73
BUYRUQ NUTQIY AKTLARIDA PRAGMATIK KOMPETENSIYA
Nasridinov Muxridin Vaslidin o‘g‘li
Farg‘ona davlat universiteti “Ingliz filologiyasi kafedrasi” o’qituvchisi
mv.nasridinov@pf.fdu.uz https://orcid.org/ 0000-0001-9796-8162 +998916810944
https://doi.org/10.5281/zenodo.14842335
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biri
bo’lgan pragmalingvistika sohasi haqida ma’lumot beriladi. Turli tizimli tillar ingliz, o‘zbek
hamda nemis tillarida “buyruq” nutqiy aktini voqelantiruvchi pragmatik kompetensiya tadqiq
qilinadi.
Tayanch so’z va iboralar
: Buyruq, nutqiy akt, pragmatika, pragmalingvistika, ijtimoiy
kontekst omillari, stilistik muvofiqli va ijtimoiy mavqe.
Pragmatik kompetensiya – bu muloqot a’zolarining kontekst xususiyatlarini inobatga
olgan holda tildan o‘sha jamiyatga tegishli ijtimoiy-madaniy omillarga amal qilish asosida
foydalanish bo‘yicha qoidalar to‘plamidir
1
. Ushbu soha so‘zlovchining nutq harakatini
tushunish va shakllantirish usulini belgilaydigan muvofiqlik va xushmuomalalik qoidalarini
bilishi va ulardan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmalarini o‘zida mujassam etadi.
Tilshunos olim M.Mursiya tadqiqotlari davomida pragmatik kompetensiyaning ijtimoiy
normalariga asoslanib har bir jamiyatda uchraydigan umumiy turli omillar bilan izohlaydi
2
.
Ijtimoiy kontekst omillari (Social contextual factors).
Murojat qiluvchi shaxs muloqot
jarayonida tinglovchining yoshi, jinsi, maqomi, jamiyatdagi o‘rni, mavqeyi kabi omillar
nuqtayi nazaridan kelib chiqqan holda to‘g‘ri funksiyalar pozitsiyasini tanlashi, grammatik,
sintaktik, semantik jihatidan to‘g‘ri bo‘lishi va intonatsiyani o‘rinli qo‘ya olish qobiliyatini
talab etadi. Ushbu omilda so‘zlovchi tomonidan bayon etilgan nutqiy aktni munosib
qo‘llanilganligi nafaqat til birliklaridan mukammal foydalana olishga, balki adresantning
jamiyatdagi mavqeyiga ham bog‘liqdir. Misol uchun,
yosh
nuqtayi nazardan quyidagi
misollarni ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqdir:
O‘zbek tilida:
– Bolalaringni o‘ylasangchi, tentak!
–Bolalarimni deb shu ahvolga tushib
o‘tiribman-da. – Gapirmaysanmi? Bo‘lmasa men ketdim, bor, bilganlaringni qillaring. Nima
mening boshqa tashvishim yo‘qmi? – O‘tiring, aka, sal o‘zimni bosib olay, o‘tiring.
(X.To‘xtaboyev. “Mungli ko‘zlar”)
Nemis tilida:
David, komm schnell nach Hause! Mama, bitte lass mich noch etwas spielen!
(Devid, uyga tezroq kir! Onajon, iltimos yana biroz o‘ynashimga ruxsat bering!)
(Thomas Mann.
Ingliz tilida:
Sister: – (After an hour) Rony are you still busy with the T.V? Brother: – Yes! I
am watching my favorite movie. Sister: – I want to talk to you. Can you please switch off the T.V.?
Brother: – Just wait for sometime. The movie is going to end. (Opa :(Bir soatdan keyin) Roni hali
ham televizor bilan bandmisan? Uka: Ha! Men sevimli filmimni tomosha qilyapman. Opa: Men
sen bilan gaplashmoqchiman. Iltimos, televizorni oʻchira olasanmi? Uka: Biroz kuting. Film
tugaydi.
(Net explanation)
1
E. Discourse And Context In Language Teaching. – Cambridge: Cambridge University Press, 200. –
P. 21.
2
Celce-Mucia M. Rethinking the role of communicative competence in language . In: E.S. Alcon and M.P. Safant (Eds.).
Intercultural Language Use and Language Learning. – Springer, 2007. – P. 41-47 .
74
Asarlardan olingan parchalarning o‘zbek, ingliz va nemis tilidagi misollarida yosh
jihatidan ikki xil shaxslarni uchratish mumkin. Ingliz va nemis tillaridan olingan misollardan
ko‘rishimiz mumkinki, nutq egalarining yoshi turli darajada ekanligi sabab, buyruq nutqiy akt
elementlaridan turlicha foydalanilganini kuzatish mumkin. Ya’ni bu tillarda yoshi kichik shaxs
kattaga nisbatan “hurmat” konsepti doirasida ishlatiladigan til birliklari, qo‘shimchalar va
intonatsiyadan foydalanadigan bo‘lsa, yoshi katta adresant esa, nisbatan erkin muloqotda
bo‘ladi. Ushbu qoidalarga rioya qilmaslik kommunikativ jarayonning buzilishiga olib keladi.
Ushbu tillarning kishilik olmoshida va kesim yasalishida hurmat tamoyillarining ikki
ko‘rinishi mavjud bo‘lsa, ingliz tilida mutloqo o‘zgacha bo‘lib, muloqotda har qanday yoshdagi
insonlarga nisbatan bir xil holatda murojaat qilinadi. Ingliz tilida hurmat tamoyillarining turli
ko‘rinishlari va ulardan foydalanish elementlarini modal fe’llarda uchratish mumkin.
Ijtimoiy kontekst omilining yana bir elementlaridan biri hisoblangan
turli jins
o‘rtasidagi
illokutiv nutqiy akt ko‘rinishi ham bir-biridan farq qiladi. Amerikalik olim M.Vud tomonidan
turli gender o‘rtasida o‘tkazilgan tajriba natijalari shuni ko‘rsatadiki, nutqiy akt jarayonida
ayol jinsiga mansub so‘zlovchi illokutiv maqsadni bayon etishda ko‘proq hissiyotlari
(emotsiya) bilan birga ifoda etadi. Bu esa buyruq nutqiy akti erkak gender tomonidan aniq va
to‘g‘ridan-to‘g‘ri amalga oshirilsa, ayol kishida nutqiy akt emotsiyalarga boy bo‘lishini
ko‘rsatadi
3
.
1.
Ota: Qo‘y bunaqa gaplaringni o‘g‘lim. Yosh bola emassan, endi hayotga ko‘zingni kattaroq
ochib qaraydigan payting keldi.
2.
Ona: Yig‘lama, – dedi o‘ng qo‘li bilan boshim aralash yelkamni silab. O‘zingni qo‘lga ol,
toylog‘im!
(X.To‘xtaboyev. “Mungli ko‘zlar”)
Yuqoridagi asardan olingan misollarda ota-ona (qarama-qarshi gender) tomonidan
farzandiga qarata aytilgan buyruq nutqiy aktlaridan ko‘rinadiki, birinchi misolga (
Qo‘y bunaqa
gaplaringni o‘g‘lim
) qaraganda, ikkinchi, ayol tomonidan ifodalangan illokutiv nutqiy akt
(
O‘zingni qo‘lga ol, toylog‘im!
) emotsiyaga boy tarzda tinglovchiga bayon etilgan.
Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, pragmalingvistikaning nutqiy akt nazariyasi
tadqiqotida tilning lingvopragmatik xususiyatlari tadqiqi tilshunoslik taraqqiyotida muhim
ahamiyatga ega. Shu bilan birga, buyruq nutqiy aktini adresatga yo‘naltirishda bevosita,
bilvosita, tag ma’no orqali, xushmuomalalik elementlarining har bir funksiyalarini to‘g‘ri
variantini tanlay bilish va uni turli tizimli tillarda qo‘llash kabi lingvopragmatik masalalarning
o‘rni beqiyosdir. Kommunikativ jarayonda hosil bo‘lgan nutqiy akt kontekst bilan uzviy
bog‘langan holda pragmalingvistikaning eng asosiy o‘rganish obyektlaridan biri sanalib, u
strukturalizmdan keyingi bosqichda shakllangan antroposentrik nazariyaning rivojlanishiga
sabab bo‘ldi. Tilshunoslikning ko‘plab sohalari, jumladan, matn lingvistikasi, psixolingvistika,
sotsiolingvistika va boshqa shu kabi sohalarining o‘zaro bog‘liqlikda ish ko‘rishi
pragmalingvistika sohasi rivojining sifat bosqichiga ko‘tarilishini ta’minladi.
References:
1.
M.Celce-Murcia.,
E. Discourse And Context In Language Teaching. – Cambridge:
Cambridge University Press, 200. – 21 p.
3
Serle J. Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 1969.
–
P. 75.
75
2.
Ҳакимов М., Газиева М. Прагмалингвистика aсослари. Дарслик. – Фарғона: Classic,
2020. – 420 б.
3.
Celce-Mucia M. Rethinking the role of communicative competence in language . In: E.S.
Alcon and M.P. Safant (Eds.). Intercultural Language Use and Language Learning. – Springer,
2007. – P. 41-47 .
4.
Serle J. Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. – Cambridge: Cambridge
University Press, 1969. – 320 p.
5.
Ishihara N., Cohen A. Teaching and Learning Pragmatics: Where Language and Culture
Meet. – London: Pearson, 2010. – 370 p.
6.
Stilwell J. Pragmatics. – New York: Routledge, 1999. – 348 p.
