137
HOKIMIYAT YOKI MANSAB VAKOLATI DOIRASIDAN CHETGA CHIQISH
JINOYATI TUSHUNCHASI VA USHBU JINOYAT UCHUN JAVOBGARLIK
BO‘YICHA AYRIM MULOHAZALAR
SHUKUROV O‘TKIR RO‘ZIYEVICH
Surxondaryo viloyati Muzrabot tumani IIB boshlig‘i, podpolkovnik
https://doi.org/10.5281/zenodo.14849492
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar tizimida hokimiyat yoki mansab vakolati
doirasidan chetga chiqish jinoyatining ijtimoiy xavfliligi alohida o‘rin tutib, bu jinoyat
natijasida ayrim fuqarolarning huquqlariga yoxud qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlariga
yoki davlat yoxud jamiyat manfaatlariga ko‘p miqdorda yoki jiddiy ziyon yetkazish bilan
ijtimoiy xavfli hisoblanadi. Bu jinoyat-ning uyushgan jinoyatchilik va korrupsiya shakllarida
tashkil etilganligi o‘ta xavfli tus olishligi bilan ijtimoiy xavfliligi yanada ortadi, davlat, jamiyat
inqiroziga sabab bo‘lishligi oqibatlariga ham xavf tug‘dirish xususiyatlariga sabab bo‘lishligi
bilan xavfli tus oladi.
Bundan tashqari hokimiyat yoki mansab vakolati doirasidan chetga chiqish
jinoyatlarining kvalifikatsiya qilish masalalari ham sud amaliyotida o‘ta munozarali holatlarga
ega. Ushbu monografik shakl-dagi ilmiy tadqiqot ishi jinoyat huquqi nazariyasi hamda sud
ama-liyotida muammoli va ko‘plab munozoralarga sabab bo‘ladigan holat-larga ilmiy
asoslantirilgan xulosalarni bayon qiladi. Shuningdek, amaldagi jinoyat qonuniga binoan
mansabdor va mas’ul mansabdor shaxslar masalalari ham juda katta muammolarga sabab
bo‘ladi. Buning natijasida sud amaliyotida bu turdagi jinoyatlarni kvali-fikatsiya qilish
natijasida bir xilda yondoshilmayapti.
Hokimiyat yoki mansab vakolati doirasidan chetga chiqish jinoyati davlatning ichki
tizimida adolat va qonun ustuvorligini ta'minlashda muhim o‘rin tutadi. Bu jinoyatning
mohiyati, mansabdor shaxslarning o‘z vakolatlari doirasidan, ya’ni qonun doirasidan chetga
chiqishiga sabab bo‘ladigan harakatlar bilan bog‘liq. Hukumat organlari, davlat ishtirokidagi
tashkilotlar va fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari mansabdor shaxslarining
vakolati doirasidan chetga chiqishning oldini olishda xalqaro tajribalar va ilmiy tadqiqotlar
muhim ahamiyatga ega. Mazkur maqolada jinoyat kodeksining 206-moddasi asosida xorijiy
tajribalar va olimlarning fikrlariga tayanib, mazkur jinoyatga qarshi kurashish tizimini
takomillashtirish masalalari ko‘rib chiqiladi.
206-moddada tasvirlangan jinoyatning mohiyati, mansabdor shaxslarning o‘z
vakolatlarini suiiste'mol qilishiga, fuqaro huquqlariga yoki davlat manfaatlariga jiddiy zarar
yetkazilishiga sabab bo‘lishi bilan izohlanadi. Bunday harakatlar davlatning qonun ustuvorligi,
fuqarolarning erkinligi va mulk huquqlari, shuningdek, jamiyatning ishonchi uchun xavf
tug‘diradi.
Qonun doirasidan chetga chiqish: Mansabdor shaxs qonun tomonidan berilgan
vakolatlarini suiste'mol qilgan holda, boshqalar manfaatlariga zarar yetkazadi.
Bu jinoyat fuqarolarning huquqlariga, qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlariga yoki
davlat manfaatlariga jiddiy zarar yetkazilishiga olib kelishi kerak.
Dunyo miqyosida hukumat vakolatlarini suiiste'mol qilish va mansabdor shaxslarning
o‘z vakolatlaridan chetga chiqishining oldini olishda turli mamlakatlarda ishlab chiqilgan
qonuniy, institutsional va jinoiy javobgarlik tizimlari mavjud. Quyidagi tajribalar bu boradagi
samarali yechimlarni ko‘rsatadi:
138
AQShda davlat mansabdor shaxslarining vakolatlarini suiiste’mol qilishining oldini olish
uchun Federal va shtat qonunlarida jiddiy javobgarlik mavjud. Misol uchun, Federal
Korruptsiya Akti (Foreign Corrupt Practices Act) mansabdor shaxslarning vakolatlarini
suiiste’mol qilishga qarshi kurashadi. Ushbu qonun mansabdor shaxslarni korrupsiya,
firibgarlik va xizmatlarining suiiste’mol qilinishi kabi jinoyatlarga javobgar qiladi
1
. Ayniqsa,
davlat idoralari vakolatlarini suiiste'mol qilish, yirik miqdorda pul yoki material boyliklarning
noqonuniy tarqatilishiga olib kelishi mumkin.
Yevropa Ittifoqida korrupsiya va mansab vakolatlarini suiiste'mol qilishga qarshi
kurashishda Yevropa korrupsiya qarshi konvensiyasi muhim hujjatlardan biridir. Bu hujjat
davlat mansabdorlarining javobgarligini oshirishga qaratilgan bo‘lib, mansab vakolatlarini
suiiste'mol qilgan shaxslarni jinoiy javobgarlikka tortishni talab etadi. Bunda, mansabdor
shaxslarning korrupsiya va boshqa jinoyatlarni sodir etishi holatlariga tegishli maxsus
protseduralar mavjud.
Janubiy Koreyada mansab vakolatlarini suiiste'mol qilishga qarshi kurashishda juda
qat'iy tartiblar mavjud. Janubiy Koreya hukumati mansabdorlarning barcha harakatlarini
qat’iy nazorat qiladi va korrupsiyaga qarshi keng qamrovli chora-tadbirlarni amalga oshiradi.
Ushbu chora-tadbirlar orasida mansabdorlarning davlat resurslarini o‘z manfaatlari uchun
ishlatishining oldini olish uchun yuridik va ma’muriy nazoratning kuchaytirilganligini ko‘rish
mumkin
2
.
Ayrim yuridik mutaxassislarning fikriga ko‘ra, hokimiyat yoki mansab vakolati
doirasidan chetga chiqish jinoyati davlatning huquqiy tizimida katta muammo bo‘lib
qolmoqda. O‘zbekistonlik olimlar bu borada quyidagi fikrlarni ta'kidlashadi:
Qonunlarning takomillashtirilishi: Ko‘plab olimlar mansabdor shaxslarning vakolatlarini
suiiste'mol qilishiga qarshi kurashish uchun mavjud qonunlarni takomillashtirish zarurligini
ta'kidlaydilar. Bu borada, mansabdorlarning javobgarligini oshirish va jarimalar tizimini
kuchaytirish, qonunlarning aniqligini va qo‘llanilishini ta'minlashga qaratilgan ishlanmalar
talab etiladi.
Korruptsiyani kamaytirish mexanizmlari: Korruptsiya va mansab vakolatlaridan chetga
chiqish holatlari jamiyatda ishonchsizlikni oshiradi. Shuning uchun, ilmiy tadqiqotlarda
mansabdor shaxslarning harakatlarini ochiqlashtirish va ularni yanada samarali nazorat
qilishning ahamiyati ko‘rsatilgan. Shu bilan birga, yuqori malakali va mustaqil audit
tizimlarining joriy etilishi tavsiya etiladi.
Tarbiyaviy chora-tadbirlar: Jinoyatning oldini olishda, jamiyatda huquqiy madaniyatni
oshirish va mansabdor shaxslarning axloqiy mas'uliyatini yuksaltirish ham muhim
ahamiyatga ega. Bu borada, oliy o‘quv yurtlarida va davlat idoralarida axloqiy me'yorlarni
o‘rgatish, mansabdor shaxslarning huquqiy bilimlarini oshirish orqali ular o‘z vakolatlaridan
to‘g‘ri foydalanishga undalishi kerak.
Hokimiyat yoki mansab vakolati doirasidan chetga chiqish jinoyatiga qarshi kurashishda
xorijiy tajribalar va ilmiy tahlillarni hisobga olish, davlatning huquqiy tizimini
1
О
законодательстве
США
в
сфере
борьбы
с
коррупцией.
https://washington.mid.ru/ru/o_zakonodatelstve_ssha_v_sfere_borby_s_korruptsiey/
2
В
Южной
Корее
вступил
в
силу
Закон
о
противодействии
вымогательству
и
https://anticor.hse.ru/main/news_page/v_yuzhnoy_koree_vstupil_v_silu_zakon_o_protivodeystvii_vy
139
takomillashtirishga katta yordam beradi. Xorijiy mamlakatlardagi tajribalar, shu jumladan
AQSh, Yevropa Ittifoqi va Janubiy Koreya misollari, mansabdorlarning vakolatlarini
suiiste'mol qilishga qarshi samarali choralarni amalga oshirishda yordam beradi. O‘zbekiston
qonunlarining takomillashtirilishi, nazorat tizimining kuchaytirilishi va korrupsiyaga qarshi
kurashishda jamoatchilikni faol jalb etish ushbu jinoyatga qarshi kurashishda muhim
ahamiyatga ega.
