135
GIYOHVANDLIK VOSITALARINI, PSIXOTROP MODDALARNI VA AQL-IRODA
FAOLIYATIGA TA’SIR ETUVCHI BOSHQA MODDALARNI ISTE’MOL QILUVCHI
SHAXSLAR O‘RTASIDA AYRIM PROFILAKTIK CHORA-TADBIRLAR
RASHIDOV RUSTAM RIZOQUL O‘G‘LI
Buxoro shahar IIO FMB 1-son HPB profilaktika inspektori, leytenant
https://doi.org/10.5281/zenodo.14849459
Dunyo miqyosida so‘nggi 10 yil ichida giyohvand moddalarni iste’mol qiluvchilar soni 23
foizga oshgan, ko‘rsatkich 2011-yildagi 240 milliondan 2021-yilda 296 million kishiga yetgan.
Bu dunyo aholisining o‘sishi bilan qisman bog‘liq, xolos. Bu haqda BMTning Narkotiklar va
jinoyatchilik bo‘yicha boshqarmasi yangi hisobotida aytiladi
1
.
Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar va aql-iroda faoliyatiga ta’sir etuvchi
boshqa moddalar iste’moli bugungi kunda jiddiy jamoat sog‘lig‘i va ijtimoiy muammo sifatida
qaralmoqda. Ushbu moddalar nafaqat shaxsning sog‘liq holatiga, balki ularning jamiyatdagi
harakatlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi, bu esa ko‘plab huquqbuzarliklar, jumladan,
jinoyatlar, ijtimoiy beqarorlik va xavf-xatarlarga olib keladi. Giyohvandlik, psixotrop moddalar
va boshqa zararli moddalardan foydalanishni oldini olish va ulardan foydalanadigan shaxslar
o‘rtasida huquqbuzarliklarni profilaktikasi uchun ilg‘or xorij tajribasiga asoslangan
yondashuvlar muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada ushbu sohada amalga oshirilgan ilg‘or
chora-tadbirlar, ularning samaradorligi uchun olingan tavsiyalarni tahlil qilamiz.
Giyohvandlik va psixotrop moddalarni iste’mol qilish jismoniy va ruhiy salomatlikka
ta’sir qilish bilan birga, shaxsning huquqiy holatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Moddalarga
odatlanish va ularni suiiste’mol qilish, odatda, quyidagi huquqbuzarliklarni keltirib chiqaradi:
Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni iste’mol qiluvchi shaxslar ko‘pincha
uyushgan jinoyatlar, o‘g‘irlik, hujumlar, giyohvand moddalar savdosi kabi jinoyatlarda
ishtirok etadilar.
Bu shaxslar ko‘pincha jamiyatdan chetlashadilar, ijtimoiy beqarorlikni keltirib
chiqaradilar va oilaviy munosabatlarda yirik muammolarni yuzaga keltiradilar.
Giyohvand moddalarning noqonuniy ravishda saqlanishi, ulardan foydalangan shaxslar
ko‘pincha jazo jarayonlariga tortiladilar.
Shuning uchun, giyohvandlik va psixotrop moddalarga qarshi kurashish nafaqat
sog‘liqni saqlash muammosi, balki jamoat xavfsizligi va huquqni muhofaza qilish masalasidir.
Dunyo bo‘ylab, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni iste’mol qiluvchi
shaxslar o‘rtasida huquqbuzarliklarni oldini olishda bir qancha ilg‘or tajribalar amalga
oshirilmoqda:
Niderlandiyada narkotiklarni qonuniylashtirishdan ko‘ra, narkotik moddalar va
psixotrop moddalarni sotish, iste’mol qilishni oldini olishda asosiy e’tibor profilaktikaga
qaratilgan. Niderlandiya hukumati giyohvandlikni profilaktika qilishning eng samarali usuli
sifatida, yoshlar o‘rtasida ijtimoiy va psixologik yordam dasturlarini tashkil etgan. Bu
dasturlarning maqsadi – narkotiklarni tarqatishning oldini olish, foydalanuvchilarning
salomatlikni saqlash va ijtimoiy hayotga qaytishlarini qo‘llab-quvvatlashdir.
Shvetsiya giyohvandlik va psixotrop moddalar iste’moliga qarshi kurashda yuqori
samarali tizimga ega. Bu tizimda barcha davlat tashkilotlari birgalikda ishlaydi va ijtimoiy
1
EXECUTIVE SUMMARY. https://www.unodc.org/res/WDR-2023/WDR23_Exsum_fin_SP.pdf.
136
reabilitatsiya, psixologik yordam, jismoniy faoliyat va ish bilan ta’minlash kabi dasturlarni o‘z
ichiga oladi. Shvetsiyada narkotik moddalar bilan bog‘liq jinoyatlarning oldini olishda ijtimoiy
muhitning mustahkamlanishi va oilaning roli muhim ahamiyatga ega.
AQShda,
ayniqsa
Kaliforniyada,
narkotiklar
bilan
bog‘liq
jinoyatlar
va
huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan dasturlar o‘ta samarali. Kaliforniya hukumati
yoshlarni giyohvandlikka qarshi kurashishda qat’iy huquqiy chora-tadbirlar, profilaktika va
ta’lim dasturlari bilan ta’minlamoqda. Shuningdek, giyohvandlikdan aziyat chekayotganlarga
reabilitatsiya va psixologik yordam dasturlari mavjud. Ushbu dasturlar yoshlar o‘rtasida
narkotiklar iste’molining oldini olishda katta rol o‘ynaydi.
Kanadada narkotiklar bilan bog‘liq jinoyatlar va giyohvandlikni oldini olishda
shuningdek, profilaktikaga e’tibor qaratiladi. Yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini
tarqatish, giyohvandlikni oldini olish dasturlari taqdim etiladi, shuningdek, reabilitatsiya va
psixologik yordam tizimi yaratilgan. Kanada hukumati huquqiy yondashuv bilan bir qatorda,
o‘quv muassasalarida maxsus kurslar va seminarlar tashkil etadi.
O‘zbekiston Respublikasida ham giyohvandlik va psixotrop moddalar iste’molining
oldini olish uchun bir qator tashabbuslar mavjud. Biroq, ushbu sohadagi profilaktik
tadbirlarni yanada samarali qilish uchun quyidagi takliflar kiritilishi mumkin:
Maktablarda va o‘quv yurtlarida narkotiklar va psixotrop moddalar haqida ta’lim berish
tizimini yanada kengaytirish, yoshlarni ushbu moddalar zararli ta’siri haqida xabardor qilish
zarur. Aytish joizki, giyohvandlik va psixotrop moddalar haqida bilish, yoshlarni ularni
iste’mol qilishga qarshi turishga tayyorlaydi.
Giyohvand moddalar iste’mol qiluvchi shaxslar uchun psixologik reabilitatsiya
dasturlarini yanada rivojlantirish va ularga ijtimoiy qayta integratsiya jarayonlarini qo‘llab-
quvvatlash muhimdir. O‘zbekiston hukumati tomonidan giyohvandlikdan aziyat chekayotgan
shaxslar uchun reabilitatsiya markazlarini ko‘paytirish, bu sohada mutaxassislarni tayyorlash
zarur.
Oila, maktab va jamoat o‘rtasida yaxshilangan hamkorlik orqali yoshlar o‘rtasida
giyohvandlik va psixotrop moddalar iste’molining oldini olishga e’tibor qaratish lozim. Oilalar,
maktablar va jamoat tashkilotlari o‘rtasidagi samarali hamkorlik orqali yoshlarni
giyohvandlikdan himoya qilish osonlashadi.
Giyohvand moddalar bilan bog‘liq jinoyatlarni oldini olish uchun O‘zbekiston
Respublikasining jinoyat qonunchiligida yanada qat’iy huquqiy chora-tadbirlarni joriy etish
lozim. Bu, shu jumladan, narkotik moddalarni sotish, iste’mol qilish, va ularni tarqatish bilan
bog‘liq jinoyatlarni oldini olishga qaratilgan huquqiy chora-tadbirlarni mustahkamlashni o‘z
ichiga oladi.
Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar iste’molining oldini olish va ulardan
foydalanadigan shaxslar o‘rtasida huquqbuzarliklarni profilaktikasi jiddiy va uzluksiz bir
ishdir. Ilg‘or xorij tajribalariga asoslanib, O‘zbekiston ham bu sohada ko‘plab muvaffaqiyatli
tashabbuslarni amalga oshirishi mumkin. Samarali profilaktik chora-tadbirlar, ta’lim, ijtimoiy
yordam, psixologik reabilitatsiya va huquqiy chora-tadbirlar orqali yoshlarni giyohvandlikdan
himoya qilish va huquqbuzarliklarning oldini olish mumkin bo‘ladi.
