70
ИҚТИСОДИЁТДА ДАВЛАТНИНГ ЎРНИ ВА РОЛИ ҲАҚИДА
Хакбердиев Кахрамон
Иқтисод фанлари номзоди, доцент
Алфраганус университети
https://doi.org/10.5281/zenodo.14905889
Аннoтация
: Мақолада иқтисодиётда давлатнинг ўрни ва роли таҳлил қилинган.
А.Смит ва Дж.М.Кейнс таълимотларида давлатнинг тутган ўрни ва иқтисодий
ривожланиш жараёнларига баҳо берилган. Давлат ва иқтисодий ривожлантиришнинг
истиқболлари ўрганилган ва мавжуд муаммолар очиб берилган.
Калит сўзлар:
давлат, иқтисодиёт, бозор, тартибга солиш, циклик ривожланиш,
монополия, классик таълимот.
О МЕСТЕ И РОЛИ ГОСУДАРСТВА В ЭКОНОМИКЕ
Хакбердиев Кахрамон
Кандидат экономических наук, доцент
Университет Альфраганус
Аннотация.
В статье анализируются место и роль государства в экономике. Дана
оценка роли государства и процессов экономического развития в учениях А.Смита и
Дж.М.Кейнса. Изучены перспективы и существующие проблемы развития государства и
экономики.
Ключевые слова:
государство, экономика, рынок, регулирование, циклическое
развитие, монополия, классическое учение.
Кириш
Давлатнинг иқтисодиётда тутган ўрни жамият ва иқтисодий ривожланишнинг ўта
муҳим масалларидан бири ҳисобланади ва мазкур масала турли ривожланиш даврлари
ва босқичларида иқтисодчи-олимлар томонидан турлича талқин қилиб келинади.
Етакчи иқтисодий мактаб таълимотларида ҳам давлатнинг иқтисодиётдаги ўрни ва
роли ҳал қилувчи аҳамият касб этади ва турлича талқин этилади. Иқтисодий
ривожланишнинг айрим даврларида давлатнинг иқтисодиётдаги ўрни ва роли камайиб
борилиши кузатилса, унинг аксича бошқа даврларда иқтисодиётда давлатнинг роли
жадал суръатларда кенгайиб бораётганлигин кузатиш мумкин.
Натижалар.
Тадқиқотчиларнинг давлатнинг иқтисодиётда тутган ўрни ва роли ҳақидаги баҳс
ва мунозаралари ўзоқ ўтмишга бориб тақалса-да, бу борадаги изланишлар бугунги
кунда ҳам ўз долзарблигини йўқотмаган. Бир томондан инглиз олими Адам Смит (1723-
1790) бошчилигидаги классик иқтисодиёт мактаби таълимоти давлатнинг
иқтисодиётга аралашувини чеклашни қўллаб-қувватласа яна бир инглиз олими
Дж.М.Кейнс (1883-1943) бошчилигидаги илмий мактаб вакиллари давлатнинг
иқтисодиётга аралашувини қўллаб-қувватлаган ҳолда уни тартибга солишнинг илмий
асосларини ишлаб чиққан.
Классик иқтисодиёт таълимоти эркин бозор ғоясини илгари сурар экан,
давлатнинг иқтисодиётга минимал аралашувини зарурат сифатида қабул қилади.
Иқтисодиётдаги мувозанатнинг ҳар қандай бузилиши ёки бошқа инқирозли ҳолатлар
бозор кучлари таъсирида тартибга солиниши асослаб берилади. Кейнс таълимотида
71
аксинча, бозор механизмларининг чекланганлиги таъсирида давлатнинг иқтисодиётга
аралашуви зарурияти илмий асослаб берилади.
Муҳокама
Икки мактаб вакиллари амалда битта масалани турли позициялардан туриб
талқин этиб келишади. Қуйида қайси мактаб вакилларининг таълимотлари тўғри ёки
илмий асосланган деган саволга жавоб топиб кўрамиз. Бунинг учун аввало, ушбу
таълимотлар пайдо бўлган давр ва шарт-шароитларга эътибор қаратишимиз биз учун
фойдали бўлади. Классик иқтисодиёт мактаби XVIII аср охири ва XIX асрнинг 30-йиллари
оралиғида яхлит илмий оқим сифатида шаклланди. Уша давр иқтисодиёти ўта содда ва
ички бозор омиллари таъсирида ривожланганлиги сабабли мос равишда давлатнинг
аралашуви иқтисодий ривожланиш учун салбий омил сифатида қараб келинди. Бозор
механизмининг асоси бўлган талаб ва таклиф қонуни иқтисодиётни тартибга солиб
турувчи асосий омил сифатида ўзига юклатилган вазифаларни тўла-тўкис бажариб
келарди. Давлатнинг вазифаси эса, илмий мактаб асосчилари таъбири билан айтганда
“тунги қоровул” каби иқтисодиётни ташқи таҳдидлардан ҳимоя қилиш билан чекланиб
қолиниши муҳим эди. Албатта, ўз даври ва шаклланган муҳит ва шарт-шароитлардан
келиб чиқиб мазкур концепция мукаммал ва илмий асосланган таълимот сифатида
жамиятнинг барча вакиллари томонидан сўзсиз қабул қилинган эди
1
.
Классик иқтисодиёт мактаби таълимоти ғоялари асосан XX асрнинг бошларигача
фаол ишлаб иқтисодий жараёнларни талқин этиш ва тушунтиришда кенг қўлланиб
келинди. Бироқ, XX асрнинг биринчи ярмига келиб, иқтисодий ривожланишда
сезиларли сифат ўзгаришлари амалга ошди ва ўз навбатида талаб ва таклиф
қонуниятига асосланган бозор механизмларини ишлашига жиддий таъсир кўрсата
олди. Ҳақиқатдан ҳам, ўтган асрнинг бошларига келиб иқтисодиётнинг ҳар бир
тармоғида бир нечта монопол мавқега эга йирик корхоналар шакллана бошлади.
Мазкур монопол корхоналар бозорда устувор мавқега эришишлари натижасида бозор
иқтисодиётининг асоси бўлган талаб ва таклиф омилини тўлақонли ишлашига салбий
таъсир кўрсатишга эриша одилар. Аввалига якка ҳодиса сифатида пайдо бўлган
монополиялар ўтган асрнинг биринчи ярмига келиб мунтазам воқеликка айланди ва
бозор иқтисодиётининг амал қилиш механзмига жиддий путур етказа бошлашди
2
.
ХХ аср либерал ва кейнсча иқтисодий сиёсат тарафдорлари ўртасида кўплаб ва
қизғин баҳслар билан тўлиб тошди. Либераллар эркин бозор ва давлатнинг
иқтисодиётни минимал даражада тартига солишини маъқуллашса, кейинги мактаб
вакиллари циклларни барқарорлаштириш ва тўлиқ бандликни таъминлаш учун
давлатнинг иқтисодиётга фаол аралашуви зарурлигини қўллаб-қувватлашар эдилар.
Икки иқтисодий мактаб учун давлатнинг иқтисодиётдаги ўрни ва аҳамияти
албатта ҳал қилувчи роль ўйнайди. Натижада, либерал ва кейнс мактаби ғояларининг
асосларини шаклланишида давлат ва иқтисодиёт муносабатлари, тартибга солиш
зарурияти ва эҳтиёжи, амалий жиҳатлари каби айрим тушунчаларни кенг ва чуқурроқ
кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ бўлади.
1
Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. — М.: Эксмо, 2016. — 1056 с.
2
Кейнс Дж. М. Общая теория занятости, процента и денег. Избранное. — М.: Эксмо, 2007. — 960 с.
72
Қуйидаги саволлар албатта давлатнинг ролини янада аниқлаштиришга имкон
яратади:
- давлатнинг қтисодиётга аралашуви чегаралари қандай?
- иқтисодий соҳада шахсий эркинликлар ва жамоа манфаатлари бир-бири билан
қандай боғлиқ?
- ижтимоий фаровонликни таъминлашда давлат қандай рол ўйнайди?
Албатта замонавий давлатнинг иқтисодий жараёнлардаги ўрни, роли ва аҳамияти
даврлар давомида мунтазам ошиб бориб улар қуйидагиларда ўз аксини топади:
- бозордаги тенгсизликларни бартараф этиш. Хусусан, ҳукумат монополиялар,
ташқи таъсирлар ва тўлиқ бўлмаган маълумотлар каби муаммоларни юмшатиши ёки
олдини олиши мумкин;
- ижтимоий адолатни таъминлаш: давлат даромадларни қайта тақсимлаши,
ижтимоий хизматлар кўрсатиши ва тенгсизликка қарши курашиши мумкин;
- иқтисодиётни барқарорлаштириш: давлат бюджет ва пул-кредит сиёсати
ёрдамида иқтисодиётдаги циклик тебранишларни юмшата олади.
- инфратузилмани ривожлантириш: ҳукумат хусусий сектор томонидан самарали
таъминлана олмайдиган товарларни давлат харажатлари тизими орқали
мақбуллаштиради.
Бироқ, давлатнинг иқтисодиётга ортиқча аралашуви ҳам катта зиён келтириши
тайин ва унинг оқибатлари қуйидагиларда ўз аксини топади:
- бозор сигналларининг бузилиши: ҳаддан ташқари тартибга солиш иқтисодиёт
самарадорлигини пасайтириши мумкин;
- бюрократия ва коррупциянинг кучайиши: давлат мулки шаклидаги корхоналар
кўпинча паст самара намоён этади, бошқарувни суиистеъмол қилишга мойил бўлади;
- шахс эркинлигини чеклаш: давлат томонидан ҳаддан ташқари ортиқча фаоллик
фуқароларнинг иқтисодий эркинлигини чекланишига олиб келиши мумкин
3
.
Иқтисодий жараёнларнинг мантиқий ривожланиши, бугунги кунга келиб, иккала
иқтисодий мактаб ғояларининг узвий бир кўринишда ўз долзарбликларини ҳамон
йўқотмаганлигини кўрсатади. Ҳар бир жараён, кенг кўламли ўзгаришлар,
тарнсформациялар иккала мактаб ғояси остида талқин қилиниб келинади. Шунингдек,
иқтисодиёт фани йиллар давомида янги фактлар ва ғоялар билан бойиди. Замонавий
иқтисодий билимлар кўлами кенгайди, таҳлил янада мукаммаллашди. Ҳар бир йўналиш
иқтисодий жараёнларни таҳлил қилишда янгича ёндашув усуллари ва таҳлил
инструментарийлари билан бойиди ва мукаммаллашди. Натижада, бугунги кунда
А.Смит ёки Дж.М.Кейнсларнинг ғоялари ўз долзарблигини йўқотмаган ҳолда, балки
янада такоммиллашди ва уларнинг амалий аҳамияти янада ошди. Биз амалда замонавий
иқтисодий жараёнлар таҳлилида иккала мактабнинг тенг равишда қўлланилишини
кузатишимиз мумкин. Жаҳон хўжалиги ёки миллий иқтисодиётларда кечаётган айрим
даврий иқтисодий ўзгаришлар даврида иккала мактабдан бирининг ғояларига маълум
даражада устуворлик берилишини кузатсак-да, узоқ муддатли истиқболда иқтисодий
жараёнларни таҳлил ва талқин қилишда иккала мактабнинг бир-бирини тўлдириш
хусусиятларини алоҳида таъкидлаш жоиз.
3
Ozbekiston iqtisodiyoti. N.Toxliyev va boshqalar. Darslik. 2018. T.: “O‘zbekiston” NMIU, 2018. – 488 б. 1, 488
73
Ўтган асрнинг якуни ва жорий юз йилликнинг илк даврларида иқтисодиётни
либераллаштириш ва давлат ролини пасайтириш тенденцияси кузатилди. Бироқ,
иккинчи ўн йиллик ва ундан кейинги даврларда глобал инқирозлар ва ижтимоий
муаммолар давлатнинг иқтисодиётдаги ролини яна кенгайишини тақазо этди.
Натижада, замонавий иқтисодиётда бозор иқтисодиёти ва ижтимоий адолат
тамойилларини ўзида мужассамлаштирган янги концепцияларни ишлаб чиқишга
қаратилган изланишлар бошланган. Олимлар томонидан олиб борилаётган мазкур
изланишларда икки мактаб ғояларини ўзида мужассам этган янгича ёндашувлар
қўлланилмоқда.
Хулоса
Иқтисодий билимлар ва мантиқий ривожланиш давлатнинг иқтисодиётдаги
ролини доимий равишда қайта кўриб чиқишни талаб қилади. Давлатнинг
иқтисодиётдаги роли эса аниқ тарихий, ижтимоий ва маданий шароитларга боғлиқ
бўлиб қола беради. Иқтисодчи-олимлар олдида қуйидаги саволлар яқин ва узоқ
истиқболда ўз долзарблигини ҳамиша сақлаб қолади:
- замонавий жамият учун иқтисодий ривожланишнинг қайси модели қулай ва
кўпроқ мос келади?
- иқтисодий ўсишни ижтимоий адолат билан қандай уйғунлаштириш мумкин?
- иқтисодиётда давлатнинг ролини белгилашда технологик ўзгаришлар қандай
рол ўйнайди?
- глобаллашув иқтисодиётни давлат томонидан тартибга солишга қандай таъсир
қилади?
References:
1.
Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. — М.: Эксмо, 2016.
— 1056 с.
2.
Кейнс Дж. М. Общая теория занятости, процента и денег. Избранное. — М.: Эксмо,
2007. — 960 с.
3.
Ozbekiston iqtisodiyoti. N.Toxliyev va boshqalar. Darslik. 2018. T.: “O‘zbekiston” NMIU,
2018. – 488 б. 1, 488
