50
O‘ZBEKISTONDA KAMBAG‘ALLIKNI QISQARTIRISHNING MOLIYAVIY
MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Avlayev Shaxzod Shuxrat O‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasining Tinglovchisi
E-mail: avlayevshaxzod0242@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14900371
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqolada O‘zbekiston Respublikasida kambag‘allikni
qisqartirish va ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish masalalari tahlil qilinadi. Prezident
Shavkat Mirziyoyevning 2024 yil 14-avgustda taqdim etgan kambag‘allikni qisqartirishga oid
yangi yondashuvlari, moliyaviy mexanizmlar va ijtimoiy yordam tizimining samaradorligi
muhokama qilinadi. Maqolada, mavjud tizimda aniqlangan kamchiliklar va yangi yondashuvlar
yordamida kambag‘allikni qisqartirishni yanada samarali qilish uchun takliflar beriladi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi kambag‘allikni qisqartirishning samaradorligini oshirishga
yo‘naltirilgan yangi mexanizmlarni taqdim etishdir.
Kalit so‘zlar:
kambag‘allik, ijtimoiy himoya, O‘zbekiston, moliyaviy mexanizm,
kambag‘allikni qisqartirish, ijtimoiy yordam, hokimiyat, bandlik, iqtisodiy o‘sish, mahalla,
monitoring.
Kambag‘allikni qisqartirish masalasi O‘zbekiston davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. 2020-yilda O‘zbekiston hukumati kambag‘allikni
qisqartirishni davlat siyosatining asosiy vazifalaridan biri sifatida belgilab, ijtimoiy yordam va
moliyaviy yordam dasturlarini joriy etdi. 2020 yilda kambag‘allik darajasi 17 foizni tashkil
etgan bo‘lib, 2024 yilga kelib bu ko‘rsatkich 11 foizga tushgan. Kelgusi uch yilda kambag‘allik
darajasini 7 foizga qisqartirish maqsadi qo‘yilgan. Ushbu maqolada kambag‘allikni qisqartirish
bo‘yicha mavjud tizim va yangi yondashuvlar tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlilida O‘zbekiston va boshqa mamlakatlardagi kambag‘allikni
qisqartirishga doir mavjud ilmiy tadqiqotlar, ijtimoiy himoya tizimlari va kambag‘allikni
aniqlash mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistonda kambag‘allikni qisqartirish borasida turli
ijtimoiy dasturlar amalga oshirilmoqda. Masalan, 2020 yilda "Ijtimoiy himoya yagona reyestri"
joriy etilgan bo‘lib, bu tizim yordamida kambag‘allikka tushish xavfi yuqori bo‘lgan oilalar
aniqlanib, ularning ijtimoiy yordamga muhtojligi baholanadi. Bunga qo‘shimcha ravishda,
kambag‘allikni qisqartirishda soliq imtiyozlari va mahallalarda tashkil etilgan “Ishga
marhamat” markazlari orqali o‘qitish tizimi mavjud.
Ushbu maqolada tahlil qilish uchun sifatli va miqdoriy metodlar qo‘llanilgan. Ma'lumotlar
O‘zbekistonning rasmiy statistik ma'lumotlaridan, davlat tomonidan amalga oshirilgan
kambag‘allikni qisqartirish dasturlarining hisobotlaridan olinadi. Tadqiqotda kambag‘allikni
aniqlash uchun "Ijtimoiy himoya yagona reyestri"ga kirgan oilalarning ma'lumotlari tahlil
qilinadi. Shuningdek, kambag‘allikni qisqartirishning yangi mexanizmlarini, jumladan, ish
o‘rinlari yaratish, soliq imtiyozlari va ijtimoiy himoya tizimini baholash uchun monitoring
metodlari qo‘llaniladi.
Tahlil natijalariga ko‘ra, 2020-yildan boshlab O‘zbekistonda kambag‘allik darajasi 17
foizdan 11 foizga qisqardi. Bu davrda kambag‘allikni qisqartirish uchun 14 trillion so‘m mablag‘
ajratilgan. Kambag‘allikni qisqartirishda asosiy yondashuvlardan biri ijtimoiy yordamlarning
manzilliligi va shaffofligi bo‘ldi. 2024 yilda kambag‘allik darajasini 7 foizga tushirish maqsadi
qo‘yilgan, lekin hozirgi tizimda kambag‘allikni aniqlash va yordam ajratishda bir qator
51
muammolar mavjud. Ayniqsa, kambag‘allikni aniqlashda aniqlik va yordam ajratishda yaxlitlik
yetishmaydi. Shuningdek, kambag‘allikni qisqartirish uchun ajratilgan mablag‘lar 40 turdagi
moliyaviy vositalar orqali taqdim etilmoqda, bu esa tizimning murakkabligini oshiradi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda kambag‘allikni qisqartirish tizimini yanada
samarali qilish uchun quyidagi takliflar keltiriladi:
Ijtimoiy himoya tizimini yagona va aniq reyestrga asoslangan tizimga o‘tkazish: Bu orqali
kambag‘allikka tushish xavfi yuqori bo‘lgan oilalar aniqlanadi va yordamning samaradorligi
oshiriladi.
Kambag‘allikni aniqlashda yanada shaffof va aniq mezonlarni belgilash: Oilalarni tahlil
qilishda bir xil mezonlardan foydalanish, ijtimoiy yordamlarning manzilliligini ta'minlaydi.
Mahalla va tuman darajasidagi monitoring tizimini kuchaytirish: Mahallalardagi
kambag‘allik darajasi va ishsizlikni monitoring qilish orqali kambag‘allikni qisqartirishga
erishiladi.
Ish o‘rinlari yaratish va soliq imtiyozlari bo‘yicha yangi mexanizmlar joriy etish:
Kambag‘allikni qisqartirishda tadbirkorlarni rag‘batlantirish, bo‘sh ish o‘rinlarini
raqamlashtirish va onlayn platformalar yaratish zarur.
Ijtimoiy yordamlarning bandlikka bog‘lanishini ta'minlash: Kambag‘allikni qisqartirishda
har qanday yordam pirovardida oilalarni bandlikka yo‘naltirish kerak.
References:
1.
Mirziyoyev, Sh. (2024). Kambag‘allikni qisqartirish va ijtimoiy himoya tizimini
takomillashtirish. Taqdimot. O‘zbekiston Respublikasi.
2.
Karimov, I. (2021). Ijtimoiy himoya va kambag‘allikni qisqartirish strategiyasi. Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi.
3.
Azimov, T. (2022). Kambag‘allik va bandlik bo‘yicha ijtimoiy tadqiqotlar. Toshkent:
Iqtisodiyot va sanoat vazirligi.
4.
Zaripov, A. & Akhmedov, B. (2020). O‘zbekiston iqtisodiyotida kambag‘allikni qisqartirish
va ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot
Akademiyasi.
5.
Shukurov, O. (2020). Kambag‘allikni qisqartirishda davlatning ro‘li: O‘zbekiston tajribasi.
Tashkent: Iqtisodiy Tadqiqotlar Markazi.
