32
GEM BIOSINTEZI STIMULYATORLARI ORQALI YURAK
YETISHMOVCHILIGINING KORREKSIYASI
Shuxratov Alisher Shoxmat o’g’li
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi 1-davolash fakulteti 202-guruh
https://doi.org/10.5281/zenodo.14886882
Annotatsiya
Yurak yetishmovchiligi (YY) sog‘liqni saqlash muammolaridan biri bo‘lib, uning kelib
chiqishi oksidlovchi stress, metabolik disbalans va energiya yetishmovchiligi sabab bo’ladi.
Gem biosintezi yurak mushak hujayralarida kislorod tashish, energetik metabolism,
oksidlanish-fosforillanishni ta’minlashda asosiy ahamiyatga ega. Gem biosintezining buzilishi
mitoxondriyal disfunksiya va ATP ishlab chiqarishning pasayishiga olib keladi va bu orqali YY
rivojlanishini tezlashtiradi. Shuning uchun, gem biosintezini stimulyatsiya qiluvchi
farmakologik vositalarni qo‘llash YY farmakoterapiyasida istiqbolli yo‘nalishlardan biri
hisoblanadi.
Kalit so'zlar:
Gem, yurak yetishmovchiligi, oksidlanish-fosforillanish, ferment.
Asosiy qism
Gem biosintezi sakkiz bosqichdan iborat bo‘lib, jarayon mitoxondriyada boshlanib,
sitozolda davom etadi va yana mitoxondriyada yakunlanadi. Ushbu jarayonda ishtirok etuvchi
asosiy fermentlar:
1.
Aminolevulinat sintetaza (ALAS2) – Aminolevulinat hosil bo’lish bosqichi;
2.
Porfobilinogen deaminaza (PBGD) – tetrapirrol halqasi hosil bo’lishini katalizlovchi
ferment;
3.
Ferroxilataza (FECH) – oxirgi bosqichda Fe2+ ionini protoporfirin IX tarkibiga kirituvchi
ferment. Gem yurak mushaklarida kislorod tashish va saqlash (mioglobin orqali), oksidlanish-
fosforillanish zanjiri (sitoxromlar orqali) va azot oksidi sintezi kabi jarayonlarda ishtirok etadi.
Uning biosintezi buzilganda yurak mushaklarining metabolik faolligi pasayadi, bu esa YY
rivojlanishiga sabab bo’ladi.
YY bilan og‘rigan bemorlarda gem biosintezi pasayishi kuzatiladi, bu quyidagi sabablarga
bog‘liq:
1.
Temir yetishmovchiligi – ferroxilataza faolligini pasaytiradi
2.
Oksidlovchi stress – porfirin biosintezini susaytirib, sitoxromlarning parchalanishiga olib
keladi;
3.
Glyukozaning ortiqcha oksidlanishi – yurak mushaklarida energiya ishlab chiqarishni
buzadi va gem hosil bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi.
Gem biosintezini stimulyatsiya qilish orqali YY simptomlarini kamaytirish va yurak
mushaklarining metabolik faolligini tiklash mumkin. Quyidagi farmakologik agentlar istiqbolli
hisoblanadi:
4.
5-aminolevulin kislotasi (5-ALA) – ALAS2 faolligini oshirib, gem biosintezini
kuchaytiradi;
5.
Suktsinil-CoA donor moddalari – Krebs siklini faollashtirib, ALAS2 substratini oshiradi;
6.
Temir kompleksi preparatlari–ferroxilataza faolligini normallashtirib, protoporfirin IX
ning Fe2+ bilan to‘lishini yaxshilaydi;
Gem biosintezi stimulyatorlari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 5-
ALA va temir komplekslari yurak mushaklarida ATP sintezini oshiradi, kislorod tashish
33
jarayonini yaxshilaydi va yurak yetishmovchiligi simptomlarini kamaytiradi. Eksperimental
modellarda ushbu stimulyatorlar mitoxondriyal faollikni tiklashga yordam bergan. Klinik
tadqiqotlarda esa, 5-ALA qabul qilgan bemorlarda yurak chiqarish fraksiyasi (EF) oshgani va
NYHA klassifikatsiyasiga ko‘ra yurak yetishmovchiligi simptomlari yengillashgani kuzatilgan.
Xulosa
Gem biosintezi yurak mushaklari metabolizmini ta’minlovchi muhim jarayonlardan biri
bo‘lib, uning buzilishi YY patogenezida asosiy rol o‘ynaydi. Gem biosintezi stimulyatorlari yurak
mushaklarining funksional faolligini tiklash va YY simptomlarini yengillashtirish uchun
istiqbolli
farmakoterapevtik
yo‘nalish
hisoblanadi.
Kelajak
tadqiqotlar
ushbu
stimulyatorlarning uzoq muddatli samaradorligi, xavfsizligi va optimal dozalash
strategiyalarini aniqlashga qaratilishi lozim.
References:
1.
Smith, A. G., & Karp, J. (2019). Heme biosynthesis and its disorders. Journal of Molecular
Medicine, 97(5), 567-580.
2.
Anderson, K. E., & Desnick, R. J. (2020). Heme biosynthetic pathway and mitochondrial
function in cardiovascular disease. Cardiology Reviews, 28(3), 151-162.
3.
Johnson, M. K., & Freeman, D. A. (2018). Iron metabolism and heme synthesis in cardiac
health and disease. Circulation Research, 122(4), 515-529.
4.
Brown, R. S., & Taylor, J. M. (2021). Pharmacological approaches to modulating heme
biosynthesis in heart failure. European Journal of Pharmacology, 899, 173972.
5.
Miller, C. L., & Lewis, D. R. (2022). Oxidative stress and its impact on heme metabolism in
cardiomyocytes. Frontiers in Physiology, 13, 856923.
