132
BOSHLANGICH SINF OQUVCHILARINING MANTIQIY TAFAKKURINI
RIVOJLANTIRISH
Xikmatova Muslima Sherzod qizi
Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti magistri
Mamatova Gulshan Amankulovna
Ilmiy maslahatchi. Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14949663
Annotatsiya.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mantiqiy fikrlashni rivojlantirish
muammosini hal etishning nazariy va amaliy tajribasiga tayanib, integrativ yondashuv asosida
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishning pedagogik
shart-sharoitlari mazmuni belgilandi va malga oshirildi.
Kalit so’zlar.
faol fikrlash,
mustaqil fikrlash, ijodiy fikrlash, diqqat, aql, tez fikrlash,
chidamlilik, hazil tuyg‘usi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishni amalga
oshirish pedagogik sharoitlarini joriy etish matematika, ona tili va o’qish savodxonligi, tabiiy
fanlarni o‘zlashtirish doirasida darsda va darsdan tashqari vaqtda amalga oshirilgan bo‘lib,
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish uchun ma’lum
imkoniyatlarni ochib berdi.
Mantiqiy fikrlash qobiliyatlarni rivojlantirishda invariant va variativ didaktik
funksiyalarni alohida o‘rganib chiqdik. Birinchi navbatda, variativ didaktik funksiyalar
deganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarga ta’limda formal o‘qitishdan holi bo‘lgan holda, ta’lim
mazmunini har xillashtirish va o‘zgartirishga erishish ekanligi anglanadi. Invariant didaktik
funksiyalar variativ didaktik funksiyalar aksi bo‘lib, mantiqiy fikrlash qobiliyatlarni
rivojlantirishda ta’lim mazmunini bir xillikka erishishidir. O‘quvchilarda mantiqiy-ijodiy
qobiliyatlarni rivojlantirish mezonlari mantiqiy-ijodiy qobiliyatlar tuzilmasini hosil qiluvchi
bloklar orqali ishlab chiqildi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish bo‘yicha
faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun barcha didaktik shartlar hisobga olingan.
O‘quv tajribasi davomida quyidagi didaktik shartlar hisobga olinishi lozim:
1. Boshlang‘ich ta’lim uchun integratsiyalashgan ta’lim texnologiyalari samaradorligini
pedagogik baholash;
2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash rivojlanish darajasiga qo’yilgan
talablarni aniqlash;
3. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining aqliy rivojlanish dinamikasini o‘rganish.
Integrativ yondashuv asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash
qobiliyatining rivojlanganligi quyidagi ko‘rinishda namoyon bo‘lishini aniqladik:
fikrlashni mustaqilligi (erkinligi);
berilgan mantiqiy topshiriqlarni hal qilishda topqirlikning tezligi;
o‘quv materialni o‘zlashtirishning tezligi va mustahkamligi;
muhim bo‘lgan narsani muhim bolmagan narsadan ajirata bilish;
fikrlashdagi tanqidiylik.
O‘qituvchiga jarayonni amalga oshirish tizimini mantiqan va izchil qurishga,
o‘quvchilarning imkoniyatlari, materialning xususiyatlari va shakl, metodlarning xarakteri
133
o‘rtasidagi muvofiqlikni o‘rnatishiga imkon beradi va bu mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish
va o‘tkazishni nafaqat o‘qituvchi uchun, balki o‘quvchilar uchun ham yengillashtiradi. Shu
bilan birga, tavsiyalardan foydalanish o‘qituvchining ijodiy faoliyati uchun keng sharoit
yaratib, unga o‘quv mashg‘ulotlarini qurish va mazmunli to‘ldirishga individual yondashishga
imkon beradi, bilish va o‘z-o‘zini bilishga ijobiy motivatsiya va qiziqishni qo‘zg‘atadi.
Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishning
integrativ tiziminida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mantiqiy fikrlashlarni rivojlantirish
jarayonini pedagogik ta’minlash batafsil yoritilgan.
Bir qator mantiqiy mashqlar o‘yin tarzida o‘tkazildi. Bu juda muhim, chunki u yosh
o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga javob beradi. Ma’lumki, o‘yinlar aqliy rivojlanish
vositalaridan biridir. Didaktik o‘yin jarayonida bola obyektlar, ularning o‘zaro joylashishi,
ularning o‘ziga xos xususiyatlari to‘g‘risida yangi bilimlarga ega bo‘ladi. Bundan tashqari,
didaktik o‘yin bolada bilish jarayoniga katta qiziqish uyg‘otadi, uning aqliy faoliyatini
faollashtiradi va tarbiyaning qulay vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Materialni o‘yin uslubida taqdim etish ushbu materialni nafaqat bolalar uchun qiziqarli
va ko‘ngil ochar, balki, eng muhimi, qulay qiladi. O‘rganilayotgan materialni eslab qolish
osonroq, zarur bilim va ko‘nikmalar tezroq va osonroq egallanadi. Ushbu yondashuv bilan
material ongli ravishda o‘rganiladi va uzoq vaqt esda qoladi.
Didaktik o‘yinlardan foydalanish bolalarda zukkolik, nutqiy ravonlik va mantiqiy
fikrlashni rivojlantirish va takomillashtirishga yordam beradi, bu ayniqsa ularning mantiqiy
fikrlash qobiliyatini rivojlantirish vazifasi bilan boliq.
Didaktik o‘yinlarni ikki guruhga bo‘lish mumkin: vizual va og‘zaki. Ko‘rgazmali
qurollardan foydalanadigan o‘yinlar, o‘z navbatida, namoyish va tarqatma materiallar bilan va
turli o‘yinchoqlar (tabiat buyumlari va uy-ro‘zyor buyumlari) bilan o’ynaladigan o‘yinlarga
bo‘linadi.
So‘z o‘yinlari bolalarning to‘plangan tajribasiga, ularni kuzatishga asoslangan. Ushbu
o‘yinlarning vazifasi tizimlashtirish va umumlashtirishdir. Ular o‘quv materialini
mustahkamlash va takrorlash bosqichida qo‘llaniladi. Og‘zaki didaktik o‘yinlar o‘quv
muammosini hal qilish jarayoni aqliy rejada, g‘oyalar asosida va vizualizatsiyaga tayanmasdan
amalga oshirilishi bilan ajralib turadi.
Adabiyotlarda so‘z o‘yinlari 4 guruhga bo‘lingan.
Ulardan birinchi guruh o‘yinlari yordamida obyektlar, hodisalarning muhim belgilarini
ajratib ko‘rsatish qobiliyati shakllanadi.
Ikkinchi guruh o‘yinlari bolalarda taqqoslash, farqlash, to‘g‘ri xulosalar chiqarish
qobiliyati rivojlanishi uchun ishlatiladigan o‘yinlardan iborat.
Obyektlarni turli mezonlarga ko‘ra umumlashtirish va tasniflash qobiliyati rivojlangan
o‘yinlar uchinchi guruh o‘yinlariga birlashtiriladi.
To‘rtinchi guruhda diqqat, aql, tez fikrlash, chidamlilik, hazil tuyg‘usini rivojlantirish
uchun o‘yinlar mavjud.
Didaktik o‘yinlarda namoyon bo‘ladigan bolalarning fikrlash faoliyati mustahkam,
chuqur bilimlarni egallashga ongli munosabatning asosiy shartidir. Didaktik o‘yinlarning
mazmuni bolalarda ijtimoiy hayot hodisalari, tabiat va atrofdagi dunyo obyektlariga to‘g‘ri
munosabatni shakllantiradi. O‘yinlar asosida bolalarda darslarga qiziqishi va bilimlarni
assimilyatsiya qilish tezligi ortadi.
134
O‘qituvchi didaktik o‘yinlar yordamida bolalarni mustaqil fikrlashga, har xil sharoitda
olgan bilimlaridan vazifaga muvofiq foydalanishga o‘rgatadi. Didaktik o‘yinlar bolalarni aqliy
xarakatlarda mavjud bo‘lgan bilimlardan oqilona foydalanish, maqsadga intilish, atrofdagi
narsalar va hodisalarda xarakterli xususiyatlarni topish; rejalashtirish, tahlil qilish,
solishtirish, guruhlash, obyektlarni ma’lum mezonlarga ko‘ra tasniflash, to‘g‘ri xulosalar,
umumlashtirishlarga o’rgatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Galperin P. Y. Bolaning intellektual rivojlanishini о‘rganishga. // Psixologiya savollari,
1969, №1.
2.
Lisova G.G., Ashtrafziyanov A.I., Nikiforova T.A., Prilezhayeva L.G., Saliyev N.N. Uslubiy
maqolalar tо‘plami "Integratsiya rivojlanuvchi ta’lim uchun ". ANO SOSH "Premier". 2014 yil
3.
Abdullayeva B.S.
Akademik
litsey о‘quvchilarining matematik tafakkurlarini
rivojlantirish (umumlashtiruvchi darslar misolida): Dis....ped.fan.nom.– Toshkent: TDPU,2002.
– 146b.
4.
Toshpulatova SH.O. О‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish. Ped.
fan. ... (PhD) diss. avtoref. – Samarqand. 2019. 14-20 b.
5.
Yusupova SH.M. Ona tilini integral о‘qitish sharoitida boshlang‘ich sinf о‘quvchilarining
mantiqiy fikrlashini rivojlantirish: Dis. ... ped. fan. dok. – X., 2010. – 17 b.
6.
Toshpulatova D.K. “The role of mental arithmetic in improving mathematical literacy in
primary school”. International Scientific Journal Theoretical & Applied Science Published
18.12.2019.
7.
Toshpulatova D.K. “The role of mental arifmetics and thinking skills in mathematics
lessons of primary schools”. International Engineering Journal For Research & Development –
2020.
