121
YUQORI MALAKALI TOG‘ CHANG‘ICHILARINING YUQORIDAN PASTGA
TUSHISH VAQTIDA HARAKATINING TA’SIR QILUVCHI BIOMEXANIK
OMILLAR
A’zamov Ruxullox Mahmudjon o‘g‘li
Alfraganus university,
“Sport faoliyati”kafedrasi dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14942455
Annotatsiya.
Maqolada biomexanika nuqtayi nazaridan asosiy xolati tog‘ chang‘isi
texnikasi elementi sifatida ko‘rib chiqildi. Uning stabil muvozanat holati tashqi kuchlarga
muvozanatlovchi vaziyat hosil qiluvchi muskullar tonusi (katta burchakli qattiqlik) bilan
ta’minlanadi. Sportchining oyoq sonning mexanik modeli misolida mushak tonusining oshishi
chang‘ichining tayanch-harakat apparatining vertikal mustahkamligi bir necha marta oshishiga
olib kelishi ko‘rsatilgan. Ongli, boshqariladigan nazorat imkoni bo‘lmay qoladigan tezlikda
harakatlanganda, mushaklar tonusining haddan tashqari oshishi amortizatsion
imkoniyatlarining bloklanishiga va pasayishiga olib keladi. Tog‘ chang‘i poygasi - bu jismoniy,
texnik va taktik nuqtai nazardan murakkab va qiyin bo‘lgan mashhur xalqaro qishki sport turi
hisoblanadi. Ushbu sport turiga, jumladan tog‘ chang‘ichilarning fiziologiyasi, chang‘ining
qorda ishqalanishi va ushbu sportda jarohatlarni oldinin olishga oid dolzarb mavzular bo‘yicha
ilmiy ishlar yozilgan hamda ko‘plab ilmiy adabiyotlar ishlab chiqilgan. Yuqoridagilarni inobatga
olib olimlarning ayrimlari yuqori malakali tog‘ chang‘i poygachilarining biomexanikasi va uning
samaradorligiga qaysi omillar ta’sir ko‘rsatishi haqida hech qanday ilmiy izlanishlar hamda
ilmiy adabiyotlar hali ko‘rib chiqilmagan. Jahon kubogi musobaqalarida g‘alaba qozonish
ko‘pincha soniyalarning zarralari bo‘lib, sportchining biomexanikasi shohsupani egallashda hal
qiluvchi omil bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
Tog‘ chang‘isi, tushish, tezlik qiyalik burchagi, muvozanat.
Annotation
In the article, from the point of view of biomechanics, the basic state was
considered as an element of alpine skiing technique. Its stable equilibrium state is ensured by
muscle tone (large-angle stiffness), which creates a balancing position for external forces. Using
the example of an athlete's mechanical model of the thigh, it is shown that an increase in muscle
tone leads to a multiple increase in the vertical strength of the musculoskeletal system of the
skier. When moving at a speed at which conscious, controlled control becomes impossible, an
excessive increase in muscle tone leads to a blockage and decrease in amortization capabilities.
Alpine skiing is a popular international winter sport, complex and challenging in terms of
physical, technical, and tactical aspects. Scientific works have been written and a large amount
of scientific literature has been developed on topical topics related to this sport, including the
physiology of alpine skiers, the friction of skis in the snow, and the prevention of injuries in this
sport. Considering the above, some scientists have not yet considered any scientific research
and scientific literature on the biomechanics of highly qualified skiers and what factors
influence its effectiveness. Victory in World Cup competitions is often a fraction of a second,
and an athlete's biomechanics can be a decisive factor in ascending the podium.
Key words
: alpine skiing, physical fitness, endurance, strength, coordination, training,
injury prevention
122
Tadqiqotning maqsadi:
Ushbu maqolaning maqsadi slalom, gigant slalom, super-G va
pastga tushish musobaqalariga e’tibor qaratgan holda, yuqori malakali tog‘ chang‘ichilarning
xarakati va texnikasining ishlashiga ta’sir qiluvchi biomexanik omillarni aniqlash uchun ilmiy
adabiyotlarni muntazam ravishda ko‘rib chiqish edi.
Tadqiqot usullari:
To‘rtta elektron ma’lumotlar bazasi, tegishli tibbiy antropometrik
ko‘rsatkichlarga asoslangan ilmiy ishlar va ilmiy adabiyotlardan foydalangan holda
ma’lumotnomalar ro‘yxati shakillantirildi. Shu bilan bir qatorda ilmiy jurnallar va sohadagi
asosiy mualliflarni qo‘shimcha ilmiy ishlari ham ko‘rib o‘rganib chiqildi. Maqolalar inson
biomexanikasi, yuqori malakali tog‘ chang‘ichi va ularning harakat davomida ko‘rsatkichlarga
bag‘ishlangan bo‘lsa, kiritilgan. ilmiy jurnallarda faqatgina ingliz tilida chop etilgan asl tadqiqot
maqolalari ko‘rib chiqildi. To‘rtta asosiy qiziqishdan tashqari chang‘i sportiga bag‘ishlangan
maqolalar chiqarib tashlandi. Masalan, (chang‘i poygasi va chang‘i fristayli). Keyinchalik ko‘rib
chiqish uchun kiritilgan maqolalar sifati o‘rganildi va hozirgi kundagi natijalarga taqqoslandi.
Taqqoslangan natijalar tasdiqlangan sifatni baholash nazorat ro‘yxatining o‘zgartirilgan shakl
yordamida baholandi. Tadqiqot populyatsiyasi, dizayni, joylashuvi va tog‘ chang‘ichilarning
harakat shakliga biomexanika bilan bog‘liq natijalar to‘g‘risidagi ma’lumotlar har bir
maqoladan standart ma’lumotlarni o‘rganish shakli yordamida olingan.
Kirish:
Jami 12 ta ilmiy maqola taqqoslash mezonlariga javob berdi va ushbu maqolalar
ko‘rib chiqildi hamda sifatni baholashda o‘rtacha 69 ± 13% (40-89%) tashkil qildi.
Tadqiqotlarning beshtasi gigant slalomga, to‘rttasi slalomga va uchtasi pastga tushishga
qaratilgan, ammo bu oxirgi uchta maqola super-G musobaqalariga ham tegishli edi. Tog‘ chang‘i
sporti (ya’ni, tez tushish va super-G) bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar, birinchi navbatda,
aerodinamik qarshilikning ishlashga ta’sirini o‘rganildi, qolganlari esa burilish xususiyatlarini,
faollik tamoyillarini, texnik va taktik mahoratini va yuqori malakali chang‘ichilarning individual
xususiyatlarini o‘rganib chiqildi. Harakat samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadigan biomexanik
omillar qatoriga energiyaning tarqalishi va saqlanishi, aerodinamik qarshilik va ishqalanish
kuchlari, er reaktsiyasi kuchi, burilish radiusi va chang‘i yoki og‘irlik markazining traektoriyasi
kiradi. Burilish texnikasi, burilishlarning o‘zaro bog‘liqligi va shaxslarning qobiliyatlari
o‘rtasidagi biomexanik farqlar ham chang‘i sportida ta’sir qiluvchi omillar sifatida aniqlandi.
Slalom va gigant slalom musobaqalarida chang‘ini qorda ishqalanishini kamaytiradigan va shu
bilan energiya sarfini kamaytiradigan tarzda chang‘ilarni boshqarish orqali samaradorlikni
oshirish mumkin. Bunga burilishlarning erta boshlanishi, yo‘l uzunligi va traektoriyasi, yer
reaktsiyasi kuchlarini ertaroq va silliqroq qo‘llash va o‘ymakorlik (siljish o‘rniga) erishildi. Tog‘
chang‘ida uchish paytida ochiq frontal maydonni minimallashtirish va qo‘llarni tanaga yaqin
joylashtirish aerodinamik qarshilik tufayli energiya yo‘qotilishini kamaytirishi va shu bilan
yugurish vaqtini qisqartirishi ko‘rsatilgan. Haqiqiy musobaqalarda yo‘lning turli qismlarida
doimiy ravishda yaxshi natija (ya’ni tez vaqt) texnik tadbirlar paytida g‘oliblarning o‘ziga xos
xususiyati edi, chunki bu chang‘ichilar o‘zlarining individual kuchli tomonlaridan maksimal
foyda olishlari va tegishli zaif tomonlaridan minimal yo‘qotishlarga erishishlari mumkin edi.
Tadqiqot natijalari
Ko‘rib chiqilgan ilmiy ishlarning aksariyati nisbatan kichik tanlanma
hajmini o‘rganish bilan cheklangan bo‘lib, bu yuqori malakali tog‘ chang‘i sportchilari bo‘yicha
tadqiqotlarda odatiy cheklov hisoblanadi. Bundan tashqari, o‘rganilgan ilmiy ishlarda ayollar
sonining kamligi tashvish uyg‘otdi, bu ko‘rib chiqilgan maqolalarda ko‘rib chiqilgan barcha
subyektlarning 4 foizidan kamrog‘ini tashkil etdi. Bundan tashqari, umumiy pastga tushish
123
vaqti tog‘ chang‘isi musobaqalarida samaradorlikning yakuniy o‘lchovi bo‘lsa-da,
chang‘ichilarni taqqoslash uchun bir nechta boshqa lahzali samaradorlik o‘lchovlari ham
qo‘llanilgan, jumladan aerodinamik qarshilik koeffitsiyenti, tezlik, bo‘lim vaqti, balandlikning
o‘zgarishi uchun yo‘qotilgan vaqt va mexanik energiya xatti-harakatlari, bu o‘zaro tadqiqot
xulosalarini muammoli qiladi. Bundan tashqari, aksariyat tadqiqotlar cheklangan sonli
darvozalar (ya’ni 2-4 darvoza) orqali ishlashni o‘rgandi, ehtimol, eng ko‘p qo‘llaniladigan
o‘lchov tizimlari faqat chang‘i maydonidagi kichik hajmlarni pozitsion ma’lumotlar uchun
oqilona aniqlik bilan olishlari mumkin. Yuqori soniyali ko‘rsatkichlarni belgilaydigan
biomexanik o‘lchovlar butun poyga davomida saqlanib qolishi mumkinmi yoki yo‘qmi, bu erkak
va ayol chang‘ichilar uchun hal qilinishi kerak.
Xulosa
Tog‘ chang‘isi sportidagi samarali natijalar potentsial energiyadan samarali
foydalanish, chang‘ining qorda ishqalanishi va aerodinamik qarshilikni minimallashtirish
qobiliyati, yuqori tezliklarni saqlash va optimal trayektoriyani tanlashdan iborat.
Mashg‘ulotlarda ham, musobaqalarda ham individual taktika va usullarni hisobga olish kerak.
Yaxshiroq pastga tushish vaqtlariga erishish uchun ko‘p sonli uchastkalarda va turli xil
releflarda ishlashning bir xilligi alohida uchastkalarda va ma’lum sharoitlarda mukammallikka
emas, balki ta’kidlanishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Бочкарев, М.А. Сравнение двух вариантов техники одновременного бесшажного
классического хода / М.А. Бочкарев, С.В. Костарева // Молодые науке. – 2022. – С. 95-99.
2.
Лисовский А.Ф. Интегративный контроль техники и тактики в горнолыжном
спорте: Монография. - Чайковский: ЧГИФК, 2003. - 133 с.;
3.
Рудаков Р.Н., Гайсина А.Р., Лисовский А.Ф. и др. Оптимизация траектории центра
масс горнолыжника в специальном слаломе, слаломе-гиганте и супер-гиганте //
Российский журнал биомеханики. 2004, т. 8, № 2, С. 12-18.;
4.
Михалев В.И. Специальная работоспособность лыжников гонщиков: современные
тенденции (по материалам зарубежной литературы).// Ученые записки университета
имени П.Ф. Лесгафта, 2015. № 4 (122). С.139-144.;
5.
Захаревич А.Л. Тестирование специальной работоспособности биатлонистов и
лыжников-гонщиков на лыжероллерном тредбане с измерением показателей
газообмена: метод. рекомендации / А. Л. Захаревич [и др.]. Минск: БГУФК, 2018. - 35 с.;
Белёва А.Н. Исследование уровня технической подготовленности спортсменов в
гоночном компоненте лыжного двоеборья на тренировочном этапе / А.Н. Белёва, Н.Б.
Новикова. – 2021. – С. 7-17.;
6.
Ниязова Р. Р. Построение учебно-тренировочного процесса триатлонистов на этапе
спортивного совершенствования в годичном цикле подготовки: Автореф. дис. на
соискание ученой степени д.ф.п.п.н. (PhD). - Ч., 2024. – 30 с.
7.
Pellegrini B., Zoppirolli C., Bortolan L., Holmberg H., Zamparo P., Schena F. Biomechanical
and energetic determinants of technique selection in classical cross-country skiing / B.
Pellegrini, C. Zoppirolli, L. Bortolan, H. Holmberg, P. Zamparo, F. Schena. Human Movement
Science - 2013. Vol. 32. – P. 1415-1429.;
8.
Stöggl, T. Do anthropometrics, biomechanics, and laterality explain V1 side preference in
124
skiers? /T. Stöggl, K. Hébert-Losier, H.C. Holmberg // Medicine and Science in Sports and
Exercise. – 2013. – No. 45 (8). – P. 1569-1576.;
9.
Kehler A.L., Hajkova E., Holmberg H., Kram R. Forces and mechanical energy fluctuations
during diagonal stride roller skiing; running on wheels / A.L. Kehler, E. Hajkova, H. Holmberg,
R. Kram // The Journal of Experimental Biology. – 2014. – No. 217. – P. 3779-3785.;.
