113
TIBBIY SAVODXONLIKNI SHAKLLANTIRISHDA XALQ PEDAGOGIKASI
НАРОДНАЯ ПЕДАГОГИКА В ФОРМИРОВАНИИ МЕДИЦИНСКОЙ
ГРАМОТНОСТИ
FOLK PEDAGOGY IN THE FORMATION OF MEDICAL LITERACY
Mirzayeva N.A.
Alfraganus university NTM,
tibbiyot fakul`teti, tibbiyot kafedrasi dotsenti,
pedagogika fanlari falsafa doktori (Phd)
https://doi.org/10.5281/zenodo.14929909
Annotatsiya.
ushbu maqola aholi orasida tibbiy savodxonlikni rivojlantirishga qaratilgan
bo'lib, bunday sanitar-gigienik vazifalarni shakllantishda bolalik chog'laridan boshlashning eng
sodda usullari berilgan. Tibbiy savodxonlikni shakllantirishda kattalar tomonidan tadbiq
etiladigan turli metodik ko'rsatmalar va usullar haqida yoritilgan.
Kalit so`zlar:
tibbiy savodxonlik, gigiena, sanitariya, Lui Paster, salomatlik, bakteriya,
viruslar
Аннотация:
данная статья направлена на развитие медицинской грамотности
среди населения, даны простейшие способы начать с детства в формулировании таких
санитарно-гигиенических задач. Освещаются различные методические указания и
методы, применяемые взрослыми в формировании медицинской грамотности.
Ключевые слова:
медицинская грамотность, Гигиена, санитария, Луи Пастер,
здоровье, бактерии, вирусы
Abstract:
this article is aimed at the development of medical literacy among the
population, the simplest ways to start from childhood in the formulation of such sanitary and
hygienic tasks are given. Various methodological guidelines and methods used by adults in the
formation of medical literacy are highlighted.
Keywords:
medical literacy, Hygiene, sanitation, Louis Pasteur, health, bacteria, viruses
KIRISH.
Inson salomatligi eng bebaho boylik sifatida yuksak qadrlanadi. Er yuzida
insoniyat paydo bo'lgandan buyon, u o'zining sog'ligiga xavf soluvchi turli – tuman xatarlar,
tabiat xodisalari, salomatlikka ta'sir etuvchi ko'zga ko'rinmas kasalliklar bilan kurashib keladi.
Buyuk tibbiyot otasi Abu Ali ibn Sino: agar chang va g'am bo'lmaganda inson ming yil
yashar edi, deb bejiz aytmagan. Chunki chang tarkibini qurollangan ko'z bilan tadqiq etadigan
bo'lsak, mikroskop ostida, juda ko'p sonli turli tuman mikroorganizmlarni ko'rishimiz mumkin.
Aynan mana shu mayda mavjudotlar yuqumli kasalliklarning paydo bo'lishiga hissa qo'shadi
deb taxmin qilingan[2]. Yuqoridagi tahminlar esa o'z amaliy tasdig'ini 8 asr ilgari frantsiyalik
olim Lui Paster tufayli topadi va u mikroorganizmlar mavjudligini isbotlashga muvaffaq bo'lgan
ilk mikrobiolog olim edi.
Lui Paster o'z nazariyalarini amalda isbotlagan, hamkasblarining fikrlari va taxminlarini
ilmiy – amaliy tasdiqlay olgan. U organik moddalarning parchalanishida yana bir narsa ishtirok
etganini va ehtimol u tirik mavjudotlar bo'lishi mumkinligini ta'qidlaydi. O'z ishini isbotlashga
olim hayotining o'ttiz yilini o'tkazdi, bir vaqtning o'zida hayotning o'z – o'zidan paydo bo'lishi
nazariyasini qaytadan shakllantirib va bakteriyalar borligini isbotladi[3].
Olimning uch farzandining hayotiga Zomin bo'lgan TIF isitmasi L.Pasterni tibbiy muhitda
tajribalar qilishga olib keldi. 1876 yildan boshlab uning e'tibori to'liq yuqumli kasalliklar
patogenlarini izlash va o'rganishga qaratildi. U ilgari jarohatlardan ta'sirlangan to'qimalarning
114
chirishi va infektsiyasi jarayonlarini o'rganish uchun kasalxonalarga tashrif buyurgan. Aynan
Paster o'z davri uchun eng "mashhur" kasalliklar – vabo, quturish, kuydirgi va puerperal
isitmaning patogenlarini aniqlashga muvaffaq bo'ldi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR.
Bakteriyalar sayyoradagi hayot shakllarining 95% ni tashkil qiladi. Ulardan ba'zilari
boshqa hech narsa ildiz otmaydigan joyda yashaydigan haqiqiy ekstremallardir. Masalan,
abadiy muzlik sharoitida, issiq buloqlarda yoki o'lik dengizning konsentrlangan tuz muhitida
ham ularni ko'rishimiz mumkin. Olimlar yangi tug'ilgan chaqaloq ilk bora mikroblarni tug'ilish
kanalidan o'tayotganda va ona suti bilan yuqtirishini isbotlagan. Bu yosh organizmda
immunitetni shakllantirishning muhim bosqichidir.
Infektsiyalar qaerdan kelib chiqqan?
Mikroorganizmlar yangi yashash sharoitlariga tez va yaxshi moslashadi. Ular doimo
genlar va ko'plab viruslarni almashtiradilar. Bu yuqumli kasalliklarning sababchisi viruvlar
sanaladi. Haqiqat shundaki, virusning o'z hujayrasi yo'q, shuning uchun u faqat "parazit"
sifatida yashashi mumkin.
Kattalar atrof-olamda turli kasalliklarga olib kelishi mumkin bo'lgan juda ko'p zararli
viruslar va bakteriyalar mavjudligini yaxshi bilishadi. Lekin kichik yoshdagi bolalar buni
bilishmaydi. Bolani toza yurmaslikda ayblash, qo'rqitish, qo'llarini yuvishga, iflos mevalarni
emaslik, og'ziga hech narsa olmaslikka majburlash befoyda. Bu xolatlar tajovuzkorlik,
ishonchsizlik va qarshilik ko'rsatish istagini keltirib chiqarishi mumkin. Farzandga har bir
xodisani ilmiy izohlash va bola tilida xotirjamlik bilan tushuntirish yaxshidir. Siz buni bolaning
psixologik xususiyatlarini bilish orqali to'g'ri qilishingiz mumkin[6]. Shuning uchun biz ertak
va rasmlar yordamida ko'rsatamiz, aytib beramiz, tushuntiramiz. Rus halq ertagidagi
Ivanushka va Alyonushka bilan bog'liq ertakni xamma yoshi kattalar yaxshi eslasalar kerak. Bu
ertak motiviga ko'ra, opasining aytganini qilmay ko'lmak suvdan ichgan bolakayning
"uloqcha"ga aylanib qolgani tasvirlangan.
Demak bolalar olamiga kirish, ularni to'g'ri tarbiya qilish va salomatligini saqlash kichik
bolaliu davrlaridan boshlangani ma'qul ekan. Chunki bolalar ko'zga ko'rinmas mitti
organizmlar olami haqida qancha ko'p tasavvurga ega bo'lsalar, o'zining va o'zgalar
salomatligini asrashga yanada ma'suliyat bilan qaraydi.
Mikroblar olami mavjud, faqat aslida ular juda kichik. Hammasidan ham ko'proq, ular
ichkariga kirishni va katta bo'lishni xohlashadi. Ularga qarshi eng yaxshi qurol-sovun, tish
pastasi, sanitariya salfetkalari ekanligini tushuntirish eng samarli usullar ekanligini unutmaslik
lozim. Bu borada bolalarga ilk bog'cha yoshidanoq tibbiy savodxonlik bo'yicha bilimlarni berish
hamda zamonaviy dunyoda salomatlik bilan bog'liq muomala madaniyatini shakllantirib borish
zarur.
NATIJALAR
Bu vazifalar qanday olib boriladi?
Bolaga mikroblarni qanday yengish kerakligini va
salomatlikni asrashni tushuntiring:
1. Ovqatlanishdan oldin qo'lingizni yuving.
2. Sabzavot va mevalarni yuving.
3. Nopok idishlardan ovqat emang.
4. Boshqa odamlarning narsalarini ishlatmang.
5. Kasal odamlar bilan muloqot qilmang.
115
6. Tishlaringizni kuniga 2 marta yuving.
7. Kerakli emlashlarni oling.
8. Sog'lom ovqat iste'mol qiling va mashq qiling.
9. tanangizni o'ta sovqotishdan asrang.
Bunga erishishning eng yaxshi usullari:
1. Ota-onaning o'rnak ko'rsatishi
. Gigiena qoidalariga qanday rioya qilayotganingizni
ko'rib, bola xuddi shunday harakat qiladi.
2. Birgalikda qoidalarga rioya qiling.
Tishlaringizni birga yuvish, qo'lingizni yuvish va
toza saqlash yolg'iz faoliyat ko'rsatgandan ko'ra qiziqroq.
3. Qiziqarli o'yinlarni tashkil qiling.
Endi biz zararli mikroblarni engamiz! Keling, uni
tishlarimizdan, xonadan, qalamlarimizdan chiqaraylik. Bizda qurol bor! Sovun, supurgi, tish
cho'tkasi! Ehtiyot bo'ling, zararli mikroblar! Endi biz sizni mag'lub qilamiz!
4. Bolalarga hayotiy tajriba berish
. Bolalar kitoblari bu masalada eng yaxshi yordam
beradi, unda kulgili hayvonlar misolida bola turli kasalliklarni qanday engishni o'rganadi.
Farzandingizga mikroblar haqida gapirib bering!
Bakteriyalar juda kichik tirik
mavjudotlar. Ularni ko'z bilan ko'rish mumkin emas, faqat mikroskop orqali ko'rish mumkin.
Ba'zi bakteriyalar foydalidir. qatiq va smetana maxsus oziq-ovqat bakteriyalari yordamida
olinadi[1]. Shuningdek, ba'zi bakteriyalar yordamida dorilar ishlab chiqariladi, masalan,
probiyotiklar – tirik mikroorganizmlar – bifidobakteriyalar va laktobakteriyalar, bu bolalar va
kattalarning ichak mikroflorasini tiklashga yordam beradi. Bakteriyalar hamma joyda
yashaydi: tuproqda; havoda, ayniqsa shamollatilmagan xonada; iflos suvda; biz iste'mol
qiladigan ovqatda, ayniqsa iflos idishlarda pishirilgan bo'lsa; yuvilmagan sabzavot va
mevalarda; iflos kiyimlarda.
Bakteriyalarni biz foydalanadigan barcha narsalarda topish mumkin: eshik tutqichlarida,
avtobuslar tutqichlarida. Nopok terida juda ko'p bakteriyalar mavjud. Agar bakteriyalar tanaga
oziq-ovqat, iflos suv va havo bilan birga kirsa, ular turli kasalliklarni keltirib chiqaradi. Bunday
bakteriyalar patogen mikroblar deb ataladi.
Mikroblarning bitta qiziqarli xususiyati bor. Ular nafaqat ovqatlanadilar, balki
ko'payadilar. Bu shuni anglatadiki, bitta mikrob tez orada xuddi shunday ko'plab yangi
mikroblarni ishlab chiqaradi[3]. Ular, ayniqsa, inson tanasida tez ko'payadi. Issiq xavo, etarlicha
ozuqa moddasi bor ovqatlar, yuqori darajadagi namlikda ular o'zlarini juda yaxshi his qilishadi.
Ko'pincha qo'llarimiz ifloslanadi. Qo'llarda ko'plab yuqumli mikroblar to'planadi. Ular
qo'llardan yuzga, ko'zlarga, lablarga o'tadi va og'izga kirib, turli kasalliklarni keltirib chiqaradi.
MUHOKAMA
Farzandlar bilan tajriba o'tkazish.
1-tajriba: mikroblarning odamdan odamga qanday yuqishini ko'rsatish.
(Tajriba
o'tkazishdan oldin, kattalar kaftiga yaltiroq ko'z va qovoq bo'yog'idan suradi.) katta odam
bolani qo'lidan ushlab so'rashadi va bolaning kaftini mahkam siqadi. Shundan so'ng, kattalar
"kutilmaganda" uning kafti iflos ekanligini aniqlaydi va boladan kaftiga qarashni so'raydi. Bola
kaftida ko'z bo'yoqlari izlarini ko'radi. Katta odam va bola ko'rinmas mikroblar boshqa odam
bilan (yoki ob'ekt bilan) ta'sirlashganda xuddi shu tarzda yuqadi degan xulosaga kelishadi.
2-tajriba: mikroblar sovundan qo'rqishini ko'rsatish
. Katta odam bolaga xammomga
borishni va yaltiroq ko'z bo'yog'i tekkan qo'llarini sovun bilan yaxshilab yuvishni taklif qiladi
(bola qo'llarini sovun bilan yuvadi). Qani kaftingda "mikroblar" bor-yo'qligini tekshiraylik?
116
(bola javob beradi). Agar qolganlar bo'lsa, ular kammi yoki yo'qmi? (Agar "mikroblar" qolsa,
kattalar boladan yana qo'llarini yaxshilab yuvishni so'raydi).
"Viruslar va emlashlar haqida" ertagi
uzoq vaqt oldin sodir bo'lgan. Yirtqich hayvon
katta issiq botqoqqa joylashdi. Odamlarga undan tinchlik yo'q edi. Odamlar yordam so'rash
uchun Rustami Doston oldiga borishdi. Va Rustami Doston borib, yirtqich hayvon bilan jang
qildi. Ular uch kunu uch kecha jang qildilar. Nihoyat Rustami Doston g'alaba qozondi.
Odamlardan qasos olish uchun o'layotgan yirtqich hayvon juda mayda, tajovuzkor viruslari bor
tupik bilan butun qo'shin ustiga tupurdi. Bunda viruslar butun dunyoga tarqalib, kattalar,
bolalar va hayvonlarning organizmlariga kirib, juda jiddiy va xavfli kasallik - grippni keltirib
chiqardi. Ko'p odamlar va hayvonlar grippdan og'ir kasal edilar, chunki ular kasallikdan
o'zlarini qanday asrashni, o'zlarini qanday himoya qilishni bilishmagan.
Bu qadimgi davrlarda sodir bo'lgan, ammo afsuski, bu yovuz viruslar juda chidamli va
bardoshlidir. Ular hozir ham kasal odamlarning tanasida, kitoblar, o'yinchoqlar, idishlar va
bemor ishlatgan boshqa narsalarda yashaydilar. Tupik bilan mikroblar yo'lakka yoki erga
tushadi. Tuprik quriganida viruslar par kabi engil bo'lib, chang bilan havoga ko'tariladi va nafas
olayotganda inson tanasiga kiradi. Viruslar ko'pincha o'pkada joylashadi, u er ular uchun issiq
va qulay bo'ladi. Ular ovqatlanishni va ko'payishni boshlaydilar. Bu yovuz viruslar hamma kasal
bo'lishini xohlaydi.
Lekin men sizni ishontirmoqchiman, hamma ham kasal bo`lavermaydi! Sog'lig'iga
g'amxo'rlik qiladigan va har doim gigiena qoidalariga rioya qiladigan, xususan, har doim
qo'llarini yuvadiganlar qo'rqmasliklari kerak - ular grippdan qo'rqmaydi. Va odamlar bu
dahshatli viruslarni davolash uchun dori-darmonlarni taklif qilishdi! Bu esa shifokorlar
qiladigan emlash sanaladi. Ushbu vaktsina yovuz viruslarning barcha qo'shinlarini o'ldiradi va
odamlar grippdan kasal bo'lishni to'xtatadilar.
XULOSA
Tabiiy immunitetni shakllantiramiz!
Insonlarda bir turdagi psixologik buzilish xolatlari borki, bu tibbiyotda mizofobiya deb
ataladi. Asosan yaqinlarning infektsion kasalliklar natijasidagi o'limi yohud juda og'ir xolatdagi
infektsion kasalliklarni boshdan kechirish tufayli, inson mana shunday ruhiy tanazzulga tushib
qoladi. Bunday odamlar butun atrofdagi makonni dezinfektsiyalashni, o'zlarini sezilgan
tahdiddan "himoya qilish" ning yagona usuli deb bilishadi.
Inson bakteriyalar bilan simbiozda yashovchi mavjudotdir. Shuning uchun biz uchun
haddan tashqari tozalik ham, bir xil ifloslanish ham mos kelmaydi. Birinchi holda, bizning
immunitetimiz kurashadigan hech qanday yot ta'sir bo'lmaydi, natijada u zaiflashadi va
favqulodda vaziyatda u hech qanday yordam bera olmaydi. Ikkinchi holda, u yuqori darajadagi
antisanitariya ishlarini bajara olmasligi va taslim bo'lish xavfi mavjud.
Inson tabiat tomonidan yaratilgan eng mukammal mavjudot sifatida o'z salomatligini
asrashi va bu harakatlarga haddan ortiq berilib ketmasligi lozim. Zero tabiatdagi barcha tirik
organizmlar o'zaro bir biri bilan chambarchas bog'liq bo'lib, sanitariya-gigiena qoidalariga
bolalikdan to`g`ri rioya qilish orqali kelajak avlodning tibbiy savodxonligini shakllantirish
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Bakulina N.A., Kraeva E.L. Mikrobiologiya. Tashkent, Medisina, 2003. 232b
117
2.
Burxonova X.K., Murodov M.M. Mikrobiologiya. Toshkent. "O'qituvchi", 2005. 256b
3.
Carbonero F., Gaskins H. R. Methanogenic archaea in the human microbiome //
Encyclopedia of metagenomics / Ed. K. E. Nelson. N. Y., 2014. P. 1–4. doi:10.1007/978-1-4614-
6418-1-755-2
4.
Delwart E. A roadmap to the human virome //
PLoS Pathog.
2013. V. 9. № 2. e1003146.
doi:10.1371/journal.ppat.1003146
5.
Vrushabhendrappa, Singh A. K., Balakrishna K. et al. Studies on recombinant glucokinase
(r-glk)
protein
of Brucella
abortus
as a candidate
vaccine
molecule
for
brucellosis //
Vaccine
. 2014. V. 32. P. 5600–5606. doi:10.1016/j.vaccine.2014.07.106
6.
Vaxobov A,X. O'simlik viruslarini aniklashda immunologiya usullarini qo'llash (uslubiy
ko'rsatma) ToshDU, 1991. 198b
