ЖАДИДЧИЛИК ДАВРИ АДАБИЁТИДА МАЪРИФАТПАРВАРЛИК ҒОЯЛАРНИНГ ИФОДАЛАНИШИ

95

ЖАДИДЧИЛИК ДАВРИ АДАБИЁТИДА МАЪРИФАТПАРВАРЛИК

ҒОЯЛАРНИНГ ИФОДАЛАНИШИ

Qodirov Valijon Abdurahmanovich

Хасанов Шаробидин Азамович

Муқаддас Тожибоева Абдураҳимовна

Azimova Ziyoda Ergashevna

Artikova Muhayyo Botiraliyevna

Andijon davlat pedagogika instituti o’qituvchilari

https://doi.org/10.5281/zenodo.14928557

Аннотация.

Маърифатпарварлик жадидчилик даври адабиётининг асосий

моҳиятини ўзида қамраб олганини Беҳбудий, Авлоний, Исҳоқхон Ибрат, Ҳамза ижоди
мисолида ҳам кўришимиз мумкин. Маърифатпарварлик ғояси жадидчилик даврига
келиб, адабий жараёндаги барча ижодкорлар томонидан қўлланилган адабий тур ва
жанрлар, шакл ва услубларга ўз таъсирини ўтказа бошлади. Бунинг ёрқин далили
Беҳбудий драматургияси ва мақолалари, Авлоний ва Ҳамзанинг маърифий
дарсликларида етакчи ғоя сифатида кўзга ташланади.

Таянч сўзлар:

жадидчилик, маърифатпарварлик ғояси, адабий тур ва жанрлар,

шакл ва услуб масаласи, драма, мақола, маърифий дарслик

ВЫРАЖЕНИЕ ПРОСВЕТИТЕЛЬСКИХ ИДЕЙ В ЛИТЕРАТУРЕ

ДЖАДИДСКОГО ПЕРИОДА

Аннотация.

Мы также видим, что просвещение охватило основную суть

литературы джадидского периода в произведениях Бехбуди, Авлони, Исхакхона Ибрата
и Хамзы. Идея просвещения возникла в период джадидов и начала оказывать влияние
на литературные жанры, формы и стили, используемые всеми творческими людьми в
литературном процессе. Ярким доказательством этого является ведущая идея в
драматургии и статьях Бехбуди, а также в учебных пособиях Авлони и Хамзы.

Ключевые слова:

неоклассицизм, идея просвещения, литературные виды и

жанры, проблема формы и стиля, драма, статья, учебное пособие

EXPRESSION OF ENLIGHTENMENTAL IDEAS IN THE LITERATURE OF THE

JADIDI PERIOD

Abstract.

We can also see that the Enlightenment encompassed the main essence of the

literature of the Jadid period in the work of Behbudi, Avloni, Ishokhon Ibrat, and Hamza. The
idea of the Enlightenment, arriving in the Jadid period, began to influence the literary genres
and genres, forms and styles used by all creators in the literary process. Vivid evidence of this
is the leading idea in Behbudi's dramaturgy and articles, and in the educational textbooks of
Avloni and Hamza.

Keywords:

Jadidism, the idea of the Enlightenment, literary genres and genres, the issue

of form and style, drama, article, educational textbook

XI-XII асрларда яратилган достонлар замирида ётган маърифатпарварлик

қарашлари жадидчилик даврига келиб, адабий жараёндаги барча ижодкорлар
томонидан қўлланилган адабий тур ва жанрлар, шакл ва услубларга ўз таъсирини
ўтказа бошлади. Бунинг ёрқин далили Беҳбудий ва Ҳожи Муъин драматургияси ва

96

мақолалари, Авлоний ва Ҳамзанинг маърифий дарсликлари, Қодирий ва Чўлпоннинг
илк насрида етакчи ғоя сифатида кўзга ташланади. Насрий асарларда асосий ғояга
айланган маърифатпарварлик Исҳоқхон Ибрат, Каримбек Камий, Абдулла Авлоний,
Сиддиқий Ажзий, Тўлаган Тавалло, Аваз Ўтар сингари ХХ аср бошларида яшаган
шоирлар шеъриятида асосий мавзуга айлангани сир эмас.

ХХ аср бошларида кўплаб маърифатпарвар адиблар ижодида муқаддас ислом

тарихига мурожаат, шонли тарихнинг айрим лавҳаларини китобхон-ларга эслатиш
орқали уларни маърифатга чорлаш мотивларини кузатиш мум-кин. Бу жиҳатдан
Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг “Амалиёти ислом” (1908), “Та-рихи ислом” (1909),
“Мухтасари тарихи ислом” каби дарсликлари [2. 9.20.] ҳамда Авлонийнинг “Мухтасар
тарихи анбиё ва тарихи ислом” [2], Абдурауф Фитратнинг “Мухтасар ислом тарихи”
(1914, форс тилида) [3.36-62.] асарлари аҳамиятлидир. Бу ихчам рисолалар ислом
тарихидан умумий сабоқ бериш билан бирга унинг айрим мутаассиблар томонидан
киритилган схоластик қоидаларнинг ислоҳ қилиниши нуқтаи назаридан ҳам эътиборга
молик.

Фитрат ўтмиш адабиётига мурожаат этар экан, биринчи навбатда, мумтоз

адабиётдаги маърифатчилик ғояларини янги шароитда давом эттириш лозимлигини
англади. Туркий достончиликнинг илк манбалари саналган “Қутадғу билиг” ҳамда
“Ҳибату-л-ҳақойиқ” каби асарларда бошланган илм-маърифатга даъват масаласини
жадидчиликнинг бош ғояси даражасига олиб чиқди. Ўзининг “...Мунозара”, “Ҳинд сайёҳи
баёноти”[4.46-169], “Нажот йўли” [5.62-208] каби асарларида ҳам ушбу адабий
тамойилга амал қилди. Маълумки, Адиб Аҳмад Югнакий “Ҳибату-л-ҳақойиқ” асарида
илм одобига бағишланган ҳадисларни жамлаб, унга шеърий шарҳлар ёзган эди. Айни
таълимий достонлар панд-насиҳат оҳангида бўлиши билан шўро даври олимларининг
эътиборига тушган ва достонлардаги дидактик мотивларга таяниш кейинги даврлар
туркий адабиётида ҳам, жадид адабиётида ҳам анча сезиларли акс этган. Шунингдек,
Абдулла Авлонийнинг “Туркий гулистон ёҳуд ахлоқ” китоби педагогикага оид асарлари
ичида алоҳида қимматга эга. Асар ХХ аср бошларидаги ўзбек жадид
маърифатчилигининг ноёб ҳодисаси сифатида унинг қиммати фақат мактаб доираси
билангина чекланиб қолмайди. Одобнома руҳидаги бу китоб Шарқ мумтоз адабиётида
мавқеи баланд аллома Муслиҳиддин Саъдий Шерозий (1184-1292)нинг “Гулистон”
асари таъсирида яратилган. Дидактик ҳикоялар жамланмасидан тузилган бу асар
китобхон учун таълим дарслиги сифатида кириб келган бўлса, ўзбек адабиётининг
тараққиёти учун асосий бой бир манба, қолаверса, ижодкорлик мактаби бўлиб бўй
кўрсатди. “Гулистон” ХХ аср адабиёт вакиллари, жумладан, Абдулла Авлонийнинг
“Туркий гулистон ёхуд ахлоқ” асарини майдонга келишида эпик омил ва таянч манба
бўлиб хизмат қилди. Қолаверса, Саъдийнинг адабий услуби, “Гулистон”нинг мавзулар
доираси ва ғоявий мазмуни, ундаги дидактик руҳнинг устиворлиги, хуллас, унинг барча
шаклий ва мазмуний қурилмаси Авлоний учун ижодий озиқ бўлди. Қолаверса, дарслик
сифатида тақдим этилган “Иккинчи муаллим” китоби ҳам илм олишга даъват руҳида
ёзилган бўлиб, унда маърифатпарварлик йўналишидаги шеърлар ўрин олган. Шоир
жаҳолатни қоралаб, тараққиётни улуғлади, кишиларни илму ҳунар ўрганишга даъват
қилди, келажак илму ҳунар эгалариники эканлигини тарғиб этди. “Иккинчи муаллим”
дарслигини очиб берган “Мактаб” сарлавҳали шеъри айнан шу руҳда ёзилган. Ҳар банди

97

4 мисрадан таркиб топган 9 бандли мазкур шеърда шоир ўзбек адабиётида
маърифатпарварликни ўзига хос янги босқичга кўтарди:

Мактаб сизни инсон қилур,
Мактаб ҳаёт эҳсон қилур,
Мактаб ғамни вайрон қилур,
Ғайрат қилуб ўқинг, ўғлон!

Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг маърифатпарвар адиб сифатидаги ҳаракатларининг

бошида “Падаркуш” драмаси турса, публицистик мақолаларида бу ғояларни давом
эттирди. Илм ўрганиш билан бир қаторда тил билиш масаласига ҳам айрича эътибор
қаратди. Маълумки, ҳорижий тилларни ўрганиш масаласи ҳамиша долзарб бўлиб
келган. Иқтисодий-ижтимоий, маданий, сиёсий ҳаёт ва унинг ривожи учун чет
тилларини билиш муҳимдир. Инсоният тараққиётининг илк даврлариданоқ ўзга
тилларни ўрганишга интилган. Ота-боболаримиз бошқа халқларнинг тилларини
ўрганиш ва ўргатишга алоҳида эътибор билан қарашган. Ана шу тил ўрганиш орқали
қўшни халқларнинг урф-одатлари, этнографик тарихини ўрганишган, билишган. Чунки
тил билиш туфайли ҳар бир давлат тараққий этади, мамлакатлар билан дипломатик,
ижтимоий-иқтисодий ва бошқа муҳим соҳаларда алоқаларни олиб боради. Беҳбудий
“

Икки эмас, тўрт тил керак”

деганида нечоғлик ҳақ эканлигини, бугун мустақиллик

шарофати туфайли англаб турибмиз. Беҳбудийнинг ушбу номдаги мақоласи, унда
кўрсатиб ўтилган хорижий тилларни ўрганиш масаласи бугун ҳам ўз долзарблигини йў-
қотмаган. Беҳбудийнинг мазкур мақоласини туркистонликларга яна бир муҳим
масаладаги мурожаати дейиш ўринлидир. Мақолада адиб миллатнинг бугуни ва
келажаги, ёшларнинг камолоти учун ўта муҳим бўлган керакли ишни йиғилганларга
уқтиради. Мақола матни кўз олдингизда шундай туради. Воиз худдики қисқа вақт
берилгану, унда энг долзарб нарсани айтиб олишга уринаётгандек. Яъни матн қисқа
бўлишига қарамай, энг керакли сўзлар, мулоҳазалар, далил ва исботлар ила мукаммал
ҳолга келган.

Беҳбудий мақолада тўрт тил дея

ўзбек, форс, араб ва рус

тилларини таъкидлайди.

Аввало, шуни айтишимиз керакки, ижтимоий фанлар билан боғлиқ бўлган ҳодиса ёки
асар ўрганилаётганда у яратилган давр шароитини ҳисобга олиш ўта муҳимдир. Демак,
форс, араб, рус тилларини ўрганиш Туркистон халқлари учун у вақтларда энг муҳим
саналган. Аслида бугун ҳам саналган тилларни ўрганишнинг долзарблиги асло пасайган
эмас. Хусусан, адабиёт нуқтайи назаридан қарайдиган бўлсак, мумтоз адабиётмиз
малоҳати, сўз бойлиги бевосита араб ва форс тиллари билан боғлиқдир. Х–ХIХ асрлар
оралиғида яратилган бадииятнинг дурдона асарлари бунга яққол мисол бўла олади.
Беҳбудий нега айнан бу тилларни санаб ўтганлигини ўзи изоҳлаб шундай дейди: “

Биз

туркистонийларға туркий, форсий, арабий ва русий билмоқ лозимдур, Туркий, яъни
ўзбекини сабаби шулки, Туркистон халқининг аксари ўзбакий сўйлашур. Форсий бўлса,
мадраса ва удабо тилидур. ...Арабий тил дин учун на даража лозим бўлса, русий ҳам
тириклик ва дунё учун лозимдур

”. Биринчидан, Беҳбудий мақола орқали туркий тилнинг

довруғини жаҳонга ёйиш ниятида эмас, у чет тилларини ўрганиш ҳақида сўзламоқда.
Қолаверса, ўрганиш керак бўлган тиллар аввалига “

ўзбакий

”ни қўймоқда. Иккинчидан,

туркий тилни ўрганиш учун қўйилган масала (яъни “

Туркистон халқининг аксари

ўзбакий сўйлашур”)

миллат тили сақланиб қолишининг энг асосий шартидир. Форсий

98

тил борасидаги мулоҳаза бугунги шароит учун эскиргандек кўринса-да, ўз даврида
муҳим саналган. Мақоланинг бошқа бир ўрнида “форсий билган киши Фирдавсий,
Бедил, Саъдий, “Маснавий”дан лаззат олур” дейди. Биз бу ўринда Беҳбудийнинг сўз
танлаш маҳоратига ҳам қойил қоламиз. Эътибор беринг, муаллиф жумла охирида
“ўрганур”, “билур” эмас, балки айнан “лаззат олур”ни танламоқда. Бадиий адабиёт
қалбга боғлиқ бўлган эстетик ҳодиса эканини Беҳбудий мана шу ўринда ҳам нозик лутф
ила англатмоқда. Наинки, маърифатчилик адабиётини фақат миллатни илмга, келажак
қайғусига тортувчи восита бўлган деювчилар ҳануз топилади. Араб тилининг дин,
шариат илмлари, мусулмонлар ривожи учун улкан аҳамияти борлиги ҳеч кимга сир эмас.
Бу ўринда биз Беҳбудийни нуктадон олим сифатида кўрамиз. Яъни араб тилини
ўрганиш заруриятини муаллиф таъкидлар экан, уни “

дин учун

” демоқда. Қолган уч тилда

“

биз учун

” дейилган эди. Ҳар бир мусулмон учун ўз “мен”идан дини устун туришини

замонасининг буюк муфтиларидан бири сифатида теран англаган. Аммо, таассуфки,
мутаассиблар томонидан унинг фаолияти қораланиб кўрсатилиши динни эмас, нафсни
устун қўйишган эди. Чунки Беҳбудий мақоласида чет тилларини ўрганишга далил-
исбот ўлароқ машҳур ҳадислардан бирини келтиради. Миллатимиз ва унинг келажаги
учун қайғуриши унинг ҳар бир мақоласида деярли кузатилади. Шу маънода унинг
ёзганлари, англатганлари бугунги кун учун ҳам аҳамиятли ва қимматлидир.

Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:

1.

YO‘LDOSHEV, Q. O. Z. O. Q. B. O. Y., et al. "Adabiyot."

Toshkent-2019

.

2.

Qodirov, Valijon. "Reflections on the formation of reflexive abilities in preschool

education."

Science and innovation

2.B11 (2023): 150-153.

3.

Kadirov, Valijon, and Dildora Abdullajonova. "FICTION IS A FACTOR IN THE FORMATION

OF NATIONAL EDUCATION AND SPIRITUALITY IN CHILDREN."

Евразийский журнал

социальных наук, философии и культуры

2.3 (2022): 124-127.

4.

Valijon, Kodirov, Abdurakhmanovich Abdurakhmanovich, and M. M. Muhammadieva.

"Integrated Didactic System in Preschool Education and Its Importance."

European Scholar

Journal

2.4 (2021): 17-18.

5.

Kаdirоv, V. "THE IMPОRTАNCE ОF GАMES IN DEVELОPING THE АВILITY ОF

INDEPENDENT THINKING IN CHILDREN."

Science and innovation

3.B3 (2024): 56-62.

6.

Хасанов, Шаробидин Азамович. "ТЕХНОЛОГИЯ РАЗВИТИЯ АНАЛИТИЧЕСКОГО

МЫШЛЕНИЯ У УЧАЩИХСЯ В ПРОЦЕССЕ ЛИТЕРАТУРНОГО ОБУЧЕНИЯ."

INTERNATIONAL

SCIENTIFIC REVIEW OF THE PROBLEMS OF PHILOSOPHY, SOCIOLOGY, HISTORY AND POLITICAL
SCIENCE

. 2018.

7.

Ibraimov, X., Z. Azimova, and Z. Otaboeva. "Pedagogical peculiarities of studying group

solidarity in the student community."

Science and innovation

2.B12 (2023): 108-113.

8.

Азимова, Зиёда Эргашевна. "Олий ўқув муассасаси маънавий-маърифий

ишларининг педагогик назария ва амалиётда тутган ўрни."

Современное образование

(Узбекистан)

2 (2018): 26-35.

9.

Азимова, Зиёда Эргашевна, and Нилуфар Мухаматумановна Муллаахунова.

"Развитие речи учащихся 6 класса узбекских школ средствами произведений искусства
на уроках русского языка как иностранного."

Science and innovation

2.Special Issue 5

99

(2023): 638-641.
10.

Азимова, З. Э. "Тарбиявий ишлар тизимини интеграл диагностик асосда

такомиллаштириш (Олий таълим мисолида)."

Дисс. автореферати

(2018).

11.

Азимова, З. Э. "Ўқувчиларнинг шахслараро муносабатлари интеграл

диагностикаси. Дисс… канд. пед. наук." (2009).
12.

Artikova, M. "DEMAND FOR A COMPETENCY-BASED APPROACH TO THE ACTIVITIES OF

TEACHERS IN MODERN CONDITIONS." (2021).
13.

Artikova, Muhayo Botiralievna. "Experience In Developing Entrepreneurship Skills In

Foreign Countries."

Scientific Bulletin of Namangan State University

1.7 (2019): 250-255.

14.

Artikova, Muhayyo Botiralievna. "PECULIARITIES OF METHODICAL WORK IN

PREPARING PRESCHOOL CHILDREN FOR SCHOOL."

Science and Education

2.1 (2021): 297-

300.
15.

Artikova, M. B. "THE FACTORS OF BRINGING CHILDREN UP IN THE MOOD OF MATERIAL

AND SPIRITUAL INTEGRATED LIFE IN THE FAMILY (AS AN EXAMPLE OF PRIMARY SCHOOL
AGE)."

THEORETICAL & APPLIED SCIENCE Учредители: Теоретическая и прикладная

наука

6 (2018): 269-272.

16.

Tojiboeva, Muqaddas, Nargiza Sattarova, and Nazokat Qanoatova. "Tradition In Abdulla

Avloni's Poetry."

JournalNX

7.11 (2021): 166-171.

17.

Таджибаева, Мукаддас Абдурахимовна. "Традиционные образы в узбекской

джадидской поэзии."

Проблемы востоковедения

2 (56) (2012): 53-58.

18.

Tojiboyeva, Ffd MUQADDAS, and Vositov Shavkatbek. "FOLLOW-UP, STABILITY, AND

ARTISTIC DISCOVERY IN JADID LITERATURE."

PalArch's Journal of Archaeology of

Egypt/Egyptology

17.6 (2020): 14576-14581.

19.

Abdurahimovna, Tojiboyeva Muqaddas, and Bektasheva Gulbahor Rayimjonovna. "Begali

Qosimovning Jadid Matbuoti Masalasiga Yondashuv Mezonlari."

Miasto Przyszłości

42 (2023):

58-63.
20.

Muqaddas, Tojiboyeva. "“BOBURNOMA” DA KELTIRILGAN JOY NOMLARI IBRAT

TALQINIDA."

INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCES WITH HIGHER EDUCATIONAL

INSTITUTIONS

. Vol. 1. No. 11.02. 2023.

21.

Muqaddas, Tojiboyeva. "LITERARY AND AESTHETIC VIEWS OF MAHMUDHOJA

BEHBUDI."

Conferencea

(2022): 28-31.

22.

Tojiboyev, Munavvarjon No’monjonovich. "ETHNOPONOMICS OF FERGANA VALLEY AND

ITS SCIENTIFIC BASIS."

Archive of Conferences

. Vol. 24. No. 1. 2021.

23.

Tojiboyeva, Muqaddas. "RELATIONS OF THE REPRESENTATIVES OF THE 20TH

CENTURY LITERARY WORKERS TO THE SOURCES OF CLASSICAL LITERATURE."

Theoretical &

Applied Science

1 (2017): 39-42.