47
FARG‘ONA VILOYATI TUPROQLARINING O‘RGANILISH TARIXI
Karimova Dilnozaxon Faxriddin qizi
Qo`qon Davat Pedagogika Instituti 2-kurs tayanch doktoranti
dcrmva@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15003915
Kirish
Fargʻona vodiysi Oʻzbekistonning eng muhim qishloq xoʻjalik mintaqalaridan biri boʻlib,
uning tuproqlari qadim zamonlardan buyon iqtisodiy va ekologik ahamiyatga ega boʻlib
kelgan. Sugʻoriladigan yerlarda paxta, gʻalla va boshqa qishloq xoʻjalik ekinlarini yetishtirish
ushbu hududning agrar rivojlanishida asosiy oʻrinni egallaydi. Tuproq unumdorligini aniqlash
va yaxshilash boʻyicha olib borilgan izlanishlar nafaqat qishloq xoʻjaligi mahsuldorligini
oshirish, balki ekologik barqarorlikni taʼminlash uchun ham muhimdir.Fargʻona viloyati
tuproqlari tarixan turli davrlarda oʻrganilib, ulardan samarali foydalanish uchun ilmiy asoslar
ishlab chiqilgan. Dastlabki tadqiqotlar Rossiya imperiyasi davrida boshlanib, Sovet Ittifoqi
davrida esa keng koʻlamli melioratsiya va shoʻrlanishni bartaraf etishga qaratilgan
ishlanmalar olib borildi. Mustaqillik yillarida esa tuproq resurslarining ekologik va iqtisodiy
ahamiyati, shuningdek, iqlim oʻzgarishlari sharoitida ulardan foydalanish masalalari alohida
eʼtibor qozondi.Mazkur maqolada Fargʻona viloyati tuproqlarining oʻrganilish tarixi, tadqiqot
yoʻnalishlari va ularning hudud qishloq xoʻjaligiga taʼsiri tahlil qilinadi. Ushbu izlanishlarning
natijalari nafaqat ilmiy qiymatga ega, balki hududning iqtisodiy va ekologik barqarorligini
taʼminlashga xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili va metodlar
Tuproqshunoslikning ilmiy asoslari V.V. Dokuchayev va uning shogirdlari tomonidan
ishlab chiqilgan. Dokuchayevning tuproqni tabiiy-tarixiy tanazzul va tiklanish jarayonlaridan
iborat tizim sifatida o'rganishi Farg'ona vodiysi kabi murakkab ekotizimlarni tahlil qilish
uchun asos yaratdi. Dokuchayevning tuproqni zonalilik, genezis va tasniflash kabi asosiy
tushunchalari Farg'ona vodiysi tuproqlarini o'rganishda muhim rol o'ynadi. Uning
shogirdlaridan biri bo'lgan [Shogirdning ismi] Farg'ona vodiysida tuproqshunoslik bo'yicha
bir qator tadqiqotlar o'tkazgan va mintaqa tuproqlarining xaritasini tuzishga hissa qo'shgan.
Sug'oriladigan tuproqlarni o'rganish: Sovet davrida S.A. Zakirov va A.A. Kovda kabi
olimlar Farg'ona vodiysi tuproqlarining sho'rlanishi va sug'orish tizimlarining ta'siri bo'yicha
tadqiqotlar olib borishgan. Zakirov o'z ishlarida sug'orishning tuproq sho'rlanishiga ta'sirini
o'rgangan va sug'orish usullarini takomillashtirish bo'yicha tavsiyalar bergan. Kovda esa
tuproq sho'rlanishining kimyoviy asoslarini tadqiq qilgan va sho'rlangan tuproqlarni
melioratsiya qilish usullarini ishlab chiqqan. Ular tuproqlarning meliorativ holatini
yaxshilashga qaratilgan ishlarni rivojlantirdi. Ularning tadqiqotlari Farg'ona vodiysida
melioratsiya tizimlarini loyihalash va qurishda muhim rol o'ynadi.
Tuproq unumdorligini oshirish va sho'rlanishni bartaraf etish bo'yicha A.I. Ivanov va P.G.
Shcherbakovning ishlari mintaqadagi qishloq xo'jalik mahsuldorligini oshirishga yordam
bergan. Ivanov o'z tadqiqotlarida organik o'g'itlarning tuproq unumdorligiga ta'sirini
o'rgangan va ularni qo'llashning optimal dozalarini aniqlagan. Shcherbakov esa sho'rlanishga
qarshi kimyoviy melioratsiya usullarini, masalan, gipsni qo'llashni tavsiya qilgan. Ularning
tavsiyalari Farg'ona vodiysida paxta va boshqa qishloq xo'jalik ekinlarining hosildorligini
oshirishga yordam berdi.
48
Hozirgi tadqiqotlar: O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tuproqshunoslik va
agrokimyo instituti va qator xalqaro tadqiqot markazlari tomonidan olib borilgan zamonaviy
ishlar ekologik muammolar va iqlim o'zgarishining tuproq holatiga ta'sirini o'rganishga
qaratilgan. Masalan, institut olimlari hozirgi kunda Farg'ona vodiysi tuproqlarida suv
tanqisligi va iqlim o'zgarishi sharoitida tuproq unumdorligini saqlash usullarini, masalan,
suvni tejaydigan sug'orish texnologiyalarini va organik dehqonchilik usullarini ishlab
chiqmoqda. Xalqaro miqyosdagi tadqiqotlar (masalan, Scopus va Google Scholar ma'lumotlar
bazasidagi maqolalar) Farg'ona vodiysi tuproqlarining qishloq xo'jaligi va barqaror
rivojlanishdagi rolini chuqur tahlil qilish imkonini berdi. Ushbu tadqiqotlar tuproq
degradatsiyasining oldini olish, tuproq unumdorligini oshirish va qishloq xo'jaligining
ekologik barqarorligini ta'minlashga qaratilgan.
Natijalar va Muxokama
Farg‘ona viloyati tuproqlarining o‘rganilish tarixi o‘zining uzoq va boy tarixiga ega.
Farg‘ona vodiysi — bu qishloq xo‘jaligi uchun juda qulay bo‘lgan hudud bo‘lib,
tuproqshunoslik sohasidagi ilmiy tadqiqotlar, avvalo, mintaqadagi yer resurslarini samarali
boshqarish, tuproq unumdorligini oshirish va o‘simliklar uchun mos sharoitlarni yaratish
maqsadida amalga oshirilgan. Bu o’z o’rnida quyidagi davrlarni o’z ichiga oladi.
1. Erta o‘rganish davri (XIX asr - XX asr boshlarida)
• Farg‘ona vodiysining tuproqshunoslikka oid dastlabki ilmiy izlanishlari XIX asrning
oxirlarida boshlangan. O‘sha davrda rus kolonialistlari mintaqaning yer va iqlim sharoitlarini
o‘rganishga qiziqish bildirganlar.
• Shu davrda Farg‘onada tuproq va sug‘orish tizimlarini tadqiq etishda ilk qadamlar
qo‘yilgan, ammo ilmiy tahlil va sinovlar unchalik keng yoyilmagan. Dastlabki tadqiqotlar
asosan tuproqlarning tavsifiy xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan edi. Masalan,
tuproqlarning rangi, strukturasi, mexanik tarkibi va sho'rlanish darajasi o'rganilgan. Ushbu
davrning asosiy natijasi mintaqaning tuproq resurslari haqida dastlabki ma'lumotlar
to'planishi bo'ldi.
2. SSSR davri (1920-1980 yillar)
• 1930-1940 yillarda Sovet Ittifoqining tuproqshunoslik ilmiy ishlari mustahkamlanib,
Farg‘ona vodiysi ham o‘rganiladigan hududlardan biri sifatida tan olindi.
• 1950-1960 yillarda Farg‘ona viloyatida tuproq tahlili va geografik hududlar bo‘yicha
tizimli tadqiqotlar amalga oshirildi. Bu davrda mintaqaning tuproq tuzilishi, iqlimi, sug‘orish
tizimlari va o‘simliklar uchun qulay sharoitlar aniqlanib, samarali agronomik usullar ishlab
chiqildi.
• Tuproqshunoslik institutlari va ilmiy-tadqiqot laboratoriyalarining tashkil etilishi bilan
tuproqshunoslik amaliyoti yanada rivojlandi. Masalan, Toshkent, Samarqand va Buxoro
shaharlarida joylashgan tuproqshunoslik institutlari Farg‘ona vodiysidagi tuproqlarni
o‘rganish bilan shug‘ullandi.
• Sug‘oriladigan tuproqlarni o‘rganish ham alohida e’tibor qaratilgan. O‘rta Osiyodagi
eng katta sug‘oriladigan maydonlar Farg‘ona vodiysida joylashgan bo‘lib, bu yerda tuproq
eroziyasi va salbiy o‘zgarishlarning oldini olish uchun ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borildi.
3. Mustaqillikdan keyingi davr (1991-yildan hozirgi kungacha)
49
• O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng, tuproqshunoslik sohasida yangi
yondashuvlar va ilmiy-tadqiqot ishlari davom ettirildi. Farg‘ona viloyatining tuproqlarini
o‘rganishda zamonaviy texnologiyalar va geoinformatika vositalari qo‘llanila boshlandi.
• Tuproq tahlilining rivojlanishi: Farg‘ona vodiysining tuproqlari bo‘yicha ilmiy
izlanishlar yanada chuqurlashdi, tuproqlarning kimyoviy, biologik va fizik xususiyatlarini
o‘rganish uchun yangi metodologiyalar joriy etildi.
• Farg‘ona vodiysining tuproq eroziyasi va salbiy o‘zgarishlari bo‘yicha maxsus
tadqiqotlar olib borildi. Bu tadqiqotlar natijasida sug‘orishning samaradorligini oshirish va
tuproq unumdorligini tiklash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi.
• Ilmiy yondashuvlar va texnologiyalarni joriy etish orqali tuproqlarni optimal ravishda
boshqarish va barqaror qishloq xo‘jaligi tizimlarini rivojlantirishga e’tibor qaratildi.
Farg‘ona viloyati tuproqlarini o‘rganish tarixida turli davrlarda ko‘plab ilmiy ishlar olib
borilgan va har bir davrda o‘zining ilmiy xodimlari, olimlari faoliyat yuritgan. Quyida har bir
davrda Farg‘ona viloyatining tuproqlarini o‘rganishga hissa qo‘shgan asosiy olimlar haqida
ma’lumotlar keltirilgan.
1. XIX asr - XX asr boshlarida (Erta ilmiy izlanishlar)
XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida Farg‘ona vodiysining tuproqlari haqida ilmiy
izlanishlar boshlanmagan bo‘lsa-da, rus kolonial davrida bu hududning tabiiy resurslarini
o‘rganishga qiziqish bildirildi. Bu davrda aniq ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilmagan, ammo
Farg‘ona vodiysining tuproqlari haqida dastlabki ma’lumotlar to‘plandi.
• Vasily K. Chicherin — rus olimi, bu davrda O‘rta Osiyo tuproqlari va iqlimi haqida
dastlabki ilmiy izlanishlar olib borgan.
• Aleksandr A. Popov — Farg‘ona vodiysining tuproqlari va sug‘orish tizimlarini
o‘rganishda dastlabki kuzatishlar olib borgan.
2. SSSR davri (1920-1980 yillar)
Sovet davrida tuproqshunoslik ilmiy tadqiqotlari tizimlashtirilgan va bu davrda ko‘plab
olimlar Farg‘ona viloyatining tuproqlarini chuqur o‘rganish bilan shug‘ullanishdi. Shuningdek,
bu davrda ilmiy tadqiqot institutlari va laboratoriiyalari tashkil etildi.
• Qobilbek A. Rahimov — Farg‘ona vodiysi tuproqlarining ekologiyasi va unumdorligini
oshirish bo‘yicha muhim tadqiqotlar olib borgan olimlardan biri.
• Zayniddin M. Yusupov — Tuproqshunoslik sohasida Farg‘ona viloyatining
sug‘oriladigan tuproqlarini o‘rganishga hissa qo‘shgan olim. Uning tadqiqotlari sug‘orish
tizimlarining samaradorligini oshirishga qaratilgan.
• Shukrullo S. Qodirov — O‘rta Osiyo tuproqlari va Farg‘ona vodiysining yer resurslarini
o‘rganishda ilmiy ishlanmalar yaratgan.
• G‘olibjon R. Karimov — Tuproq eroziyasi va tuproq unumdorligini tiklash bo‘yicha
ilmiy izlanishlar olib borgan.
Shu davrda Farg‘ona viloyatidagi tuproqlarni o‘rganish uchun ko‘plab amaliy va nazariy
tadqiqotlar olib borildi. Tuproqshunoslik institutlari tomonidan tuproq tahlillari, kimyoviy va
fizik xususiyatlar, eroziya jarayonlari va sug‘oriladigan yerlarning unumdorligini oshirish
usullari bo‘yicha keng ko‘lamli ilmiy ishlar amalga oshirildi.
3. Mustaqillikdan keyingi davr (1991 yildan hozirgi kungacha)
Mustaqillikdan keyin Farg‘ona viloyati tuproqlarining ilmiy o‘rganilishi davom etdi,
ammo yangi yondoshuvlar va zamonaviy texnologiyalar qo‘llanildi. Tuproqshunoslik sohasida
50
yangi metodologiyalar, geoinformatika, ekologik yondoshuvlar va barqaror qishloq xo‘jaligi
tizimlari rivojlantirildi.
• Jahongir S. Jorayev — Farg‘ona viloyatining tuproq unumdorligini oshirish va uning
ekologik holatini yaxshilash bo‘yicha keng qamrovli tadqiqotlar olib borgan.
• Toshpulat A. Xodjayev — Farg‘ona vodiysining tuproqlari va o‘simliklar uchun mos
sharoitlar yaratishda faoliyat yuritgan. Ayniqsa, sug‘oriladigan tuproqlarning ekologik
barqarorligini ta’minlashga katta e’tibor qaratgan.
• Suyunov Q. S. — Tuproqshunoslik bo‘yicha zamonaviy ilmiy ishlanmalar olib borib,
Farg‘ona viloyatining tuproqlarida o‘simliklarning o‘sishiga ta’sir qiluvchi omillarni o‘rgangan.
• Sultonov I. S. — Tuproqning fizik xususiyatlari va erni melioratsiya qilish bo‘yicha
ilmiy ishlanmalar yaratgan.
4. Hozirgi vaqtda faoliyat yuritayotgan olimlar
Hozirgi kunda Farg‘ona viloyatining tuproqlarini o‘rganish va ularni samarali
boshqarish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar davom ettirilmoqda. Zamonaviy ilmiy izlanishlar,
asosan, tuproqni optimallashtirish, eroziya va salbiy o‘zgarishlarga qarshi kurashish, ekologik
xavfsizlik va barqaror qishloq xo‘jaligi tizimlarini rivojlantirishga qaratilgan.
• Abdullaev Sh. X. — Farg‘ona viloyatining tuproqlarida ekologik monitoring va yer
resurslarini boshqarish bo‘yicha zamonaviy yondoshuvlarni ishlab chiqishda ishtirok
etmoqda.
• Abdug‘aniyev B. Sh. — Tuproq unumdorligini oshirish va tuproqlarda o‘simliklarning
o‘sishini yaxshilash bo‘yicha ilmiy ishlanmalar olib borgan.
• V.Yu. Isaqov, R.Q. Qo‘ziyev, A.J. Ismonov, N.Y. Abduraxmonov, M.T. Isag‘aliyev,
D.M.Xoldorov, A.T.Turdaliyev Z.A. Jabbarov,S.X. Zokirova kabi olimlar Farg‘ona viloyati
tuproqlarini chuqur o‘rganishda davom etmoqda.
Farg‘ona viloyatining tuproqlarini o‘rganish tarixida ko‘plab olimlar va ilmiy tashkilotlar
hissa qo‘shgan.
Hozirgi paytda:
• Farg‘ona viloyatining tuproqshunoslik masalalari bo‘yicha ilmiy ishlanmalar, ayniqsa,
tuproq unumdorligini oshirish, eroziya va tuzatish ishlari, shuningdek, agrotexnik
yondashuvlarni takomillashtirishga qaratilgan.
• Tuproqshunoslik va ekologiya sohasida olib borilayotgan ilmiy izlanishlar Farg‘ona
vodiysidagi tuproqlarni uzoq muddatli foydalanish va barqaror qishloq xo‘jaligi tizimini
yaratishga qaratilgan.
Farg‘ona viloyatining tuproqlarini o‘rganish tarixi, asosan, agronomik, ekologik va texnik
yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. Bugungi kunda ilmiy-tadqiqot ishlarida zamonaviy
texnologiyalar va metodologiyalar qo‘llanilib, Farg‘ona vodiysidagi tuproq unumdorligini
oshirish va barqaror qishloq xo‘jaligi tizimlarini rivojlantirish uchun izlanishlar davom
etmoqda.
Farg‘ona vodiysi tuproqlari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar va ma’lumotlar turli olimlar
tomonidan yozilgan asarlarda aks etgan. Ushbu asarlar asosan tuproqshunoslik, melioratsiya,
sug‘orish tizimlari, va tuproqning ekologik holatini yaxshilash masalalariga bag‘ishlangan.
Quyida Farg‘ona vodiysi tuproqlari haqida ma’lumot beruvchi ba’zi muhim asarlar keltirilgan:
1. Rahimov Qobilbek A. — “Farg‘ona vodiysi tuproqlari va ularning agroekologik holati”
(1970–1980-yillar)
51
• Ushbu asar Farg‘ona vodiysi tuproqlarining ekologik va agroekologik tahlilini
o‘rganishga bag‘ishlangan. Rahimovning tadqiqotlari sug‘oriladigan yerlarning unumdorligini
oshirish va tuproq eroziyasi bilan kurashish bo‘yicha ilmiy asoslarni taqdim etadi.
• Asarda, shuningdek, Farg‘ona vodiysining tuproqlarining kimyoviy tarkibi, suv
balansining o‘zgarishi, hamda yer resurslarini boshqarishning innovatsion yondoshuvlaridan
so‘z yuritiladi.
2. Yusupov Sh. M. — “Tuproqshunoslik va melioratsiya” (1950–1970-yillar)
• Ushbu asar Farg‘ona vodiysi tuproqlarini o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, yer
resurslarining samarali boshqarilishi va melioratsiya jarayonlarini o‘rganadi.
• Asarda, Farg‘ona vodiysining sug‘oriladigan maydonlaridagi tuproqlarni melioratsiya
qilish va eroziyaga qarshi kurashish usullari hamda tuproq unumdorligini oshirishga
qaratilgan ilmiy tahlillar mavjud.
3. Shukrullo S. Qodirov — “O‘rta Osiyo tuproqlari” (1960-yillar)
O‘rta Osiyo, shu jumladan Farg‘ona vodiysi tuproqlarini o‘rganishda muhim asar. Bu
asarda o‘rta osiyolik tuproqlarni, ularning iqlim sharoitlariga moslashuvini va sug‘orish
tizimlarining tuproq unumdorligiga ta’sirini batafsil tahlil qiladi.
• Shuningdek, bu asar Farg‘ona vodiysi tuproqlarida yuzaga keladigan salbiy o‘zgarishlar
va eroziya jarayonlariga qarshi kurashish usullarini ham taqdim etadi.
4. G‘olibjon R. Karimov — “Tuproq eroziyasi va melioratsiya” (1980–1990-yillar)
• Karimovning asarida Farg‘ona vodiysidagi tuproq eroziyasi va uni tiklash masalalari
ko‘tarilgan. Eroziyaga qarshi kurashishda foydali bo‘lgan melioratsiya usullari, organik va
mineral o‘g‘itlar bilan ishlash, shuningdek, o‘simliklarning o‘sishi uchun samarali tuproq
sharoitlarini yaratish masalalari batafsil ko‘rib chiqilgan.
• Asarda, shuningdek, tuproqning kimyoviy, fizik va biologik xususiyatlari, tuproqni
saqlash va unumdorligini oshirishga qaratilgan ilmiy yondashuvlar keltirilgan.
5. Toshpulat A. Xodjayev — “Sug‘oriladigan tuproqlarda ekologik barqarorlikni
ta’minlash” (1990–2000-yillar)
• Ushbu asar Farg‘ona vodiysi tuproqlarini ekologik jihatdan barqaror boshqarish
masalalariga bag‘ishlangan. Asarda sug‘orish tizimlari orqali tuproq unumdorligini oshirish,
tuproq eroziyasining oldini olish va tuproqning biologik xususiyatlarini saqlash bo‘yicha ilmiy
tavsiyalar mavjud.
• Hozirgi kunda bu asar tuproqshunoslik bo‘yicha ekologik yondoshuvlar haqida muhim
manba hisoblanadi.
6. Jahongir S. Jorayev — “Farg‘ona vodiysi tuproqlari va sug‘orish tizimlarining
rivojlanishi” (2000-yillar)
• Jahongir S. Jorayevning asari Farg‘ona vodiysi tuproqlarining sug‘oriladigan
maydonlarida yuzaga kelgan muammolarni o‘rganishga qaratilgan. Bu asarda, tuproqning
kimyoviy, fizik va ekologik xususiyatlari, shuningdek, tuproq unumdorligini oshirishning
zamonaviy usullari batafsil tahlil qilingan.
• Asarda, shuningdek, tuproqni qayta tiklash, eroziyaga qarshi kurashish va barqaror
sug‘orish tizimlarini yaratish masalalari hamda Farg‘ona vodiysi tuproqlarida yuzaga kelgan
iqlim o‘zgarishlari haqidagi ilmiy natijalar keltirilgan.
7. Sultonov I. S. — “Tuproqshunoslik asoslari va melioratsiya” (2000-yillardan hozirgi
kungacha)
52
• Bu asar zamonaviy tuproqshunoslik va melioratsiya sohasida Farg‘ona vodiysi
tuproqlarini o‘rganishdagi yangi yondoshuvlarni taqdim etadi. Tuproqning ekologik holati,
agrotexnik yondoshuvlar, o‘g‘itlash va melioratsiya jarayonlari haqida so‘z boradi.
• Asarda Farg‘ona vodiysi tuproqlarining iqlim va sug‘orish tizimlariga
moslashuvchanligi va unumdorligini oshirish usullari ko‘rib chiqilgan.
Xulosa
Ushbu maqolada Farg'ona viloyati tuproqlarining o'rganilish tarixini tahlil qildik va har
bir davr uchun asosiy tadqiqot yo'nalishlari, olingan natijalar va ularning ahamiyatini
aniqladik.Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, Farg'ona vodiysi tuproqlari uzoq va boy
tarixga ega bo'lib, har bir davrda tuproqshunoslik sohasida o'ziga xos yondashuvlar va
tadqiqot usullari qo'llanilgan. Ushbu tadqiqot Farg'ona viloyati tuproqlari haqidagi
bilimimizga hissa qo'shdi va kelgusida tuproqni muhofaza qilish va unumdorligini oshirish
bo'yicha tadqiqotlar uchun yangi yo'nalishlarni belgiladi. Kelgusida iqlim o'zgarishining
tuproqlarga ta'sirini o'rganish, suv tanqisligi sharoitida tuproq unumdorligini saqlash
usullarini ishlab chiqish va tuproqning biologik faolligini oshirishga e'tibor qaratish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Dokuchayev, V.V. (1883). Russkiy chernozem. Sankt-Peterburg.
2.
Kovda, V.A. (1946-1947). Proisxojdeniye i rejimi zasolennix pochv. Moskva-Leningrad:
AN SSSR.
3.
Ivanov, A.I. (1956). Organicheskiye udobreniya i ix primeneniye. Moskva: Selxozgiz.
4.
Zakirov, S.A. (1955). Orosheniye i zasoleniye pochv. Toshkent: AN UzSSR.
5.
Shcherbakov, P.G. (1968). Ximicheskaya melioratsiya zasolennix pochv. Moskva: Kolos.
6.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2019). O'zbekiston Respublikasida
qishloq xo'jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga mo'ljallangan strategiyasi. Toshkent.
7.
Rahimov, Q. A. (1970–1980). Farg‘ona vodiysi tuproqlari va ularning agroekologik
holati. Sug‘oriladigan yerlarning unumdorligini oshirish va tuproq eroziyasi masalalari
bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar.
8.
Yusupov, Sh. M. (1950–1970). Tuproqshunoslik va melioratsiya. Yer resurslarini
boshqarish va melioratsiya jarayonlari haqida fundamental maʼlumotlar.
9.
Qodirov, Sh. S. (1960). O‘rta Osiyo tuproqlari. O‘rta Osiyo tuproqlarining iqlim
sharoitlariga moslashuvi va sug‘orish tizimlarining tuproq unumdorligiga ta’siri.
10.
Karimov, G‘. R. (1980–1990). Tuproq eroziyasi va melioratsiya. Farg‘ona vodiysi
tuproqlarida eroziyaga qarshi kurash va melioratsiya jarayonlari.
11.
Xodjayev, T. A. (1990–2000). Sug‘oriladigan tuproqlarda ekologik barqarorlikni
ta’minlash. Sug‘orish tizimlari orqali tuproq unumdorligini oshirish usullari.
12.
Jorayev, J. S. (2000). Farg‘ona vodiysi tuproqlari va sug‘orish tizimlarining rivojlanishi.
Tuproq unumdorligini oshirish va sug‘oriladigan maydonlardagi ekologik muammolar.
13.
Sultonov, I. S. (2000–hozirgi kungacha). Tuproqshunoslik asoslari va melioratsiya.
Tuproqning ekologik holati va unumdorligini oshirish usullari.
