73
IJTIMOIY TARMOQLARDAGI AXBOROTLARNI IDROK ETISH BORASIDA
KOGNITIV YONDASHUVLAR TAHLILI
Jabbor Alisher Musirmon o’g’li
TMC instituti dotsenti, psi.f.b.f.d (PhD)
QarDU tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15023803
Annotatsiya.
Mazkur maqolada ijtimoiy tarmoqlardagi axborotlarni o‘rganishda
kognitiv yo‘nalishlarning o‘ziga xosligi va ularning foydalanuvchilar tomonidan axborotni
qabul qilish va qayta ishlash jarayoniga ta'siri tahlil qilingan. Maqolada kognitiv
yo'nalishlarning asosiy turlari, ularning salbiy oqibatlari va ta'sirini kamaytirish usullari
ko'rib chiqilgan.
Kalit so’zlar.
Ijtimoiy tarmoqlar, kognitiv yo‘nalishlar, tasdiqlash tarafkashligi, haqiqat
illyuziyasi, media savodxonligi, tanqidiy fikrlash.
Ijtimoiy tarmoqlar zamonaviy jamiyatda axborot almashinuvi va muloqotning asosiy
platformalaridan biriga aylangan. Biroq, ushbu platformalarda tarqatilayotgan axborotlarning
ishonchliligi va foydalanuvchilarning ularni qabul qilish jarayonida kognitiv yo'nalishlarning
roli dolzarb masalalardan biridir. Ushbu tezisda ijtimoiy tarmoqlardagi axborotlarni
o'rganishda kognitiv yo'nalishlarning o'ziga xosligi tahlil qilinadi. Shu bois ham, virtual olam
taʼsiridan yoshlarni himoyalash, ularning zamonaviy axborotlar bilan ishlash ko‘nikmalarini
takomillashtirish, inson ongiga taʼsir etuvchi salbiy axborot oqimining o‘ziga xosliklarini ilmiy
o‘rganish, virtual olamga tobe bo‘lishning psixologik, pedagogik sabab va oqibatlarini
aniqlashtirish, shuningdek, virtual olamga bog‘lanib qolishning salbiy oqibatlari yuzasidan,
taʼlim muassasalarida keng qamrovli tashviqot ishlarini olib borish, jamiyatimizda amalga
oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar turkumidan biridir.
Kognitiv psixologiya insonning bilish jarayonlarini, ya'ni xotira, e'tibor, idrok, fikrlash va
qaror qabul qilish kabi faoliyatlarini o'rganadi. Kognitiv yo'nalishlar esa, insonning axborotni
qabul qilish va qayta ishlash jarayonida yuzaga keladigan tizimli xatolar yoki og'ishlardir.
Masalan, tasdiqlash tarafkashligi (confirmation bias) odamlarning o'z e'tiqodlariga mos
keladigan ma'lumotlarga ko'proq e'tibor berishlari va qarama-qarshi ma'lumotlarni e'tiborsiz
qoldirishlari bilan tavsiflanadi. Ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilarga katta hajmdagi
axborotlarni tezkorlik bilan taqdim etadi. Bunday sharoitda kognitiv yo'nalishlar kuchayishi
mumkin. Masalan, foydalanuvchilar ko'pincha o'zlarining mavjud e'tiqodlariga mos keladigan
ma'lumotlarni izlashadi va ularga ishonishadi, bu esa tasdiqlash tarafkashligini kuchaytiradi.
Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarda ma'lumotlarning qayta-qayta uchrashi haqiqat illyuziyasi
effektini keltirib chiqarishi mumkin, ya'ni odamlar takrorlangan ma'lumotlarni haqiqat deb
qabul qilishadi.
Ijtimoiy tarmoqlarda kognitiv yo'nalishlarning mavjudligi bir qator salbiy oqibatlarga
olib kelishi mumkin:
• Noto'g'ri qarorlar qabul qilish: Noto'g'ri ma'lumotlarga asoslangan qarorlar shaxsiy va
ijtimoiy darajada salbiy natijalarga olib kelishi mumkin.
• Ijtimoiy bo'linish: Foydalanuvchilar faqat o'z e'tiqodlariga mos keladigan
ma'lumotlarni iste'mol qilishlari ijtimoiy guruhlar o'rtasida bo'linishlarni kuchaytirishi
mumkin.
74
• Yolg'on axborotlarning tarqalishi: Kognitiv yo'nalishlar tufayli foydalanuvchilar yolg'on
axborotlarni haqiqat deb qabul qilishlari va ularni boshqalarga tarqatishlari mumkin.
Analitik falsafa vakillari L. Vitgenshteyn, R. Karnap, J. Ostin, B. Rassel, V.P. Rudnevlar esa
tilning ilmiylik chegarasi masalasiga o’z e’tiborlarini qaratadilar. Ularning fikricha, til borliqni
o’zlashtirishdagi muhim ma’naviy-ruhiy vositadir. Jumladan, L. Vitgenshteyn o’z traktatida
tilni umumiy ma’noda fenomenologik hodisa deb ta’kidlaydi. Bunda tilning ayrim boshqa
ma’lumotlar-tanishuv obyektlari bilan birgalikda ish olib borishi ko’zda tutiladi .
Boshqa tahlilchi faylasuflar, masalan, Gilbert Rayl axborotlar tahlilini birmuncha
konstruktiv ravishda qo’llaydi. Matndagi tushunchalarimizning idrok etilgan tarzdagi
birlashish usullarini tushuntirish bilan til va fenomenlarning aslida nimadan iborat ekanligini
ancha aniqroq anglab olishimiz mumkin.
Bunday uslub shunday faraz qiladiki, tahliliy jihatdan idrok etilgan tajriba yordamida biz
qanday tushunchalarning birlasha olishi mumkin emasligini aniqlashga harakat qilamiz .
I.A.Nikolaevning yozishicha, mazkur “olam” mazmunida inson o‘z haqiqiy dunyosiga
o‘xshash yoki undan juda farq qiluvchi ko‘plab taqlid qilinadigan tajribalarni boshdan
kechirishi mumkin. Virtual olam vositalari o‘yin-kulgi (ayniqsa, video o‘yinlar), taʼlim va
o‘qitish (til o‘rganish, taʼlim olish) va biznes masalalari (masalan, virtual uchrashuvlar, yangi
loyihalar) kabilarni o‘z ichiga olgan texnologik majmualar to‘plamidir.
“Web-canape” statistik saytida keltirilishicha, hozirgi kunda dunyo aholisining 56, 4
foizi ochiq axborot tizimlaridan turli maqsadlarda foydalanishadi. Jumladan, 2021 yilning
yanvarь holatiga ko‘ra, dunyodagi jami aholining (7,83 mlrd.) 66,6 %i mobil aloqadan, 59,5 %i
internetdan va shuningdek 53,6 %i ijtimoiy tarmoqlardan foydalanib, butunjahon pandemiya
sharoitida ularning aksariyati, ayniqsa, yoshlar o‘zlarining asosiy vaqtlarini ochiq axborot
tizimlariga sarflashmoqda. Internetdan foydalanish bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichdan yuqori
natijani qayd etgan mamlakatlar reytingida dastlabki o‘rinni Filippin (10 s. 56 daq.) oxirini
АQSh (7 s. 11 daq.) tashkil etgan. Quyi natijani esa, avvaliga Vetnam (6 s. 47 daq.) va oxirini
Yaponiya (4 s. 25 daq.) mamlakatlari qayd etishgan.
A. N. Leontev matnning qabul qilinishida matnning mazmuniy tarkibi bosqichma-
bosqich sintez qilinar ekan, bu sintez nutqiy zanjirning idrok etish tahlili hamda bunga
parallel ravishda kechuvchi mazmuniy tahlil asosida amalga oshadi deydi. Leontev matn
mazmunini shunday aniqlaydi: mazmun har bir individning jamiyat tajribasini ijtimoiy
kodlashtirgan shaklda o’zlashtirishdir. Mazmunni o’zlashtirish-bu individual faoliyat bilan
jamiyat tajribasining muvofiqligini aniqlovchi vositadir .
Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy tarmoqlarda axborotlarni o'rganishda kognitiv
yo'nalishlarning
o'ziga
xosligi
muhim
ahamiyatga
ega.
Ushbu
yo'nalishlar
foydalanuvchilarning axborotni qabul qilish va qayta ishlash jarayoniga sezilarli ta'sir
ko'rsatadi. Shuning uchun, kognitiv yo'nalishlarning salbiy ta'sirini kamaytirish uchun media
savodxonligini oshirish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish va axborot tekshirish
platformalaridan foydalanish kabi choralar ko'rilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Heidegger M. Being and time. Moscow.,1993. – P.36.
2.
Гилберт Р. Понятие сознания. Идея-пресс.,2000. – С.408.
3.
Carrol David W. Psychology of language. California.,1998. – P.84-89.
