40
XONDIZA MADAN MAYDONINIG GEOLOGIK TUZULISHI VA MADONDORLIGI
Axmatov Sobir Farxod o‘g‘li
Mexanika va konchilik ishi fakulteti
Termiz davlat muhandislik agrotexnologiyalar universteti
Neft-gaz va konchilik ishi kafedrasi assistenti
Buronov Otabek Samandarovich
FQKG23Aguruh 2-kurs talabasi
Buronovotabek064@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15171811
ANNOTATSIYA
Xondiza madan maydoni — Janubiy Hisor tog‘larining geologik jihatdan eng muhim
hududlaridan biri hisoblanadi.
Bu hududda foydali qazilmalar, ayniqsa oltin, kumush, rux va boshqalarning zaxiralari
izlanib, ularning sanoat ahamiyati o‘rganilgan.
Madan maydonining geologik tuzilishi, mineralizatsiya turi, metasomatik o‘zgarishlar va
tektonik jarayonlar uning dolzarbligini yanada oshiradi.
Ushbu ishda Xondiza madan maydonining geologik xususiyatlari, madan tanalarining
shakllanishi va uning sanoat ahamiyati yoritilgan.
Kalit so’zlar:
Stratigrafiya, Magmatizm, Tektonika, Tokambri.
1. Hududning umumiy geologik tuzilishi
Xondiza madan maydoni Janubiy Hisor tog‘larining shimoli-g‘arbiy qismida joylashgan
bo‘lib, u O‘rta Vaxshiyor svitasining vulkanogen-chukindi yotqiziklari bilan tashkil topgan.
Maydonning geologik tuzilishida quy kambriyning metamorfik jinslari, Vaxshiyor svitasining
terrigen va chukindi vulkanogen yotqiziklari, shuningdek magmatik hosilalari (gabbro
tanalari va siyenit-porfirit daykalari) qatnashadi.
1.1. Stratigrafiya
Maydonning stratigrafiyasi ko‘plab olimlarning tadqiqotlari asosida yaratilgan. Asosiy
yotqiziklarga:
- Tokambriy: Gneyslar va slaneytslar.
- Quyi toshko‘mir: Riolit, datsitli porfir, kvartsli albitofirlar, tufobrekchilar.
- Yura: Chukindi yotqiziklari kirish mumkin.
1.2. Magmatizm
Hududda magmatik jarayonlar natijasida granitoidlar, siyenit-porfiritlar, dioritlar va
lamprofirlar paydo bo‘lgan. Bu jinslar madanlashuv zonasini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi.
1.3. Tektonika
Xondiza madan maydonida tektonik jarayonlar natijasida antiklinal va sinklinal
strukturalar hosil bo‘lgan. Ayniqsa, Surxontov antiklinali maydonning asosiy strukturasi
hisoblanadi. Antiklinalning yadrosida quyi toshko‘mir yotqiziklari, qanotlarida esa yura
sistemasi chukindi hosilalari joylashgan.
2. Madanlashuv va mineralizatsiya
Xondiza madan maydonida mineralizatsiya asosan kolchedan va polimetall turida
namoyon bo‘ladi. Madan tanalari linzasimon va qatlamsimon shaklda joylashgan bo‘lib,
41
ularning qalinligi 0.5 metrdan 8 metrgacha, uzunligi esa 40-140 metrgacha o‘zgarishi
mumkin. Madan tanalarida asosiy foydali komponentlar:
- Oltin (8-47 g/t),
- Kumush (98.8 g/t),
- Rux va qo‘rg‘oshin.
Gidrotermal o‘zgarishlar natijasida madan atrofida kvartslashuv, serisitlanish,
piritzatsiya, kaolinlanish va xloritlanish kabi jarayonlar kuzatiladi. Bu o‘zgarishlar madan
tanalarini hosil bo‘lishida qulay muhit yaratadi.
3. Foydali qazilmalar va ularning ahamiyati
Xondiza madan maydonida olingan ma’lumotlarga ko‘ra, hududda sanoat miqyosidagi
oltin, kumush, rux va boshqa metallar mavjudligi aniqlangan. Maydonda qidiruv ishlari,
geologik xaritalash, skvajinalar orqali burg‘ilash kabi ishlar o‘tkazilgan.
Amaliyot natijasida:
- 14 ta linzasimon madan tanalari ochilgan,
- Madan tanalarining torayishi hamda chuqurlikka tomon kichrayishi aniqlangan.
Bu maydon oltin, kumush va boshqa foydali qazilmalar uchun sudlab o‘tkaziladigan
ishlarni olib borish imkoniyatini beradi.
4. Metasomatik o‘zgarishlar va gidrotermal jarayonlar
Madanlashuv jarayonida gidrotermal o‘zgarishlar muhim rol o‘ynaydi. Kvartslashuv,
serisitlanish, piritzatsiya va xloritlanish kabi jarayonlar madan tanalarining tarkibiga ta’sir
etadi. Metasomatik o‘zgarishlar natijasida hosil bo‘lgan jinslar linzasimon va qatlamsimon
shaklda joylashgan bo‘lib, ularning qalinligi 10 metrgacha yetishi mumkin.
Xulosa
Xondiza madan maydoni geologik, mineralogik va tektonik jihatdan muhim ahamiyatga
ega hudud hisoblanadi. Bu hududda kolchedan va polimetall turidagi madan tanalari,
gidrotermal o‘zgarishlar, kvartslashuv va serisitlanish kabi jarayonlar kuzatiladi. Maydonning
sanoat ahamiyatiga ega ekanligi hamda unda foydali qazilmalarni ishlash perspektivasi ancha
yuqori.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
«Geologiya i poleznыye iskopayemыye Respubliki Uzbekistan». Mualliflar guruxi.
Toshkent 1998.
2.
Dalimov T.N., Kurtarnikova A. A., Yarmuxamedov M.X., Kadirov M.X., Arapov V.A.,
Raxmanov K., Sharipov T.T. «Vulkanogennыye formasii Uzbekistana» “FAN”, Toshkent -1971.
3.
Korolev
A.V.,
Shextman
N.A.
«Strukturnыye
usloviya
razmeщyeniya
poslemagmaticheskix rud» «NEDRA» , Moskva 1965.
4.
«Magmaticheskiye formasii i fasii Uzbekistana» Mualliflar guruxi. «FAN», Toshkent-
1977.
5.
Pankratyev.P.V,Mixaylova.Yu.V.«Kolchedannopolime-tallicheskoye orudeneniye Yujnogo
Uzbekistana». «FAN», Toshkent -1971.
6.
Pokrovskiy A. V. «K geologii i petrologii dokembriyskogo metamorficheskogo kompleksa
Yujnogo Uzbekistana», «Geologiya i rudnostnost paleozoya Yujnogo Uzbekistana» kitobida
«NAUKA»,1965.
7.
«Rudnыye mestorojdeniye Uzbekistana». Mualliflar guruxi. Toshkent 2001.
42
8.
PankratyevP.V,MixaylovaYu.V.“Rudnыye formasii stratiformnыx svisovo-sinkovыx
mestorojdeniy Uzbekistana». FAN”, Toshkent -1981.
