69
“QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARI EKSPORTI XAJMI, TARKIBI VA UNING
DINAMIKASI TAXLILI”
Ergashev G‘iyos Baxrom o‘g‘li
Tayanch dontorant TDIU
Telefon:+998(94) 673 76 72
https://doi.org/10.5281/zenodo.15228566
Annotatsiya.
Jahon iqtisodyotida Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish xajmini
oshirish mamlakatlar uchun nafaqat o‘zini-o‘zi ta’minlash, balki eksport qilish uchun hamda
mamlakat uchun ham juda muhim iqtisodiy va siyosiy ahamiyatga ega. Tashqi bozorga
mahsulot yetkazib berish xajmini o‘sishi agrosanoat majmuasi (ASM) va unga aloqador
tarmoqlarda iqtisodiy va ijtimoiy vaziyatning yaxshilanishiga olib keladi. “Xalqaro bozorda
xozirgi kunga kelib meva-sabzavot mahsulotlar bozori 205 milliard AQSH dollardan ortiqni
tashkil etmoqda”.
Kalit so‘zlar:
eksport, eksport hajmi, eksport tarkibi, eksport tahlili va dinamikasi,
qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti, eksport va import munosabatlari, tahlil va prognozlash.
Абстрактный.
Увеличение сельскохозяйственного производства в мировой
экономике имеет большое экономическое и политическое значение для стран не только
для самообеспечения, но и для экспорта, и для самой страны. Увеличение объемов
поставок продукции на внешние рынки приведет к улучшению экономической и
социальной ситуации в агропромышленном комплексе (АПК) и смежных отраслях. «В
настоящее время объем международного рынка фруктов и овощей составляет более 205
миллиардов долларов».
Ключевые слова:
экспорт, объем экспорта, структура экспорта, анализ и динамика
экспорта, экспорт сельскохозяйственной продукции, экспортно-импортные отношения,
анализ и прогнозирование.
Abstract.
In the world economy, increasing the volume of agricultural production is of
great economic and political importance not only for countries, but also for export, and for the
country. An increase in the volume of deliveries of products to foreign markets leads to an
improvement in the economic and social situation in the agro-industrial complex (ASM) and
related sectors. “The market for fruit and vegetable products in the international market
currently exceeds 205 billion US dollars.”
Keywords:
export, export volume, export structure, export analysis and dynamics, export
of agricultural products, export and import relations, analysis and forecasting.
Kirish.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining sifati, eksportdagi raqobatbardoshligi malakali
laboratoriya tekshiruviga ham bog‘liq. “Jahon savdo tashkiloti tomonidan belgilangan 775 ta
standart mavjud bo‘lib, ularning atigi 100 tasi hozirgi kunga qadar mamlakatimizda amaliyotga
tatbiq etilgan. Ushbu sohada mamlakatimizda bir qator ishlar bajarildi. Oziq-ovqat sanoati
sohasida 2019 yilda 158 ta, 2020 yilda 290 ta, 2021 yilda 278 ta xalqaro standartlar asl tilida
qabul qilindi. 35 ta xalqaro standartlar GOST ISO shaklida qabul qilindi. Bugungi kunda 10 ta
Yevropa standartlashtirish tashkilotidan olinmoqda”
1
.
1
Iqtisodiy
taraqqiyot
va
kambag‘allikni
qisqartirish
vazirligi
Axborot
xizmati
70
Mustaqillikning dastlabki yillarida qishloq xo‘jaligining yalpi ichki mahsulot ulushi 30
foizdan ortiq bo‘lgan, endilikda bu 24 foizni tashkil etmoqda. Qishloq xo‘jaligi sohasida yuqori
qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarish hajmi sezilarli darajada ortdi, shu bilan
birga, ushbu yo‘nalishda iste’mol mustaqilligi ham ta’minlandi.
2
.
“O‘zbekiston 7800 dan ortiq mahsulotlarini Buyuk Britaniyaga import bojlarini
to‘lamasdan eksport qilish imkoniga ega bo‘ldi. Birlashgan Qirollik mamlakatni kengaytirilgan
GSP tizimiga qabul qilgani shunday imkoniyatni taqdim etmoqda”
3
.
Tadqiqot uslublari.
2023-yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasining tashqi
savdo aylanmasi 62,6 milliard AQSH dollarini tashkil etib, shundan 24,4 milliard dollari eksport
hissasiga to‘g‘ri keldi. Ushbu umumiy ko‘rsatkichda qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlari
eksportining ulushi qariyb 2 milliard dollarni tashkil qilib, bu umumiy eksport hajmining 8,2
foiziga teng bo‘ldi. Biroq, 2023-yilda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti 1,5 foizga kamayib,
1 785,4 ming tonnadan 1 761,1 ming tonnagacha pasaydi. 2023 yilda Qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarining asosiy qismi bulgan 1 180,8 mln. AQSH dollari kiymatidagi meva-sabzavot
eksport qilindi. Bu ko‘rsatkich 2022-yilning mos davriga nisbatan 3,3 % ga ko‘paydi va jami
eksportdagi ulushi 4.8 % ni tashkil etdi.
1. jadval
O‘zbekiston Respublikasida Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksport xajmi va
dinamikasi
4
№
Mahsulot
turi
2020-y
2021-y
2022-y
2023-y
tonna Mln.dol tonna Mln.dol tonna Mln.dol tonna Mln.dol
1
Uzum
120,5
98,1
140,5
133,1
270,5
208,5
126,1
86,5
2
Uzum
(quritilgan)
35,2
45,2
40,9
55,2
38,4
48,3
57,3
68,6
3
Karam
69,2
22,3
77,2
24,5
84,2
26,4
97,2
30,5
4
Shaftoli
35,7
28,6
39,4
34,4
55,5
43,9
87,2
67,2
5
Pamidor
67,7
49,5
77,7
53,4
87,7
59,9
57,5
44,0
6
Mosh
127,3
102,3
127,3
102,3
127,3
102,3
154,6
120,1
7
Qovun va
tarvuz
98,6
32,4
105,6
35,6
134,2
37,0
148,1
40,0
8
Olxo‘ri
(qurutilgan)
30,4
40,2
32,3
40,1
34,4
42,3
36,0
45,1
9
Tariq
10,2
34,6
12,4
36,0
15,6
37,7
17,2
39,7
10
Piyoz
212,7
27,8
208,4
45,2
210,7
37,8
299,6
61,2
11
Gilos
36,4
42,9
39,2
46,5
42,1
49,6
45,0
52,9
12
O‘rik
40,7
63,0
40,7
63,0
40,7
63,0
40,7
63,0
13
Yeryong‘oq
10,7
15,4
12,9
16,5
21,0
22,2
22,0
23,5
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport kilishda eng katta ulush shaftoli (shu jumladan
nektarinlar) - mosh - 10,2 %, uzum - 7,3 %, uzum (kuritilgan) -5.8 %, shaftoli (shu jumladan
nektarin)-5,7, piyoz - 5,2 %, gilos - 4,5 %, pomidorga - 3,7 %, o‘rik - 3,4 %, qovun va tarvuz - 3,4
% tegishli bo‘ldi.
2
https://bmb-tg.uz/site/company?id=8
3
4
O‘zbekiston davlat statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi.
71
2. jadval
O‘zbekiston Respublikasidan jahon davlatlariga Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
eksporti dinamikasi
5
№
Mamlakat
nomi
2017-yil
2019-yil
2021-yil
2023-yil
Mam-
atning
eksportdagi
ulushi, %
da
ming
tonna
mln,
AQSH
dollari
ming
tonna
mln,
AQSH
dollari
ming
tonna
mln,
AQSH
dollari
ming
tonna
mln,
AQSH
dollari
1
Rossiya
245,1
160,6
625,1
251,4
482,6
141,9
611,4
437,4
37,0
2
Pokiston
76,2
78,8
48,5
75,5
19,3
39,3
68,5
197,6
16,7
3
XXP
55,3
48,5
90,8
70,1
40,5
33,9
185,1
144,9
12,3
4
Qozog‘iston
556,5
283,0
625,1
251,4
482,6
141,9
486,3
121,2
10,3
5
Qirg‘iziston
127,0
320,0
136,8
181,1
99,7
93,3
191,9
71,2
6,0
6
Turkiya
65,1
99,3
14,4
19,4
9,2
15,2
25,5
38,6
3,3
7
Afg‘oniston
45,5
57,5
68,0
49,4
-
-
37,8
29,5
2,5
8
Eron
-
-
-
-
5,8
5,5
15,9
19,9
1,7
9
Belarussiya
14,3
14,3
17,3
10,6
11,2
6,8
19,5
16,5
1,4
10
Ozarbayjon
6.5
7,3
5,4
6,2
5,6
5,6
8,1
13,2
1,1
11
Iroq
14,3
10,6
23,5
10,2
2,8
3,9
14,6
10,3
0,9
12
BAA
27,5
9,7
-
-
2,8
3,9
6,5
8,6
0,7
Tadqiqot natijalari va ularning muhokamasi.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti
hajmi va geografiyasi sezilarli darajada kengaydi — jami 5,5 million tonna, 119 turdagi
mahsulotlar 2,4 milliard AQSH dollari miqdorida 92 ta davlatga yetkazib berildi. Shu bilan birga,
meva-sabzavot mahsulotlari ilk bor Norvegiya, Shvetsiya, Shveytsariya, Kipr, Buyuk Britaniya,
Lyuksemburg, Avstraliya, Quvayt hamda Ummon kabi yuqori to‘lov qobiliyatiga ega bo‘lgan 24
ta yangi mamlakatga eksport qilina boshlandi.
2024-yil 1-aprelda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-146-sonli ““Qishloq
xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash hamda eksport bilan
shug‘ullanuvchi tadbirkorlar bilan o‘tkazilgan muloqotda belgilangan vazifalarni hayotga tatbiq
etish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qaror qabul qilindi”
6
.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish, ularning xalqaro ko‘rgazma va
yarmarkalardagi ishtirokiga ketgan xarajatlari qoplab berilishi uchun subsidiya olish huquqiga
ega bo‘ladi.
5
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan
tuzilgan.
6
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-146-sonli Qaror.
72
1-Rasm. Yillar bo‘yicha prognoz
2024-yil 1-apreldan boshlab:
a) eksport bo‘yicha muddati o‘tgan debitorlik qarziga taalluqli yengilliklar kuchga kirdi.
Stata dasturida o‘tkazilgan hisob-kitoblar natijasida, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
eksportining chiziqli regressiya modeli yordamida barqaror o‘sish tendensiyasiga ega ekanligi
aniqlandi. 2017-2024 yillarda eksport hajmi yildan-yilga oshib borgan va bu jarayon 2025-
2030 yillarda ham davom etishi prognoz qilindi.
4. Jadval.
Qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari va ularni qayta ishlash eksport xajmining 2025-2030
yillardagi istiqbol prognoz ko‘rsatkichi
Yil
Bashorat qilingan eksport (mln. AQSh dollari)
2025
1464.01
2026
1549.76
2027
1635.49
2028
1721.24
2029
1806.98
2030
1892.73
73
2-Rasm. Qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari va ularni qayta ishlash eksport xajmining
istiqbol prognoz ko‘rsatkichi
Bu natijalar bo‘yicha quyidagicha xulosa qilish mumkin:
Model shuni ko‘rsatadiki, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti hajmi yillar o‘tishi bilan
muntazam ravishda oshmoqda.
2025 yildan 2030 yilgacha eksport hajmi taxminan 428.72 mln. AQSh dollarga oshishi
prognoz qilindi.
Bu yuqori o‘sish quyidagi asosiy omillar bilan bog‘liqdir:
1.
Qishloq xo‘jaligi va qayta ishlash sanoatining rivojlanishi, yangi texnologiyalar va
innovatsion usullardan keng foydalanish hosildorlikni oshirishga olib kelmoqda.
2.
Eksport bozorlarining kengayishi, yangi eksport bozorlari ochilishi (Yevropa, Osiyo
davlatlari), xalqaro savdo shartnomalari va bojxona imtiyozlari.
3.
Mahsulot sifati yaxshilanib, sertifikatlashtirish jarayonlari takomillashmoqda, natijada
xalqaro standartlarga mos keluvchi mahsulotlar eksport qilinmoqda. Shu bilan birga, organik
qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga bo‘lgan talab ham ortib bormoqda.
Xulosa.
Model qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksport hajmining barqaror o‘sayotganini
ko‘rsatadi. Har yili eksport hajmi o‘rtacha 85.74 mln. AQSh dollarga oshishi prognoz
qilinmoqda. 2025-2030 yillar oralig‘ida eksport hajmi 1464.01 mln. dollardan 1892.73 mln.
dollarga yetishi bashorat qilindi.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportining barqaror o‘sishini ta’minlash uchun, eng
avvalo, ishlab chiqarish hajmini kengaytirish, shuningdek, logistika tizimi va mahsulotlarni
saqlashga oid infratuzilmani rivojlantirish zarur bo‘ladi. Bu esa eksport salohiyatini yanada
oshirishga xizmat qiladi.
5
0
0
1
0
0
0
1
5
0
0
2
0
0
0
2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
Yil
Meva-sabzavot eksport hajmi
Prognoz
74
Yangi eksport bozorlarini izlab topish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini tashqi bozorlarga
yetkazib berish tizimini diversifikatsiya qilish, tarmoqda qayta ishlangan mahsulotlar ulushini
ko‘paytirish hamda yuqori qo‘shilgan qiymat yaratish muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi,-T.: O‘zbekiston. 2023. 196.
2.
Aliyev Y. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, agroresurslar va agroxizmatlar bozorlarini
rivojlantirishning ilmiy-amaliy asoslarini takomillash-tirish. Iqt. fan. dok. ilm. dar. olish uchun
yozilgan dis. avtoref. – T., 2018. – 38 b.
3.
Dexqonova N.S. Respublikada oziq-ovqat mahsulotlari ni eksport-import qilishning
hozirgi holati va istiqbollari. “Iqtisodyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali.
№3 may-iyun, 2021 yil.
4.
Ergashnev G‘.B.Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilish tizimini takomillashtirish
ilmiy asoslari. “Iqtisodyot va ta’lim” jurnali. T. 2022-yil. Maxsus soni. 53-57 betlar.
5.
www.stat.uz O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligining
rasmiy sayti.
6.
https://gb.ru/blog/tsifrovizatsiya-ekonomiki/
7.
