90
MARKAZIY OSIYO DAVLATLARINING INTEGRATSIYALASHUV
JARAYONLARINING FAOLLASHUVIDA MADANIY HAMKORLIKNING OʻRNI
Lobar Xushnazarova
O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi
Xalqaro hamkorlik va reytinglar bilan ishlash
boshqarmasi yetakchi mutaxassisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15239222
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi integratsiyalashuv
jarayonlarida madaniy hamkorlikning tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Muallif madaniyat sohasidagi
hamkorlikning mintaqaviy barqarorlik, o‘zaro ishonch, umumiy sivilizatsion qadriyatlar va
ijtimoiy birdamlikni ta’minlashdagi ahamiyatini ochib beradi. Shuningdek, tarixiy-madaniy
meros, yoshlar almashinuvi, festivallar va xalq diplomatiyasining integratsiyaga ta’siri
yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
madaniy hamkorlik, integratsiya, Markaziy Osiyo, tarixiy meros, xalq
diplomatiyasi.
So‘nggi yillarda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi mintaqaviy integratsiyalashuv
jarayonlari faollashmoqda. Bunga siyosiy irodaning kuchayishi, iqtisodiy manfaatdorlik,
xavfsizlikka oid muammolarning umumiyligi sabab bo‘lmoqda. Biroq, bu jarayonni
chuqurlashtirishda madaniy hamkorlik alohida o‘rin tutadi. Madaniyat xalqlarni
yaqinlashtiruvchi, o‘zaro tushunishni kuchaytiruvchi va ijtimoiy asoslarni mustahkamlovchi
kuch sifatida integratsiyaning ma’naviy negizini tashkil etadi.
Madaniy hamkorlik bu – davlatlar o‘rtasida madaniyat, san’at, adabiyot, ta’lim va boshqa
gumanitar sohalarda olib boriladigan o‘zaro almashinuv va hamkorlik shakllarini o‘z ichiga
oladi. Integratsiya jarayonlarida bu hamkorlik ishonch va barqarorlikni mustahkamlaydi,
o‘zaro yaqinlik va mushtaraklik tuyg‘ularini kuchaytiradi.
Markaziy Osiyo xalqlari qadimdan Buyuk Ipak yo‘li orqali o‘zaro iqtisodiy, madaniy va
ilmiy aloqalar o‘rnatgan. Bu yo‘nalishda madaniyatlar bir-biriga ta’sir ko‘rsatib, umumiy
sivilizatsion merosni yaratgan. Samarqand, Buxoro, Hirot, Marv va Toshkent kabi shaharlarda
yirik ilmiy va madaniy markazlar shakllangan. Bu madaniy uyg‘onishlar bugungi kunda
madaniy integratsiya uchun boy tarixiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. 1991-yil mustaqillikka
erishgan Markaziy Osiyo respublikalari o‘z milliy madaniyatlarini tiklash va rivojlantirishni
boshladilar. Shu bilan birga, umumiy tarixiy-madaniy ildizlar asosida mintaqaviy madaniy
hamkorlik yo‘lga qo‘yila boshlandi. Bu jarayon o‘zbek, tojik, qirg‘iz, qozoq va turkman xalqlari
o‘rtasida do‘stlik aloqalarini mustahkamlashga xizmat qildi. Markaziy Osiyo xalqlari bir necha
asrlar davomida yagona sivilizatsion makonda yashab, umumiy madaniy merosni yaratgan. Al-
Xorazmiy, Beruniy, Forobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy kabi mutafakkirlar butun mintaqaga
mansub bo‘lib, har bir xalq ularni o‘z faxri deb biladi. Samarqand, Buxoro, Xiva, O‘sh, Turkiston
kabi shaharlar – umumiy tarixiy markazlar sanaladi. Bu madaniy meros bugungi hamkorlik
uchun mustahkam zamin yaratadi. So‘nggi yillarda o‘zaro madaniyat kunlari, teatr festivallari,
qo‘shma san’at ko‘rgazmalari, “Navro‘z” kabi umumxalq bayramlarining qo‘shma nishonlanishi
xalqlar orasidagi madaniy yaqinlikni kuchaytirmoqda. Bu esa siyosiy va iqtisodiy integratsiya
uchun ijobiy ijtimoiy muhit yaratadi. Yoshlar orasidagi o‘zaro anglashuv madaniy
integratsiyaning kelajagini belgilaydi. Shu sababli, talabalar almashinuvi, ilmiy va madaniy
konferensiyalar, yozgi maktablar, madaniy ekspeditsiyalar kabi faoliyatlar muhim ahamiyat
91
kasb etmoqda. Birgalikdagi oliy ta’lim dasturlari va o‘zaro diplom tan olinish jarayonlari ham
bu yo‘nalishda qo‘llab-quvvatlanmoqda.
So‘nggi yillarda Qozog‘iston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston
o‘rtasida o‘zaro "madaniyat kunlari", san’at festivallari, kinoforumlar muntazam o‘tkazilib
kelmoqda. Masalan, “Markaziy Osiyo madaniyat haftaligi” kabi tadbirlar orqali ijodiy guruhlar
o‘zaro tajriba almashmoqda. Bular zamonaviy muloqot maydonlarini yaratibgina qolmay, bir-
birining san’atini tanitish va qadrlash imkonini ham beradi.
Madaniyat faqatgina bayramlar yoki festival bilan cheklanmaydi. Qo‘shma kinofilmlar,
hujjatli filmlar, teleloyihalar va OAVdagi hamkorlik madaniy integratsiyaning zamonaviy
vositasiga aylanmoqda. Bundan tashqari, xalq diplomatiyasi – ya’ni ijodkorlar, ziyolilar va
NNTlar faoliyati rasmiy diplomatik aloqalarga ko‘makdosh bo‘lmoqda. Madaniy
integratsiyaning muhim tarkibiy qismi bu – oliy ta’lim muassasalari o‘rtasidagi hamkorlikdir.
Bugungi kunda mintaqa davlatlari o‘rtasida talabalar almashinuvi, qo‘shma ilmiy loyihalar,
xalqaro konferensiyalar soni ortib bormoqda. Bunda san’at, tarix, arxitektura va madaniyat
sohalari ustuvor yo‘nalishlardan hisoblanadi. COVID-19 pandemiyasidan so‘ng madaniy
hamkorlik raqamli platformalarga ko‘chdi. Onlayn konsertlar, virtual ko‘rgazmalar,
mushoiralar va vebinarlar yordamida madaniy integratsiya yangi bosqichga ko‘tarildi. Masalan,
“Online Silk Road Festival” (2022) barcha Markaziy Osiyo davlatlarini birlashtirgan global
loyiha sifatida muvaffaqiyatli o‘tdi.
YuNESKO ro‘yxatiga kiritilgan tarixiy yodgorliklar – Ipak yo‘li shaharlaridagi madaniy
meros obyektlari – davlatlararo hamkorlikni talab etadi. Shu bois, restavratsiya, tadqiqot,
saqlash ishlari doirasida qo‘shma dasturlar yo‘lga qo‘yilmoqda. Masalan, “Sharq durdonalari”
loyihasi doirasida Samarqand, Buxoro, Turkiston va O‘sh shaharlarida hamkorlikdagi
restavratsiya ishlari olib borilgan. Madaniy sohada oddiy fuqaro darajasidagi tashabbuslar –
sayohatchilar bloglari, adabiy yozuvchilar klublari, ijodiy muhitdagi kollaboratsiyalar – ham
mintaqaviy birdamlikka hissa qo‘shmoqda. Aynan shu “xalq diplomatiyasi” orqali rasmiy
diplomatik muloqotdan tashqari ko‘rinmas, ammo mustahkam ijtimoiy rishtalar paydo
bo‘lmoqda.
92
Turkiy tilli davlatlar tashkiloti (TTDT) doirasida ham Markaziy Osiyo davlatlari faol
ishtirok etmoqda. Ushbu tashkilotning doimiy faoliyatida madaniyat, ta’lim va axborot
almashinuvi ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida qayd etiladi. Misol uchun, 2023-yilda
O‘zbekistonda o‘tkazilgan “Turkiy madaniyat yili” doirasidagi tadbirlar – xalqlar birligi va
umumiy identitetni kuchaytirishga xizmat qildi.
Madaniy hamkorlik – faqat san’at va tarix emas, balki siyosiy ishonch va mintaqaviy
barqarorlikni ta’minlashda ham muhim vosita hisoblanadi. Davlat rahbarlari darajasidagi
uchrashuvlarda ko‘p hollarda birinchi galda madaniy hamkorlik bo‘yicha memorandumlar,
do‘stlik yillari e’lon qilinmoqda. Bu esa siyosiy munosabatlarning “yumshoq” boshlanish
nuqtasi sifatida xizmat qilmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga
ko‘taramiz. 1-jild. – T.:O‘zbekiston, 2017. 592 b.
2.
Jailson E. da G.R. Gomes. The challenges of regional integration in Africa. P. 429-430.
3.
Косов Й.В., Фокина В.В. Политическая регионалистика. – М.: Питер, 2009. – С. 5. 6.
http://www.prezident.uz/oz/lists/view/1227
4.
Kо‘charov CH.SH. Markaziy Osiyoning mintaqaviy integratsion jarayoni muammolari. – T.:
Fan, 2008. – B. 32
