66
MUSIQA TO‘GARAKLARIDA O‘QUVCHILARNING CHOLG‘U IJROCHILIGI
KO‘NIKMALARINI TAKOMILLASHTIRISH METODIKASI
Sаttаrov Аlisher
Guliston dаvlаt pedagogika instituti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15234105
Annotatsiya
: Mazkur ilmiy maqolada umumta’lim maktablari hamda ixtisoslashtirilgan
musiqa maktablarida faoliyat yuritayotgan musiqa to‘garaklarining mazmuni, maqsadi va
vazifalari yoritiladi. Asarda o‘quvchilarning cholg‘u ijrochiligi ko‘nikmalarini shakllantirish va
rivojlantirishga qaratilgan zamonaviy pedagogik yondashuvlar, innovatsion metodlar,
individual va guruhiy mashg‘ulotlarning samaradorligi tahlil qilinadi. Muallif musiqa
to‘garaklarida o‘quvchilarning texnik mahoratini oshirish, musiqiy tafakkurini rivojlantirish
hamda sahnada erkin chiqish qilish ko‘nikmalarini takomillashtirishga xizmat qiluvchi metodik
vositalar va amaliy tavsiyalarni ilgari suradi. Tadqiqot natijalari asosida musiqa to‘garaklari
faoliyatining sifatini oshirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar
: musiqa to‘garagi, cholg‘u ijrochiligi, metodika, ko‘nikmalarni rivojlantirish,
musiqiy tafakkur, texnik mahorat, sahna madaniyati.
Kirish
.
Bugungi kunda umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida o‘quvchilarning estetik didini
shakllantirish, ularning ijodiy tafakkuri va musiqiy qobiliyatlarini rivojlantirishda sinfdan
tashqari mashg‘ulotlarning, xususan, musiqa to‘garaklarining roli alohida ahamiyat kasb
etmoqda. Ta’lim jarayonining muhim tarkibiy qismi sifatida musiqa to‘garaklari o‘quvchilarda
cholg‘u ijrochiligi bo‘yicha zarur bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga xizmat
qiluvchi samarali pedagogik muhitni yaratadi. Zamonaviy pedagogika nazariyasi va
amaliyotida musiqa to‘garaklarini tashkil etish va ularni samarali olib borishda innovatsion
metodlar, interaktiv texnologiyalar, individual yondashuv va differensial ta’lim tamoyillari
muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, cholg‘u ijrochiligi bo‘yicha ko‘nikmalarni takomillashtirish,
o‘quvchining texnik mahorati, ijodiy ekspressiyasi, musiqiy eshituv qobiliyati hamda sahna
madaniyatini rivojlantirishda kompleks yondashuv zarur sanaladi.
Musiqa to‘garaklarida o‘quvchilarning individual qobiliyatlarini aniqlash, ularga mos
repertuar tanlash, motivatsiyani shakllantirish va ijro jarayonida pedagogik kuzatuv asosida
tahliliy yondashuvni qo‘llash orqali ijrochilik jarayoni sifat jihatidan yangicha bosqichga
ko‘tariladi. Shu boisdan, musiqa to‘garaklarida cholg‘u ijrochiligini rivojlantirish metodikasini
ilmiy asosda o‘rganish, uni takomillashtirishning samarali yo‘llarini aniqlash va amaliyotga
joriy etish bugungi ta’lim tizimi oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir.
Mazkur maqolada musiqa to‘garaklari faoliyati kontekstida o‘quvchilarning cholg‘u
ijrochiligi ko‘nikmalarini takomillashtirishga qaratilgan metodik yondashuvlar, ilg‘or xorijiy va
mahalliy tajribalar hamda pedagogik jarayon samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi
texnologiyalar ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil etiladi.
Cholg‘u ijrochiligi – bu nafaqat texnik mahorat, balki musiqiy tafakkur, emotsional ifoda
va sahna madaniyatini mujassamlashtiruvchi murakkab ijodiy faoliyat shaklidir. Musiqa
to‘garaklarida ushbu ko‘nikmalarni takomillashtirish jarayoni pedagogik va psixologik
tamoyillar, shuningdek, zamonaviy metodik yondashuvlar asosida amalga oshiriladi. Quyida
o‘quvchilarning cholg‘u ijrochiligi kompetensiyasini rivojlantirishga xizmat qiluvchi muhim
metodik jihatlar tahlil qilinadi.
67
Cholg‘u ijrochiligi ko‘nikmalari quyidagi asosiy komponentlardan iborat:
Texnik kompetensiya – o‘quvchining cholg‘u asbobida aniq, to‘g‘ri va tezkor ijro etish
qobiliyatidir. Bunga barmaq texnikasi, ritmik aniqlik, koordinatsiya va artikulyatsion usullar
kiradi.
Ifodaviy (ekspressiv) kompetensiya – musiqiy asarni emotsional va estetik jihatdan
ta’sirchan ifoda eta olish qobiliyati.
Musiqiy eshituv va analitik tafakkur – musiqiy shakllarni eshitib farqlay olish, tonal va
dinamika o‘zgarishlarini tahlil qila olish malakasi.
Sahna madaniyati va chiqish psixologiyasi – o‘zini sahnada tutish, tinglovchi bilan
emotsional aloqani ta’minlash, ijro davomida stressga bardoshlilikni shakllantirish.
Musiqa to‘garaklarida cholg‘u ijrochiligini rivojlantirishda quyidagi metodik
yondashuvlar samarali hisoblanadi:
Ansambl mashg‘ulotlari – o‘quvchilarda musiqiy eshituv, ritmik sinxronlik, ijodiy
hamkorlik ko‘nikmalari shakllanadi.
Ma’naviy-ma’rifiy konsertlar va ochiq darslar – o‘quvchilarda sahna madaniyati, omma
oldida chiqish qobiliyati va ijodiy tashabbus ko‘nikmalari mustahkamlanadi.
Cholg‘u ijrochilik ko‘nikmalarini takomillashtirish jarayonida natijalarni baholash
quyidagi mezonlar asosida amalga oshiriladi:
Ijro texnikasining aniqligi va barqarorligi
Musiqiy asarning strukturaviy tahliliga asoslangan ifodaviylik
Tabiiylik va emotsional yetkazish darajasi
Repetitsiyalardagi faol ishtirok, mustaqil mashg‘ulotlar sifati
Baholashda formatif (jarayon davomida)
va
summativ (yakuniy) yondashuvlar
uyg‘unlashtiriladi. Refleksiya orqali o‘quvchining o‘z-o‘zini baholash, musiqiy fikrlashni
rivojlantirish va ijodiy kamchiliklarni bartaraf etishga yo‘naltirilgan xulosa chiqarish malakasi
shakllanadi.
Adabiyotlar tahlili:
Musiqa ta’limi va ayniqsa, cholg‘u ijrochiligini shakllantirishga doir ilmiy-pedagogik
adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, mazkur sohada olib borilgan tadqiqotlar ko‘proq
maktabgacha, umumiy o‘rta hamda ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari kontekstida olib
borilgan. Adabiyotlar quyidagi asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha guruhlashtiriladi:
Cholg‘u ijrochilik kompetensiyasining tarkibiy tuzilmalari, texnik va ifodaviy elementlari
haqida E. B. Abdullayev, M. A. Xolmuhamedov, L. G. Barskaya, B. B. Karomatov kabi olimlarning
asarlarida keng yoritilgan. Ularning fikriga ko‘ra, cholg‘u ijrochiligi faqat texnik ko‘nikmalarga
emas, balki estetik idrok, musiqiy tafakkur, emotsional ekspressiya va auditoriya bilan
muloqotga asoslanadi.
Masalan, E. B. Abdullayev tomonidan ishlab chiqilgan “Cholg‘u ijrochiligi asoslari” nomli
qo‘llanmada cholg‘ular bo‘yicha texnik mashqlar tizimi, musiqiy asar tahlili, pedal texnikasi va
ijro etish psixologiyasi masalalari chuqur yoritilgan.
To‘garaklar orqali o‘quvchilarda musiqiy estetikani shakllantirish, ularning qobiliyatini
aniqlash va rivojlantirish borasida M. R. Usmonova o‘zining “Musiqa mashg‘ulotlarida
pedagogik texnologiyalar” nomli monografiyasida to‘garak mashg‘ulotlarining modul asosida
tashkil etilishi, musiqiy faoliyat turlari uyg‘unligida individual rivojlanishni ta’minlash usullari
haqida to‘xtalib o‘tadi.
68
Xorijiy tadqiqotlarda musiqiy ijrochilikni o‘rgatishda psixologik barqarorlik,
motivatsiyani qo‘llab-quvvatlash va repetitsiya madaniyatini shakllantirishga alohida e’tibor
beriladi. S. Hallam o‘z tadqiqotida ijrochilik samaradorligini oshirish uchun refleksiya,
muntazam mashq qilish, o‘z-o‘zini baholash metodikalarining ahamiyatini asoslab bergan.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, cholg‘u ijrochiligini takomillashtirishda pedagogik
yondashuvlar, psixologik tayyorgarlik, individual metodika va innovatsion texnologiyalar
uyg‘unligi muhim omil hisoblanadi. Ilmiy manbalardagi nazariy va amaliy yondashuvlar tahlili
mazkur maqolada ishlab chiqilayotgan metodik asoslarning ilmiy-metodik bazasini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Muhokama:
Musiqa inson qalbini tarbiyalaydi, uning ichki dunyosini boyitadi, estetik idrokini
shakllantiradi. Ayniqsa, bolalik davrida musiqiy tarbiya inson hayotiga chuqur iz qoldiradi. Shu
ma’noda, musiqa to‘garaklari nafaqat ijodiy muhitni yaratadi, balki o‘quvchilarning iqtidorini
yuzaga chiqarish, ularni san’atga oshno etish, jamiyat oldida o‘z o‘rnini topa oladigan barkamol
shaxs sifatida kamol topishiga xizmat qiladi.
Cholg‘u ijrochiligi esa – bu musiqaning eng jonli, faol shakli bo‘lib, unda nafaqat texnika,
balki qalb, ifoda va fikrlar mujassam bo‘ladi. O‘quvchi cholg‘u asbobini chalishni o‘rganarkan, u
ayni paytda intizomli bo‘lishni, mashaqqatli mehnat qilishni, tinglovchi oldida o‘zini tutishni,
his-tuyg‘ularni musiqiy tovushlar orqali yetkazishni o‘rganadi. Bu esa, o‘z-o‘zidan, shaxs
kamolotining muhim bosqichidir. Mazkur maqolada olib borilgan nazariy tahlil va amaliy
kuzatuvlar shuni ko‘rsatmoqdaki, cholg‘u ijrochiligi ko‘nikmalarini samarali rivojlantirish
uchun pedagog har bir o‘quvchiga individual yondashishi, ijodiy muhit yaratishi, texnik va
ifodaviy mashqlarni uyg‘unlashtirgan holda darslarni olib borishi lozim. Har bir o‘quvchining
musiqiy tafakkuri, eshituv qobiliyati, barmoq koordinatsiyasi, emotsional ekspressiyasiga
qarab mos metodlar tanlanmog‘i kerak. Bu borada zamonaviy axborot texnologiyalari,
multimedia vositalari va interaktiv mashg‘ulot shakllaridan foydalanish ham o‘quvchining
qiziqishini oshirib, o‘zlashtirish sifatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Eng asosiysi, musiqa to‘garaklarida ijrochilik faqat o‘rganiladigan mahorat emas, balki
o‘quvchining butun ichki dunyosi, qalb harorati va ruhiy olami bilan bog‘liq ijodiy jarayon
sifatida olib borilishi kerak. Ijro – bu o‘zini ifoda etish san’ati. Pedagog esa bu san’atni o‘rgatish
jarayonida o‘quvchini ilhomlantiruvchi, yo‘l ko‘rsatuvchi murabbiy bo‘lishi zarur.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, musiqa to‘garaklarida o‘quvchilarning cholg‘u ijrochiligi
ko‘nikmalarini takomillashtirish – bu murakkab, ammo nihoyatda zarur va samarali ta’limiy
jarayon bo‘lib, u pedagogik mahorat, metodik yondashuv, didaktik vositalar va eng muhimi,
qalb bilan ishlashni talab etadi. O‘quvchi musiqani cholg‘u orqali his etganida, u o‘zini topadi,
fikrini ifoda etadi, o‘z qobiliyatiga ishonch hosil qiladi. Aynan mana shu jarayon orqali u ijodiy
shaxs sifatida shakllanadi. Yakuniy tahlillarga ko‘ra, musiqa to‘garaklarining samaradorligini
oshirishda quyidagilar muhim omillar sifatida namoyon bo‘ladi: o‘quvchilarning individual
xususiyatlarini inobatga olgan yondashuv; repertuar tanlashdagi didaktik mezonlar; interaktiv
va innovatsion metodlardan foydalanish; shaxsiy yondashuvga asoslangan pedagogik muloqot;
ijrochilik faoliyatini baholash va refleksiya asosida takomillashtirish.
Demak, musiqa to‘garaklarida cholg‘u ijrochiligi orqali o‘quvchining nafaqat san’atga
bo‘lgan munosabati, balki umuman olganda, estetik tarbiyasi, intellektual salohiyati va ijtimoiy
69
kompetensiyasi ham rivojlanadi. Bu esa, zamonaviy ta’limning asosiy maqsadlaridan biri –
barkamol shaxsni tarbiyalashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Абдуллаев Э. Б. Основы инструментального исполнительства. – Ташкент: Фан,
2010. – 168 с.
2.
Усмонова М. Р. Педагогические технологии в музыкальном образовании. –
Ташкент: Музыкальное образование, 2015. – 152 с.
3.
Холмухамедов М. А. Мусиқий ижро методикаси. – Тошкент: Наврўз, 2019. – 140 б.
4.
Кароматов Б. Б. Творчество и исполнительство в музыкальной педагогике. –
Ташкент: Фан, 2008. – 116 с.
5.
Barskaya L. G. Методика музыкального воспитания. – Москва: Просвещение, 2005. –
192 с.
6.
Hallam S. Music psychology in education. – London: Institute of Education, 2006. – 230 p.
7.
Sаttаrov, А. (2025). Musiqa to'garaklarida o'quvchilarini cholg'u ijrochiligiga o'rgatish
jarayonlarini tashkil etish. ZDPP (Т. 4, Выпуск 1, сс. 119–122).
8.
Sаttаrov А. Umumtalim maktabi o‘quvchilarini musiqa to‘garaklarida cholg‘u ijrochiligiga
o‘rgatish metodikasini takomillashtirish. // Inter education & global study. 2025. №1 B.280–
286.
9.
Sаttаrov А. (2024). O`zbek xаlq musiqiy cholg’ulаri vа аnsаmbllаri. Бюллетень
педагогов нового Узбекистана, 2(2), 32–35.
10.
Sаttаrov А. (2024). Cholg’uchilаr аnsаmblidа ustozlаr ijodini o’rgаnish. Наука и
инновация, 2(6), 19–21.
