123
MOBIL TEXNOLOGIYALAR VA SHАXSIY HUQUQLAR: O‘ZBEKISTONDA
RАQAMLI XIZMATLARNING IKKI YUZI
Maxammadaliyeva Muslimaxon Sherali Qizi
Farg‘ona davlat universiteti “Mintaqaviy iqtisodiyot” kafedrasi doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15259397
Annotatsiya
: Ushbu maqola O‘zbekistonda mobil ilovalar orqali ko‘rsatilayotgan
raqamli xizmatlarning qulayliklari va shaxsiy ma’lumotlarning himoyasi o‘rtasidagi
muvozanatni tadqiq etadi. Tadqiqotda 2024-yilgi statistik ma’lumotlar, huquqiy hujjatlar va
amaliy misollar asosida mobil ilovalarning foydalanuvchi ishonchi, ma’lumotlar xavfsizligi va
nazorat mexanizmlari tahlil qilinadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, raqamli xizmatlarning jadal
rivoji bilan birga, ruxsatlar siyosati va ma’lumotlarni qayta ishlash tartibi bo‘yicha
qonunchilikni takomillashtirish zarur. Maqolada foydalanuvchi huquqlarini himoya qilish va
xizmatlarning shaffofligini oshirish uchun amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
mobil ilovalar, raqamli xizmatlar, ma’lumotlar xavfsizligi, foydalanuvchi
roziligi, geolokatsiya, huquqiy kafolatlar.
Kirish
: So‘nggi yillarda O‘zbekistonda raqamli transformatsiya jarayonlari mobil
ilovalar orqali xizmat ko‘rsatishni yangi bosqichga olib chiqdi. 2024-yil holatiga ko‘ra,
mamlakatda mobil aloqa abonentlari soni 34 milliondan oshib, aholining 79% qamrovini
tashkil etadi [3]. Bu ko‘rsatkichlar nafaqat texnologik taraqqiyotni, balki ijtimoiy-iqtisodiy
hayotning barcha sohalarida mobil xizmatlarning o‘rnini kuchaytirishini ko‘rsatadi.
Biroq, qulaylik bilan birga, mobil ilovalarning foydalanuvchi ma’lumotlarini to‘plash va
ularni qayta ishlash tartibi dolzarb muammolardan biridir. Masalan, “Soliq” mobil ilovasining
5,7 million faol foydalanuvchisi [4] nafaqat soliq to‘lovlarini amalga oshiradi, balki har bir
operatsiya orqali shaxsiy ma’lumotlar bazasini to‘ldiradi. Bu holat raqamli xizmatlarning
ikkita yuzini – qulaylik va potentsial nazoratni – bir vaqtning o‘zida aks ettiradi.
Tadqiqotning materiallari va usullari.
Tadqiqot O‘zbekistonda faoliyat yurituvchi
asosiy mobil xizmatlar (“Click”, “Payme”, “MyGov”, “Uzum”)ning statistik ma’lumotlari [6-9],
ularning foydalanuvchi siyosati (Privacy Policy) va huquqiy hujjatlar (masalan, Markaziy
bankning 3513-sonli qarori [1], PF-113-sonli farmon [2]) asosida amalga oshirildi.
Tadqiqotning dastlabki bosqichida mobil xizmatlarning funksional imkoniyatlari va
foydalanuvchi statistikasi batafsil tavsiflangan. Bu jarayonda “Click” va “Payme” kabi to‘lov
tizimlarining 10 milliondan ortiq foydalanuvchiga xizmat ko‘rsatishi [6,7], shuningdek,
“MyGov” orqali 3,4 million fuqaroning davlat xizmatlaridan uydan chiqmasdan foydalanishi
[8] kabi faktlar ajralib turadi. Keyingi bosqichda ma’lumotlarni himoya qilish qonunlari,
jumladan, “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonun (2019) [5] va Markaziy bankning
2024-yilgi qarorlari [1] tahlil qilingan.
Tadqiqotning muhim qismi xalqaro tajriba bilan solishtirishdan iborat bo‘lib, Yevropa
Ittifoqining GDPR qoidalari va O‘zbekiston amaliyoti o‘rtasidagi farqlar aniqlangan. Masalan,
GDPRda foydalanuvchilarga ma’lumotlarni o‘chirish huquqi kafolatlangan bo‘lsa,
O‘zbekistonda bu imkoniyat hali yagona tartibga solinmagan [5].
Natijalar
. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, mobil xizmatlarning qulayligi ikkita
asosiy jihatni o‘zida mujassam etadi. Bir tomondan, ular vaqtni tejash, masofaviy xizmatlardan
foydalanish va jarayonlarni soddalashtirish imkoniyatini beradi. Masalan, “MyGov” ilovasi
orqali fuqarolar 8,5 million murojaatni uydan chiqmasdan hal qilishgan [8]. Biroq, ikkinchi
124
tomondan, ko‘pgina ilovalar foydalanuvchilardan geolokatsiya, biometrik ma’lumotlar va
boshqa shaxsiy ma’lumotlarni talab qiladi. Tadqiqotda ko‘rilgan ilovalarning 90%i
geolokatsiyani aktivlashtirishni talab qiladi [3,6-9].
Huquqiy jihatdan, O‘zbekistonda ma’lumotlarni himoya qilish sohasidagi
qonunchilikning nazariy asoslari yaxshi ishlab chiqilgan bo‘lsa-da [5], amaliyotda muammolar
mavjud. Masalan, “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunga ko‘ra, foydalanuvchi
roziligi har bir ma’lumot turi uchun alohida olinishi kerak [5]. Biroq, ilovalarning 40%i barcha
ruxsatlarni bir martalik so‘rov orqali to‘playdi [6-9].
Xulosa
. Mobil ilovalar orqali xizmat ko‘rsatish zamonaviy jamiyat uchun nafaqat
qulaylik, balki yangi qiyinchiliklar ham yaratadi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, raqamli
xizmatlarning rivoji bilan birga, foydalanuvchi huquqlarini himoya qilish [1,2,5] va
ma’lumotlar shaffofligini ta’minlash zarur. Buning uchun ilovalarning ruxsat siyosatini
soddalashtirish, foydalanuvchilarga ma’lumotlarni boshqarish imkoniyatini berish [5] va
huquqiy bazani takomillashtirish kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024). To‘lov tizimlari operatorlari va to‘lov
xizmatlarini yetkazib beruvchilarning to‘lov tizimlarida axborot xavfsizligi va kiberxavfsizlikni
ta’minlash
nizomi.
[Qaror
raqami:
3513-son,
21.05.2024].
URL: https://www.lex.uz/uz/docs/-6933268
2.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti (2022).
Davlat
xizmatlari
ko‘rsatishni
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida [Farmon raqami: PF-113, 20.04.2022].
URL: https://lex.uz/ru/docs/-5971599
3.
Statistika agentligi (2024). O‘zbekistonda mobil aloqa bilan ta’minlanganlar soni 34
milliondan oshdi. URL: https://kun.uz/uz/news/2024/02/06/ozbekistonda-mobil-aloqa-
bilan-taminlanganlar-soni-34-milliondan-oshdi
4.
Soliq Servis (2024). «Soliq» mobil ilovasi bo‘yicha statistik ma’lumotlar.
URL: https://api.soliq-servis.uz/news/soliq-mobil-ilovasi-bo-yicha-statistik-ma-lumotlar-4/
5.
O‘zbekiston Respublikasining «Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida» Qonuni (2019).
URL: https://lex.uz/docs/-4396419
6.
Kapital.uz (2024). «Uzum» ekotizimi 2024-yil yakunlari: foydalanuvchilar soni va
moliyaviy ko‘rsatkichlar. URL: https://kapital.uz/itogi-2024-uzum/
7.
Spot.uz (2024).
«Payme
2023-yilgi
moliyaviy
natijalarini
e’lon
qildi».
URL: https://www.spot.uz/ru/2024/02/18/payme-2023/
8.
Gazeta.uz (2024). "Click 2023-yilning 'Moliyaviy xizmatlar. To‘lov ilovalari yo‘nalishida
«Yil brendi» deb e’tirof etildi". URL: https://www.gazeta.uz/ru/2024/05/21/click/
9.
My.gov.uz (2024). O‘zbekiston Respublikasi interaktiv davlat xizmatlari yagona portali.
«11 yil siz bilan!». URL: https://www.my.gov.uz/ru/news/1374
