116
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA AKSIOLOGIK LEKSIKANING
LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI
Islomova Zahro Shuhrat qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti ingliz tili fani o‘qituvchisi.
tel.: +998881220012.
Yuldosheva Nilufar Ergashovna
Ilmiy rahbar.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15259183
Annotatsiya:
Mazkur tadqiqot o‘zbek va ingliz tillarida aksiologik leksikaning
lingvokulturologik xususiyatlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Aksiologik birliklar til orqali
xalqning ijtimoiy, axloqiy va estetik qadriyatlarini ifodalaydi. Tadqiqot davomida har ikki
tildagi ijobiy va salbiy baho yuklangan leksik birliklar semantik, frazeologik va madaniy
kontekstda o‘rganiladi. Ularning xalq tafakkuri, milliy dunyoqarashi va madaniy qadriyatlar
tizimidagi o‘rni aniqlanadi. Bu esa til va madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ochib beradi
hamda lingvokulturologik yondashuvga asoslangan qiyosiy tahlilga ilmiy asos yaratadi.
Kalit so‘zlar:
Aksiologik leksika, ijobiy va salbiy baho, lingvokulturologiya, qadriyatlar
tizimi, frazeologik birliklar, semantika, qiyosiy tahlil, milliy tafakkur.
Annotation:
This study is devoted to the analysis of the linguocultural characteristics of
axiological lexicon in Uzbek and English. Axiological units express the social, moral and
aesthetic values of the people through language. During the study, lexical units with positive
and negative values in both languages are studied in a semantic, phraseological and cultural
context. Their place in the system of folk thinking, national worldview and cultural values is
determined. This reveals the inextricable link between language and culture and creates a
scientific basis for a comparative analysis based on a linguocultural approach.
Keywords:
Axiological lexicon, positive and negative evaluation, linguoculturology,
value system, phraseological units, semantics, comparative analysis, national ideology.
Аннотация:
Данное исследование посвящено анализу лингвокультурологических
особенностей аксиологической лексики в узбекском и английском языках.
Аксиологические единицы выражают социальные, моральные и эстетические
ценности народа посредством языка. В ходе исследования лексические единицы с
положительными и отрицательными значениями в обоих языках изучаются в
семантическом, фразеологическом и культурном контексте. Определяется их место в
системе народного мышления, национального мировоззрения и культурных
ценностей. Это раскрывает неразрывную связь языка и культуры и создает научную
основу для сравнительного анализа на основе лингвокультурологического подхода.
Ключевые слова:
Аксиологическая лексика, положительная и отрицательная
оценка, лингвокультурология, система ценностей, фразеологизмы, семантика,
сопоставительный анализ, национальная идеология.
Til nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning tafakkuri, ruhiy-ma’naviy dunyosi va
qadriyatlar tizimini aks ettiruvchi madaniy kod hisoblanadi. Aksiologik lingvistika tilda
mavjud bo‘lgan qadriyatga oid birliklarni aniqlash, tahlil qilish va ularning madaniy hamda
ijtimoiy kontekstdagi rolini o‘rganishga qaratilgan yo‘nalishdir. Har qanday til o‘zining
baholovchi imkoniyatlari orqali xalqning estetik, axloqiy, hissiy va ma’naviy qarashlarini
117
ifodalaydi. Baholovchi birliklar – so‘zlar, frazeologizmlar, metaforalar va iboralar – shu
jihatdan aksiologik leksikani tashkil etadi.
Aksiologik leksikaning tadqiqi zamonaviy lingvistikada madaniy tafakkur va tilning
o‘zaro bog‘liqligini ochib berishda muhim omildir. Baholovchi so‘zlar orqali xalqning ideal
shaxs modeli, ijtimoiy qadriyatlarga munosabati, yaxshi va yomon tushunchasiga bo‘lgan
qarashlari aniqlanadi. Bunday birliklar nafaqat tilda, balki xalq og‘zaki ijodi, maqol va
matallarda ham keng uchraydi. Tadqiqot jarayonida qadriyatga oid birliklarning tarjimasidagi
nozikliklar, ularning ma’no to‘yinishi va milliy tafakkurdagi o‘rni ham alohida ahamiyat kasb
etadi. Aksiologik birliklar tilning estetik, axloqiy va hissiy yukini anglashda asosiy vosita bo‘lib
xizmat qiladi.
Mazkur tezis o‘zbek va ingliz tillarida aksiologik leksikaning lingvokulturologik
xususiyatlarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, bu ikki til madaniyatidagi qadriyatlar tizimi va
ularning til vositalarida qanday aks etishi qiyosiy asosda tahlil qilinadi. Aksiologik leksika
tarkibiga ijobiy va salbiy baho yuklangan so‘zlar, ular orqali ifodalangan hissiyotlar, shaxsga
va hodisalarga nisbatan munosabatlar kiradi. Masalan, o‘zbek tilida “olijanob”, “xushfe’l”,
“mehribon” kabi ijobiy sifatlar, yoki “pastkash”, “qo‘rs”, “jahldor” kabi salbiy baholovchi
birliklar mavjud. Ingliz tilida esa bu kabi baholar “noble”, “kind”, “charming”, “rude”, “greedy”,
“jealous” kabi birliklar orqali ifodalanadi.
Tadqiqot davomida quyidagi yo‘nalishlarda tahlil amalga oshiriladi:
1.
Leksik-semantik tahlil
– aksiologik birliklarning asosiy, konnotativ va ko‘chma
ma’nolari tahlili.
2.
Frazeologik tahlil
– o‘zbek va ingliz tillarida qadriyatga oid iboralar (masalan, “tili
achchiq”, “yuragi keng”, “black-hearted”, “sweet-natured”) taqqoslanadi.
3.
Lingvokulturologik kontekst
– har bir xalq tafakkurida qanday baho mezonlari
mavjudligi aniqlanadi.
4.
Pragmatik va stilistik xususiyatlar
– aksiologik birliklarning kommunikativ vazifasi,
emotsional yuklamasi va uslubiy roli.
O‘zbek tili baholovchi birliklarida ko‘proq ijtimoiy hamjihatlik, kollektiv qadriyatlar va
axloqiy poklik ustuvorlik qiladi. Ingliz tilida esa individual fazilatlar, mustaqillik,
xushmuomalalik kabi qadriyatlar asosiy baho mezoni sifatida ko‘zga tashlanadi. Bu esa tilda
aks etgan aksiologik birliklarning milliy tafakkur bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, aksiologik leksika tilning hissiy-estetik qatlamini tashkil
etadi va madaniy tafakkurning lingvistik in’ikosidir. Har ikki tilda baholovchi birliklar orqali
xalqning shaxsiy xususiyatlarga, ijtimoiy hodisalarga, urf-odat va e’tiqodlarga nisbatan
munosabati ifodalanadi. Bu esa ularning tarjimasi, madaniyatlararo muloqotdagi roli va
pragmatik vosita sifatidagi ahamiyatini oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek va ingliz tillarida aksiologik leksikaning lingvokulturologik
jihatdan qiyosiy o‘rganilishi tilshunoslikda til va madaniyat o‘zaro aloqasini chuqur yoritishga
xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot tarjimashunoslik, madaniyatshunoslik, qiyosiy tilshunoslik
hamda pragmatik tahlil uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
References:
Используемая литература:
118
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ahmedova, Sh. (2007). O‘zbek tilida baholovchi so‘zlar semantikasi. Toshkent: Fan.
2.
Biber, D., Conrad, S., & Leech, G. (2002). Longman student grammar of spoken and
written English. Pearson Education.
3.
ISLOMOVA, Z. (2024). O ‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA AKSIOLOGIK BIRLIKLARNING
O‘RGANILISHIGA DOIR. News of the NUUz, 1(1.9. 1), 298-299.
4.
Xorazmiyeva N.
O‘zbek tilida frazeologik birliklarning aksiologik xususiyatlari.
–
Samarqand, 2019.
