94
TURISTIK KLASTERLARNI TASHKIL ETISH BOSQICHLARI VA
RIVOJLANTIRISH AFZALLIKLARI
Bekmuxamedova Barno O‘ktamovna
Guliston davlat universiteti katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15310487
Anotatsiya.
Mazkur maqolada turistik klaster tushunchasi, ularni tashkil etishning asosiy
bosqichlari hamda ularning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishdagi afzalliklari tahlil qilingan.
Klaster yondashuvi zamonaviy turizm sanoatida hududiy raqobatbardoshlikni oshirish,
xizmatlar sifatini yaxshilash va mahalliy infratuzilmani rivojlantirishda muhim omil
hisoblanadi. Shuningdek, turizm klasterlarining kichik biznes va xususiy sektor faoliyatini
rag‘batlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va eksport salohiyatini oshirishdagi o‘rni ham
o‘rganilgan. Ish davomida turistik klasterlarni shakllantirishda rejalashtirish, kooperatsiya,
infratuzilma rivoji va marketing bosqichlarining ahamiyati ko‘rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar:
Turistik klaster, klasterlash bosqichlari, hududiy rivojlanish, kooperatsiya,
xizmatlar sifati, infratuzilma, raqobatbardoshlik, investitsiya, turizm sanoati, iqtisodiy
integratsiya.
Kirish.
So‘nggi yillarda turizm sanoati global va mintaqaviy darajada iqtisodiy
rivojlanishning muhim tarmoqlaridan biriga aylangan. Ayniqsa, turistik klasterlar
shakllantirish orqali hududiy salohiyatdan samarali foydalanish, xizmatlar zanjiri bo‘yicha
kooperatsiyani kuchaytirish va yangi investitsiya oqimlarini jalb etish imkoniyati
kengaymoqda. Klaster yondashuvi nafaqat turistik xizmatlar sifati va miqdorini oshiradi, balki
mahalliy aholini ish bilan ta'minlash, tadbirkorlikni rivojlantirish va ijtimoiy infratuzilmani
yaxshilashda ham muhim o‘rin tutadi. Ushbu ishda turistik klasterlarni tashkil etish bosqichlari,
ularni muvaffaqiyatli rivojlantirish omillari va ularning iqtisodiyotga ijobiy ta’siri ko‘rib
chiqiladi.
Turistik klasterlarni tashkil etishning quyidagi o‘ziga xos ijobiy jihatlarini ajratib
ko‘rsatishimiz mumkin:
1. Klaster doirasida o‘zaro aloqalar turizm bozori ishtirokchilarining ham bir hudud
chegarasida ham hududlararo ixtisoslashuv imkoniyatlarini kengaytirish imkonini beradi.
Bunga, birinchi navbatda, raqobat va ichki munosabatlar sohasidagi qo‘shimcha afzalliklarni
amalga oshirish imkoniyatlarini oshirish orqali erishish mumkin.
2. Raqobat ustunliklarini amalga oshirish bilan bog‘liq yagona strategiyani shakllantirish
imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu, ayniqsa, hozirgi vaqtda dolzarb bo‘lib, u turizm va
mehmondo‘stlik sanoatida biznes jarayoni xavf-xatarlarining ortib borayotganligi bilan ajralib
turadi.
3. Klaster tuzilmasi hisobiga klaster tuzilmasi har bir sub'ektining moliyaviy manbalarga
kirish bilan bog‘liq imkoniyatlarini kengaytirish va potensial daromadlarini oshirish mumkin.
4. Klaster tuzilmasini uzluksiz jarayon sifatida amalga oshirish orqali turizmning turli
yo‘nalishlari va unga uyqash bo‘lgan tarmoqlarda samaradorlikni oshirish mumkin. Ular
sirasiga amalga oshirilayotgan kompetensiyalar darajasini yaxshilash maqsadida turistik
mahsulotning yaxlit tuzilmasini yaratish, transport tarmoqlari infratuzilmasi sifati darajasini
oshirish, ijtimoiy xavfsizlikni ta'min etish, turistik klaster sub'ektlari boshqaruv tarkibi
faolligini oshirish sohasida innovasiyalarni izchil joriy etish uchun investorlarni izlab topish
kabilarni kiritishimiz mumkin.
95
5. Klaster tuzilmasini qo‘llash orqali bilimlarni, innovasion yechimlarni va amaliy turizm
yechimlarini yoyish imkoniyatlari kengayadi. Bu esa o‘z navbatida klaster tarkibidagi har bir
ishtirokchining raqobat mavqeini oshiradi.
6. Klaster tuzilmasi hisobiga turli ta'lim va ilmiy muassasalar bilan hamkorlik qilish va
buning natijasida potensial iste'molchi-larning ehtiyojlari va ulardagi o‘zgarishlarni hisobga
olgan holda turizm bozori bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarning natijalarini amaliyotga keng joriy
qilish mumkin bo‘ladi.
7. Klasterlardan foydalanish mavjud ishlab chiqarish omillari-dan yuqori samara bilan
foydalanish imkonini beradi, buning natijasida turistik mahsulotlarning tannarxi mos ravishda
qisqaradi va turistik xizmatlar bozorida ko‘lam samarasidan foydalanish imkoniyati vujudga
keladi.
8. Klaster tuzilmasining mavjudligi qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratish va ish beruvchi
tomonidan ijtimoiy paketni takomillashtirish, mahalliy aholining uy-joy va turmush sharoitini
yaxshilash orqali hududning iqtisodiy jihatdan rivojlanishga qo‘shimcha turtki beradi.
9. Turistik klaster sub'ektlari o‘z xususiy manfaatlarini lobbilash yo‘li bilan tashqi muhitga
ta'sir ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Mehmondo‘stlik va turizm sanoati sohasida yangi texnologik yechimlarni izchil joriy
qilish va ularni boshqa ishtirokchilarga o‘tkazish, turistik xizmatlar bozorida zamonaviy
innovasion mahsulotni yaratish ta'lim muassasalari va ilmiy-tadqiqot muassasalari tomonidan
qo‘llab-quvvatlashni taqozo etadi. Mazkur sohada faoliyat ko‘rsatuvchi muassasalar majmui
klaster ishtirokchilarining ehtiyojlarini qondirishga imkon beruvchi klasterning o‘quv va ilmiy
yadrosini shakllantirish imkonini beradi.
Klaster ishtirokchisi sifatida quyidagilar ishtirok etishi mumkin:
- Turizm va mehmondo‘stlik sanoati sohasida tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi
turli tashkilotlar va tijorat korxonalari;
- Ta'lim, ilmiy-tadqiqot yo‘nalishida faoliyat olib boruvchi muassasalar;
- Markaziy va mahalliy davlat hokimiyati idoralari;
- Moliya-kredit sohasida faoliyat olib boruvchi tashkilotlar;
- Jamoat va nodavlat-notijorat tashkilotlari.
Yuqorida sanab o‘tilgan tashkilot va muassasalar o‘zlarining faoliyat yo‘nalishlarining
xususiyatlaridan kelib chiqqan holda muvofiqlash-tirilgan holda faoliyat olib borishlari talab
etiladi.
Turistik klasterlarni tashkil etish borasidagi tashabbuslar mahalliy va xorijiy tajribalarni
chuqur tahlil qilish asosida amalga oshirilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi.
96
1-rasm. Turistik klasterni tashkil etish va rivojlantirish bosqichlari
Turistik klasterlarni tashkil etish borasidagi xorijiy mamlakatlarning tajribasini o‘rganish
va bu boradagi ilmiy-tadqiqot ishlarini chuqur tahlil qilish asosida turistik klasterlarni tashkil
etishning yuqoridagi blok-sxemasini taklif qilamiz (1-rasm). Klasterlar faoliyatini yo‘lga
qo‘yishda blok-sxemada taklif etilgan 1-bosqich muhim o‘rin tutadi, chunki ayni paytda turistik
klaster tuzilmasining istiqbolda qay darajada samarali faoliyat ko‘rsatishiga ta'sir ko‘rsatuvchi
asosiy tamoyillar va qoidalar shakllantiriladi.
Klaster tuzilmalarini tashkil etish borasida yaxlit va tizimlashtirilgan axborot majmuiga
ega bo‘lish kelgusida turizm klasterining barqaror faoliyat ko‘rsatishini ta'minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Klasterni rivojlantirishning mazkur bosqichi quyidagi masalalarni izchil
ko‘rib chiqishni talab qiladi:
Hudud turistik imkoniyatlarining mavjudligi va hududning turistik industriyani
rivojlantirishga yo‘naltirilganligi;
Turistik klaster tarkibiga kiruvchi sub'ektlarning hudud va makon bo‘ylab joylashuvi;
1-bosqich
Axborot-tahliliy
Turistik klasterni barpo
etish borasida axborot
to‘plash, ularni qayta
ishlash va tahlil qilish
bo‘yicha davlat idoralari
va turistik biznes
korxonalarining o‘zaro
hamkorligida amalga
oshiriluvchi loyiha va
tahlil ishlari
2-bosqich
Dastlabki kelishuv
Turistik klasterning
faoliyat modellari va
shart-sharoitlarini
muhokama qilish, uning
tashkiliy tuzilishi va
ichki muhitning asosiy
tarkibiy qismlarini
aniqlash
3-bosqich
Bozorga kirish
Bazis talablar va
ko‘rsatkichlar bilan
amaldagi
ko‘rsatkichlarning o‘zaro
mosligini baholash va
hudud brendingini
o‘tkazish asosida klaster
faoliyatini yo‘lga qo‘yish
4-bosqich
Moslashuv va rivojlanish
Turistik klasterning
belgilangan maqsadlariga
erishish, innovasion
texnologiyalarni joriy etish,
turistik klaster
samaradorligini mahalliy
davlat hokimiyati idoralari
tomonidan monitoring
qilish
5-bosqich
Klaster tuzilmasini
kengaytirish
Turistik klasterga yangi
sub'ektlarni qo‘shish,
faoliyat yo‘nalishlarini
kengaytirishsh, o‘zaro
hamkorlikning
mintaqalararo
tuzilmasiga o‘tish
6-bosqich
Klaster tuzilmasi
transformasiyasi
Klaster tuzilmasi
iqtisodiy va ijtimoiy
samaradorlik
ko‘rsatkichlarining
pasayishi bo‘yicha
olingan ma'lumotlar
asosida turistik klasterni
tugatishgacha bo‘lgan
choralarni ko‘rish
97
Hamkorlikda tijorat faoliyatini amalga oshirish borasida material va resurslarning yetarli
ekanligi;
Loyihalashtirilayotgan klaster ichida raqobatning mavjudligi va uning ko‘lamlari;
Hududning turistik-rekrasion imkoniyatlarining o‘ziga xosligi va uni yanada rivojlantirish
imkoniyatlari;
Hulud turistik industriyasini rivojlantirish borasidagi mavjud muammolar va ularni hal
etish imkoniyatlari;
Turizm va unga yondosh bo‘lgan tarmoqlarda xizmatlar yaratish va ularni taklif etish
texnologiyasini takomillashtirish;
Yangi turistik mahsulotlar majmuini yaratish va ularni o‘zlashtirish, inqirozli
vaziyatlarda va turistik xizmatlar bozorining o‘zgaruvchanligi sharoitlarida vaziyatga
tezkor moslasha olish;
Turistik xizmatlar bozori samaradorligini oshirishda inson kapitalidan samarali
foydalanish.
Birlamchi va ikkilamchi tavsifdagi ma'lumotlar asosida olingan ma'lumotlarni matematik
va statistik tadqiqot usullari yordamida miqdoriy jihatdan tahlil qilish mumkin. Bu holda, biz
tadqiqot vosita-lari sifatida quyidagi vositalardan foydalanishimiz mumkin:
- SWOT tahlil, mazkur tahlil vositasini turistik klasterning ayrim tashkil etuvchilari bilan
bir qatorda butun klaster tuzilmasiga nisbatan ham qo‘llashimiz mumkin;
- Klaster tuzilmasining mumkin bo‘lgan ishtirokchilarining funksional va iqtisodiy tahlili;
- O‘rganilayotgan turistik klaster hayotiy siklining tanlangan bosqichini hisobga olgan
holda, uning kerakli holatini modellashtirish;
- Turistik klasterning eng muvaffaqiyatli faoliyat yo‘nalishlarini qiyosiy tahlil orqali
aniqlash;
- Klaster tuzilmasi va loyihalashtirish maqsadlarini shakllantirish va qayta taqsimlash;
- Klaster tuzilmasini rivojlantirish bilan bog‘liq strategiyani ishlab chiqish jarayonida
tizimli yondashuvni ragbatlantirish;
- Inqiroz hodisalari risklarini baholash tizimini hisobga olgan holda turistik klaster
tuzilmasining istiqbollarini baholash uchun bashoratlash usullaridan unumli foydalanish.
Bizning fikrimizcha, klaster tuzilmasini shakllantirish va rivojlantirishning ikkinchi
bosqichini qarab chiqishda ularni amalga oshirishning ketma-ketligiga rioya qilgan holda
klaster tuzilmasini yaratishning asosiy yo‘nalishlari va ustivor maqsadlari tahlilini amalga
oshirish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Taklif va xulosalar.
Yuqorida keltirib o‘tilgan ma'lumotlar klaster tuzilmasi faoliyatini
boshqarish favqulodda murakkab ekanligini, uning samaradorligini oshirish uchun barcha
ishtirokchilarning hatti-harakatlarini muvofiqlashtirish lozimligini ko‘rsatadi.
1-jadval
Turistik klasterni tashkil etish yuzasidan takliflar
№
Yo‘nalish
Taklif
Kutilayotgan natija
1
Klaster tuzilmasi
Hududiy turistik resurslar asosida
maxsus klaster zonalarini
shakllantirish
Turizmning maqsadli
rivojlanishi va joylashuv
jihatidan samaradorlik
oshadi
98
2
Hamkorlik va
kooperatsiya
Turizm operatorlari,
mehmonxonalar, hunarmandlar va
transport xizmatlarini yagona
klasterga birlashtirish
Xizmatlar zanjirining
yaxlitligi ta’minlanadi va
sinergiya kuchayadi
3
Infratuzilma rivoji
Turistik hududlarda yo‘l, aloqa,
sanitariya va yashash sharoitlarini
yaxshilash
Turistlar oqimi ortadi,
hududga bo‘lgan ishonch
kuchayadi
4
Mahalliy aholi
ishtiroki
Aholini klasterdagi xizmatlar (gid,
mehmonxona, ovqatlanish)ga jalb
etish va o‘qitish
Ish o‘rinlari yaratiladi,
ijtimoiy barqarorlik
kuchayadi
5
Raqamlashtirish
Turistik klasterlar uchun onlayn
platforma, bron qilish tizimi,
virtual gidlar yaratish
Turistlarga qulaylik,
marketing salohiyati va
xizmat sifati ortadi
6
Investitsiya jalb
qilish
Xususiy investorlar va xalqaro
tashkilotlarni klasterlarga jalb
qilish uchun soliq yengilliklari
berish
Turizm infratuzilmasiga
kapital oqimi kuchayadi
Xulosa.
Turistik klasterlarni shakllantirish va rivojlantirish zamonaviy turizm sanoatini
barqaror rivojlantirishning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Klasterlash orqali turizmga oid
xizmatlar va infratuzilmaning hududiy uyg‘unligini ta’minlash, mahalliy resurslardan samarali
foydalanish, kooperatsiyani rivojlantirish hamda iqtisodiy samaradorlikka erishish mumkin
bo‘ladi. Shuningdek, klasterlar orqali mahalliy aholi bandligi ortadi, tadbirkorlik muhitiga
rag‘bat kuchayadi va turizm eksporti salohiyati kengayadi. Yagona yondashuv va raqamli
integratsiya yordamida turizm xizmatlari sifatini oshirish, xorijiy va ichki turistlar sonini
ko‘paytirish hamda hududiy raqobatbardoshlikni mustahkamlash mumkin. Shu bois, turistik
klasterlarni tashkil etish bo‘yicha tizimli yondashuv va davlat-hususiy sheriklik asosida
rivojlantirish muhim strategik vazifa hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abduvaliev A.A. Milliy iqtisodiyotda innovasion klasterlarni shakllantirish va
rivojlantirishning nazariy asoslari //Iqtisodiyot va ta'lim//. 2017. №2 -B.73-78
2.
Козырев В.М. , Зорин И.В., Сурин А.И.и др. Менеджмент туризма. Экономика
туризма. Учебник. -М.: Финансы и статистика, 2016.
3.
O‘zbekistonda ichki turizmni rivojlantirishda xorijiy tajribani qo‘llash. Respublika ilmiy-
amaliy anjumani ilmiy maqola va ma'ruzalar to‘plami. “IQTISODIYOT” – 2018.
4.
5.
6.
Shahnoza, K., Umurzak, C., & Azamat, Z. (2023). The Significance of Artificial Intelligence
in the Development of Science, Education and the Digital Economy. Best Journal of Innovation
in Science, Research and Development, 2(11), 88-92.
