155
NUTQIY NUQSONLI BOLALARDA AXLOQIY XUSUSIYATLARNI TADQIQ ETISH
USULLARI
Ro‘ziqulova Zarina Yusupovna
78-sonli Maxsus maktabgacha ta’lim tashkiloti defektologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15340053
Maktabgacha yoshdagi nutqiy nuqsonli bolalarning o‘ziga xos yosh xususiyatlari
diagnostika jarayoniga ham ta’sir qilishini inobatga olgan holda ularga qo‘yiladigan talablar
asosida, vazifalar bola uchun qisqa va oson bo‘lgan metodikalar tanlanishi, diagnostika
ko‘rsatkichlari bir xil turda bo‘lishligi, diagnostik vaziyatlarning bola shaxsiy hayoti, fikrlashi
uchun ahamiyatli motiv bo‘lishi kerakligi asosiy mezon qilib belgilab olinmog‘i kerak.
Tadqiqotning asosiy maqsadi etib maktabgacha yoshdagi nutqiy nuqsonli bolalarda
axloqiy tushunchalar shakllanishida bolada axloqiy ehtiyojlar va motivlar, axloqan o‘zini
anglash va qadrlash, o‘zini holatidan uyalmaslik, his-tuyg‘ular va tajribalar hamda ijtimoiy
hissiyotlarni aniqlash belgilandi. Bu maqsadni amalga oshirishda P.P.Kalinina tomonidan
ishlab chiqilgan «Syujetli rasmlarni tasvirlash» va «O‘yinchoqlarni baham ko‘ring»
metodikalari tanlab olindi. Tajriba sinovlari natijasida maktabgacha yoshdagi bolalar axloqiy
tushunchalarining tabiati to‘g‘risida birlamchi ma’lumotlar olindi.
Emririk tadqiqotning birinchi bosqichida tarbiyachilarni tanlashning zaruriy sharti,
mutaxassislik bo‘yicha ish tajribasiga ega, yoki kamida 5 yil davomida bolalar bilan
maktabgacha ta’lim tashkilotida ishlagan bo‘lishi edi.
Yuqorida aytib o‘tilgan diagnostika jarayonlarining murakkabligi va izchilligiga
qo‘yiladigan talablar, bizning holatlarimizda boshqa narsalar qatori, axloqiy tushunchalarning
tarkibiy birliklari sifatida kognitiv, hissiy va xulq-atvor tarkibiy qismlarining holatini aniqlash
zarurligini anglatadi. Ushbu muammoni hal qilish uchun mavjud diagnostika vositalarini tahlil
qilish natijalariga ko‘ra, biz yuqorida ko‘rsatilgan P.P.Kalinina tomonidan ishlab chiqilgan ikki
usulni tanladik. Bular «Syujetli rasmlarni tasvirlash» va «O‘yinchoqlarni baham ko‘ring»
metodikalaridir.
Tajriba davomida «Syujetli rasmlarni tasvirlash» va «O‘yinchoqlarni baham ko‘ring»
proyektiv metodikasi ishlash qobiliyatining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganib, shuningdek,
uning natijalarini tahlil qilib biz ushbu usullarning diagnostika diapazoni ko‘rsatilganidan
ko‘ra, ularning maqsadlari uchun ancha kengroq degan xulosaga keldik. Bu natijalar bizni
axloqiy tushunchalarning hissiy komponentlarni aniqlashda «Syujetli rasmlarni tasvirlash»
metodikasi orqali, xulq-atvor komponentlarini aniqlashda, xulq-atvor komponentlarini
aniqlashda «O‘yinchoqlarni baham ko‘ring» proyektiv medodikalaridan foydalanganmiz va
tahlil natijalarini aniqlik darajalari yuqori bo‘lishi uchun qo‘shimcha shkalalar yoshlararo
hamda jinslararo tafovutlarni aniqlash bo‘yicha qo‘shimcha shkalalar kiritishga imkon yaratdi.
Tadqiqotda dastlab «Syujetli rasmlarni tasvirlash» rroyektiv metodikasi orqali
respondentlarning axloqiy tushunchalarni shakllantirishning hissiy komponentlari darajasini
aniqlashda ekspert baholari yordamida maktabgacha yoshdagi bolalarning axloqiy
tushunchalarini shakllantirishning psixologik-pedagogik omillari orqali tahlil qilindi. Bu
bosqichda, «Syujetli rasmlarni tasvirlash» metodikasi axloqiy tushunchalarni rivojlanishining
hissiy komponentlari darajasini aniqlash orqali maktabgacha yoshdagi bolalarning axloqiy
tushunchalarini shakllantirishning psixologik-pedagogik omillari bilan bevosita bog‘liqligi
dalillandi.
156
Bu bosqichda «Syujetli rasmlarni tasvirlash» proyektiv metodikasi axloqiy me’yorlarga
(axloqiy tushunchalarning hissiy komponenti) hissiy tushunchasini o‘rganish uchun
mo‘ljallangan. Qo‘llab-quvvatlovchi material tengdoshlarning ijobiy va salbiy ishlarini, qutbli
axloqiy fazilatlarini va xulq-atvor me’yorlarini aks ettiruvchi besh juft rasm bilan ifodalanadi.
Ko‘rsatma: «Sizdan oldin bolalarning turli xil harakatlari tasvirlangan rasmlari bor
kartochkalar. Bir yo‘nalishda yaxshi ishlarni, boshqa tomondan yomon ishlarni ko‘rsatadigan
rasmlarni chetga surib qo‘ying. Shaxsiy suhbat davomida bolaning javoblarini olgan holda,
eksrerimentator, boshqa narsalar qatori, uning hissiy reaksiyalarining yetarliligini aniqlaydi:
axloqiy harakat uchun ijobiy (tabassum, ma’qullash va h.k.), axloqsiz harakatlar uchun esa
salbiy (mahkum, g‘azab va boshqalar). Rasmlarning mazmuni ma’lum axloqiy fazilatlarga mos
keladi: mehnatsevarlik - dangasalik, kattalarga hurmatli - hurmatsizlik, itoatkorlik - itoatsizlik
(taqiqni buzish), do‘stlik - ziddiyat, saxiylik -ochko‘zlik.
Natijalarni qayta ishlash:
1 ball - bola rasmlarni to‘g‘ri qo‘yadi, lekin o‘z harakatlarini oqlay olmaydi, harakatlarni
baholashda hissiy ko‘rinishlar ifodalanmaydi.
2 ball - Rasmlarni to‘g‘ri joylashtirish, bola o‘z harakatlarini oqlaydi, hissiy reaksiyalar
adekvat, ammo zaif ifodalangan.
3 ball - Bola rasmlarni to‘g‘ri tartiblash, o‘z tanlovini oqlaydi (ehtimol, u axloqiy me’yorni
nomlaydi), vaziyat qahramonlarining harakatlariga hissiy reaksiyalar adekvat, yorqin.
Tadqiqotda biz bu texnikaning diagnostik salohiyati bolalarning hissiy reaksiyalarini
axloqiy me’yorlar orqali aniqlash bilan cheklanib qolmasligini, balki bolaning rasmda
tasvirlangan harakatlarga axloqiy baho berish qobiliyatini aniqlashga imkon beruvchi axloqiy
tushunchalarning kognitiv komponentini aniqladik.
Saralash bosqichlarida biz P.P.Kalininaning ishlanmalariga tayandik: boshlang‘ich -
bolalarda axloqiy mazmunning bilimlari, tushunchalari va harakatlarining yetishmasligi; 1 -
bolalar xatti-harakatlarni axloqiy me’yorlardan foydalanmasdan dixotomiyali (yaxshi-yomon,
to‘g‘ri-noto‘g‘ri) tushunchalar orqali baholaydilar; individual axloqiy tushunchalar va
harakatlarga hissiy tushunchani ko‘rsatish; bir-birlari bilan muloqot qilishda tajovuzkor
emas; 2 - bolalar boshqalarning harakatlarini baholashda axloqiy tushunchalarni bilishadi;
axloqiy mazmun va axloqiy tushunchalarning aniq harakatlariga hissiy munosabatda bo‘lish;
yaqin kattalar va ular hamdard bo‘lgan tengdoshlariga nisbatan axloqiy yo‘nalishni ko‘rsatish;
3 - bolalar axloqiy tushunchalarning ma’nosini ochib bera oladilar; ularning hissiy
munosabatini uyg‘otadigan axloqiy tushunchalar soni kengayib bormoqda; kattalar va
tengdoshlarining keng doirasiga nisbatan axloqiy me’yorlarni amalga oshirish. Ushbu
tavsifdan biz yana uchta darajada ishlaymiz: ular quyidagi past, o‘rta va yuqori darajalarga
mos keladi. Nol past darajaga to‘g‘ri keladi, birinchisi o‘rtacha darajaga to‘g‘ri keladi va biz
ikkinchi va uchinchi darajani yuqori daraja bilan bog‘ladik. Buning sababi 2 va 3-darajalar
juda o‘xshash, chunki ular ikkalasi ham bilim, tushunish va atrofdagi odamlarning
harakatlariga bu muhitning bolaga nisbatan yaqinligidagi farq bilan tegishli hissiy
munosabatni o‘z ichiga oladi. Shunday qilib, har ikkala darajani ham axloqiy tushunchalar
shakllanishining yuqori darajasiga bog‘lash mumkin.
Tadqiqotimizning keyingi bosqichida, «O‘yinchoqlarni baham ko‘ring» metodikasi orqali
bolaning xulq – atvor komponentlarini aniqladik. Maqsad - axloqiy tanlov sharoitida bolaning
xatti-harakatlarini o‘rganish. Bolaga qo‘g‘irchoqlar uchun kiyimlarni (agar ular qizlar bo‘lsa)
157
yoki harbiy texnikani (o‘g‘il bolalar) o‘zlari va o‘yinning yana ikkita hamkori o‘rtasida
bo‘lishish taklif etildi, u kim bilan tanish emas va kimni ko‘rmaydi. O‘yinning uchta
ishtirokchisi uchun biz jami beshta narsani taklif qilamiz.
Natijalarni baholash:
- bola o‘yinchoqlarni o‘z foydasiga bo‘lib, o‘zida ko‘proq qoldiradi (uchta o‘zi uchun, biri
boshqalar uchun) – bu esa noto‘g‘ri axloqiy tanlov;
- bola o‘zi uchun faqat bitta o‘yinchoqni saqlaydi va qolganlarini boshqa ishtirokchilar
o‘rtasida to‘g‘ri axloqiy tanlov asosida taqsimlaydi.
Natijalarni baholashda biz uch darajaga ajratib tahlil qildik:
past darajasi – 15 foiz;
o‘rta darajasi – 45 foiz;
yuqori darasi – 40 fioz qilib belgilab oldik.
Navbatdagi metodikada «Ota-ona munosabati so‘rovi» (A.Ya.Varga, V.V.Ctolin) biz
tomonimizdan ota-ona va bola munosabatlarini o‘rganish uchun qo‘llanildi.
Tadqiqotning oxirgi bosqichida diagnostika natijalari yuqorida ko‘rsatilgan barcha
usullardan foydalangan holda qayta ishlandi va tahlil qilindi. Diagnostik ma’lumotlarni tahlil
qilishda asosiy e’tibor axloqiy tushunchalarning uchta komponentini shakllantirish darajasi
turlicha bo‘lgan bolalar guruhlari o‘rtasida turli usullar bilan olingan natijalarni taqqoslashga
qaratildi. Boshqacha qilib aytganda, qiyosiy tahlil quyidagilarga bog‘liq edi:
- axloqiy tushunchalar tarkibiy qismlarini shakllanishining turli darajalariga ega bo‘lgan
bolalarga onalik munosabatining turlari;
- axloqiy tushunchalari uchta komponentining har birini rivojlanish darajasi turlicha
bo‘lgan bolalarning bo‘sh vaqtini o‘tkazish;
- axloqiy tushunchalarning tarkibiy qismlarini shakllantirish darajasi turlicha bo‘lgan
bolalar tomonidan afzal ko‘rilgan multfilmlarning o‘ziga xosligi aniqlandi.
Shuningdek, tajriba-sinov bosqichida bolalar bilan ular tomosha qilayotgan
teleko‘rsatuvlar va multfilmlar haqida suhbat rejasiga aniqlik kiritildi. Maktabgacha yoshdagi
bolalar axloqiy tushunchalarining xususiyatlarini va ularning shakllanishini belgilovchi
psixologik-pedagogik omillarni o‘rganishga qaratilgan emririk tadqiqot o‘tkazildi. Nazariy va
emririk tahlil bizga axloqiy tushunchalarning shakllanishiga ta’sir qiluvchi ko‘rlab omillardan
zamonaviy maktabgacha ta’lim tarbiyachisiga nisbatan bir qator muhim omillarni ajratib
ko‘rsatishga imkon beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ayupova M.Y. Logopediya: darslik/. 0‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus t a’lim
vazirligi. — T.: 0‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2007. —560 b.
2.
Maxsus psixologiya/ L.Muminova (va boshqalar); O‘zbekiston Respublikasi. Oliy va o‘rta
maxsus ta’lim vazirligi, Nizomiy nomidagi Toshkent
3.
Davlat pedagogika un-ti. – Toshkent: Noshir, 2012, 2016. – 88 b.
4.
Nazarova D. Inklyuziv ta’lim muassasalarida zaif eshituvchi bolalar ta’lim-tarbiyasini
tashkil etish texnologiyalari. Monografiya/ - Toshkent : Complex Print. 2020. - 84 b.
158
5.
Xudoyqulova G.B., Ro’ziqulova Z. Y. Maktabgacha yoshdagi nutqiy nuqsonli bolalarda
axloqiy tuchunchalar shakllanishining psixologik omillari/ Sharq renessansi: tarix, ta’lim va
tarbiyaning nazariy va amaliy ahamiyati mavzusidagi Respublika ilmiy konferensiyasi
materiallari.2024 yil 15 may, T.
6.
Артикова, Д. М., Мирхайдарова, Ф. С., Ахмедова, Ф. Ш., & Артиков, А. Ф. (2023).
Изучение инсулинового ответа на введение пиримидиновых нуклеотидов у пациенток
с ожирением и синдромом поликистозных яичников: дис. Ўзбекистон, Тошкент.
7.
Ахмедова, Ф. Ш., & Шагазатова, Б. Х. (2022). СУРУНКАЛИ ВИРУСЛИ ГЕПАТИТ С
БЕМОРЛАРИДА ИНСУЛИНРЕЗИСТЕНТЛИК РИВОЖЛАНИШИГА ТАЪСИР МЕХАНИЗМИ.
Инновационные исследования в современном мире: теория и практика, 1(11), 28-30.
8.
Shagazatova, B. X., & Qudratova, N. A. (2023). Tana vaznini tuzatishning operativ va
operativ bo’lmagan usullari samaradorligini qiyosiy baholash.
9.
Najmutdinova, D. K., & Kudratova, N. A. (2015). The application of insulin analogues in
the treatment of type 2 diabetes mellitus: the focus on the cardio protection. Bulletin of the
Karaganda University “Biology medicine geography Series”, 78(2), 70-77.
