40
МОРИС РАВЕЛ ХАЁТИ ИЖОДИ ВА КОНЦЕРТ ИЖОДИЁТИ
(ФОРТЕПИАНО ВА ОРКЕСТР УЧУН G-DUR КОНЦЕРТИ ХУСУСИДА)
Тỳрахонова Дилшода Бахромжон кизи
Ўзбекистон Давлат Консерваторияси
1-боскич магистратура талабаси
Кабдурахманова Л.Б.
Илмий рахбар-доцент в.б.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15421804
Аннотация:
Бу мақолада француз композитори Морис Равелнинг хаёти, ижоди
баён этилган. фортепиано ва оркестр учун ёзилган G-dur концерти кенг ёритилган.
Калит сўзлар:
композитор, импрессионизм, джаз, опера, камер, оркестр, концерт,
мусиқа.
Морис Равел (1875–1937) — франциялик буюк композитор, ХХ аср мусиқа
санъатида ўз ўрнига эга бўлган бетакрор ижодкорлардан бири. У импрессионизм,
неоклассицизм ва ҳатто джаз элементларини мусиқага жуда нозик ва услубий
жиҳатдан бой тарзда жорий этган. Равел нафақат симфоник ва камер мусиқаси, балки
концерт асарлари билан ҳам халқаро саҳнада танилди. Унинг мусиқага бўлган
ёндашуви интеллектуал, рационал ва бир вақтнинг ўзида чуқур ҳиссий тусга эга
бўлган.
Морис Равел 1875 йилда Франциянинг Сибур шаҳрида туғилган, лекин кўпчилик
уни Парижлик деб билади, чунки у Парижда тарбия топган ва у ердаги
Консерваторияда мусиқий таълим олган. У дастлаб фортепиано ва композициядан
дарс олган, кейинчалик Франция мусиқа муҳитида ўзгача овоз сифатида намоён
бўлган. Равел ижодида импрессионист йўналиши асосий ўрин эгалласа-да, у ўзини бу
ҳаракат вакилларидан деб ҳисобламасди. Унинг оркестровка борасидаги маҳоратли
ёндашуви, мусиқадаги ранг-барангликни ва динамик усулларни қўллаши орқали у
композитор сифатида ўз йўлини топди.
Унинг асарлари орасида фортепиано ва оркестр учун ёзилган концертлар,
балетлар, камер асарлар, опералар ва симфоник поэмалар бор. Энг машҳур асарларидан
бири "Болеро" мусиқий сўзсиз драматизмни ритм ва оркестровка орқали намоён
этувчи бетакрор композициядир. Шунингдек, "Испан рапсодияси", "Дафнис ва Хлоя"
балети ва "Гаспар де ла нюит" фортепиано цикли ҳам унинг истеъдодини намоён
этувчи юксак санъат намунасидир.
Морис Равел концерт мусиқасига алоҳида эътибор қаратган. Унинг концерт
асарлари мусиқий ва техник жиҳатдан мураккаб, шу билан бирга тингловчида чуқур
ҳиссиёт уйғотувчи таъсирга эга. Эътиборга молик муҳим концерт асари Фортепиано ва
оркестр учун G-dur концерти (1931). Бу асар урушдан кейинги замонда инсониятнинг
қайта тикланиши, ҳаётга муҳаббат ва руҳий куч тимсоли сифатида яратилган.
Фортепиано ва оркестр учун G-dur концерти Равелнинг энг машҳур ва техника
жиҳатдан мураккаб концерт асарларидан бири бўлиб, 1931 йилда яратилган.
Композитор бу асарни Америка сафарида бўлган пайтида тинглаган джаз ва блюз
мусиқасидан илҳомланиб ёзган. У бу концертни фақатгина мусиқий эмас, балки
маданий уйғунлик рамзи сифатида ҳам кўрсатишни истаган.
41
Асарнинг тузилиши:
1. I қисм — Аллегро
Биринчи қисм джазга хос ритмлар, ўйинчанлик ва фортепиано билан оркестр
ўртасидаги мулоқот билан ажралиб туради.
2. II қисм — Адажио ассаи
Иккинчи қисм жуда лирик ва чуқур ҳиссий характерга эга. Бу қисм фортепиано
солосидан бошланади ва оркестр билан мукаммал уйғунликда ривожланади.
3. III қисм — Престо
Якунловчи қисмда қайтадан ҳаёт ва ҳаракат ритми намоён бўлади. Бу ерда Равел
мусиқаси сўнгги аккордгача сўнмас ҳаёт кучи билан тингловчини ҳайратда қолдиради.
Муҳим жиҳатлар:
- Бу концертда джаз, француз шансонлари ва классик мусиқанинг уйғунлиги
сезилади.
- Фортепиано ва оркестр тенг ҳамкор сифатида намоён этилган.
- Асар техника ва ҳиссий таъсирни уйғунлаштиради.
Морис Равел — ХХ аср мусиқий санъатининг буюк намоёндаси сифатида нафақат
мусиқий шаклларни бойитди, балки мусиқани маданий мулоқот ва ҳиссий ифода
воситаси сифатида юксалтирди. Унинг G-dur концерти — бу нафақат мусиқий
маҳоратини, балки унинг замонавий дунё билан мулоқот қилиш қобилиятини ҳам
намоён этувчи асардир. Равелнинг концерт ижодиёти, айниқса фортепиано ва оркестр
учун яратилган асарлари, мусиқа санъатининг юқори намунасидир ва бугунги кунда
ҳам жаҳон саҳналарини безаб келмоқда.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Асафьев, Б.В. Морис Равел. — Москва: Музыка, 1967. (Равелнинг ижоди ва услубий
хусусиятлари ҳақида фундаментал тадқиқот).
2.
Ливанова, Т.Н. Западноевропейская музыка XX века. — Москва: Музыка, 1973. (XX
аср композиторлари орасида Равелнинг ўрни ва ижоди ҳақида).
3.
Vallas, Léon. Maurice Ravel: A Biography. — New York: Dover Publications, 1974.
(Равелнинг ҳаёти, шахсияти ва мусиқий қарашлари ҳақида тўлиқ биография).
4.
Orenstein, Arbie. Ravel: Man and Musician. — Dover Publications, 1991. (Муаллифнинг
Равел ижоди ҳақидаги илмий таҳлилий китоби).
5.
Grout, Donald J.; Palisca, Claude V. A History of Western Music. — New York: W. W.
Norton & Company, 2001. (Равел ва ХХ асрдаги Европа мусиқаси контекстидаги ўрни
ҳақида умумий маълумотлар).
6.
Taruskin, Richard. The Oxford History of Western Music. Volume 4: The Early Twentieth
Century. — Oxford University Press, 2005. (Равелнинг G-dur концерти ва концерт
жанридаги ҳиссаси ҳақида).
7.
Grove Music Online (Oxford Music Online):
https://www.oxfordmusiconline.com
(Энциклопедик маълумотлар, асарларнинг таҳлили).
8.
International Music Score Library Project (IMSLP):
ноталари ва тарихий материаллар манбаси).
