82
TIJORAT BANKLARIDA INVESTITSION PORTFELINI
OPTIMALLASHTIRISHNING RIVOJLANGAN XORIJIY DAVLATLAR
AMALIYOTLARI
Xalilova Muxlisa Abduraup qizi
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15469306
Annotatsiya:
Tijorat banklarida investitsion portfelini optimallashtirish yoʻllarining
quyidagi jihatlari yoritib berilgan ular: tijorat banklarida investitsion portfelini
optimallashtirishning ilmiy-nazariy qarashlari, tijorat banklarida investitsion portfelini
optimallashtirishning o’ziga xos xususiyatlari, O’zbekiston tijorat banklarida investitsion
portfelini optimallashtirishning metodologik asoslari, tijorat banklarida investitsion portfelini
optimallashtirishning rivojlangan xorijiy davlatlar amaliyotlari, O’zbekistonda tijorat banklari
investitsion portfelini optimallashtirishning me’yoriy-huquqiy asoslari, O’zbekistonda tijorat
banklari investitsion portfelini optimallashtirishning amaliy holati va tahlillari, O’zbekistonda
tijorat banklari investitsion portfelini optimallashtirishdagi muammolari aniqlanib,
O’zbekiston tijorat banklarida investitsion portfelini optimallashtirish yo’llari yuzasidan ilmiy
amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so’zlar:
tijorat bank, investitsion portfeli, likvidlilik, to’lov qobiliyati, daromadlilik
ko’rsatkichlari, iqtisodiy samaradorlik, inflyatsiya ko’rsatkichi, optimallashtirish.
O'zbekiston Davlat Iqtisodiyotini rivojlantirishda eng katta va dolzarb masalalardan biri,
rivoj topgan mamlakatlarning ilg'or tajribalarini o'rganish va bu tajribalarni o'z sharoitimizga
moslashtirishdir. Buning uchun avvalo xorijiy mamlakatlarning iqtisodiy va bank tizimlaridagi
muvafaqiyatli usullari to'liq tahlil qilinishi kerak. So'ngra, bu tajribalarni chuqur o'rganib, o'z
sharoitimizga moslashtirib, amaliyotda qo'llash zarur.
Shu boisdan, bugungi kunda tijorat banklarining kredit siyosatini takomillashtirish
jarayonida rivojlangan davlatlarning tajribasini o'rganish va ular asosida qarorlar qabul qilish
juda muhim. Ushbu tajribalarni tahlil qilib, mamlakatimizning moliya tizimi va tijorat
banklarining kredit siyosati amaliyotlarida to'g'ri va samarali tarzda qo'llash, albatta, iqtisodiy
rivojlanishning muhim omiliga aylanishi mumkin. Bu jarayonni amalga oshirishda yurtimiz
sharoitlarini hisobga olish zarurligini ta'kidlash lozim.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, biz rivojlangan davlatlar tajribalariga toʻxtalib
oʻtmoqchimiz. “Aksariyat davlatlar qonunchiligida bank kreditlari alohida qonun emas, balki
mamlakatning Markaziy bank qonunchiligining umumiy standartlari asosida tartibga solib
turiladi. Tijorat banklarning asosiy vazifasi mamlakatdagi moliyaviy barqarorlikni ta'minlash
hisoblanadi, bunda kredit institutlariga qat'iy talab hamda operasiya siyosatining standartligi,
hisobotlarning me'yoriyligi hisoblanadi”(Durov.P, 2024).
Rivoj topgan mamlakatlar amaliyot jarayonida tijorat banklari siyosatini mamlakat
tarafidan kontrolga olish va samarali jarayonlarni tashkil etadi. Shu bilan birga, bu jarayon
koʻp yillar davomida moslashish hamda tarkibiy oʻzgarishlarni boshidan kechirgan holda
rivojlanganligini koʻrishimiz mumkin.
Jumladan, AQShdagi tarixiy iqtisodiy holatlarga toʻxtalib oʻtadigan boʻlsak, AQShda
taxminan 28 milliondan ortiq mijozlar mavjuddir. AQShda mijozlarni kredit siyosatining
koʻplab shakllari mavjuddir, jumladan, davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan imtiyozli
83
kreditlar hamda moliyalashtirish dasturlaridan iboratdir. Shu kabi bir qancha omilar ta'sirida
AQShda mijozlarni kredit siyosati mexanizmi qisqa davrda emas, balki koʻp yillar davomida
shaklanganligini koʻrishimiz mumkin. AQShda taxminan 28 milliondan ortiq mijozlar
mavjuddir. AQShda mijozlarni kredit siyosatining koʻplab shakllari mavjuddir, jumladan,
davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan imtiyozli kreditlar hamda moliyalashtirish
dasturlaridan iboratdir. Jahon tajribasi guvohlik beradiki, ipotekali kredit siyosati AQShda XX
asrning 30-yillarida, Kanada hamda Germaniyada 40-50 yillarida, Argentina hamda Chilida
70-80 yillarida bank tizimini inqirozdan chiqarish, sanoat ishlab chiqarishini jonlantirish
imkonini bergan. Ya'ni, davlat kredit olayotgan mijozlarga kafil boʻlib turadi. Kichik biznes
sub'ektlar assosiasiyasi kichik biznes subektlariga yordam hamda resurslarini taklif qiluvchi
hukumat agentligi boʻlib, kreditlar uchun kafolatlar beradi.
Fikrimizcha, AQShda mijozlarni kredit siyosatining koʻplab shakllari mavjuddir,
jumladan, davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan imtiyozli kreditlar hamda
moliyalashtirish dasturlaridan iboratdir. Shu kabi bir qancha omilar ta'sirida AQShda
mijozlarni kredit siyosati mexanizmi qisqa davrda emas, balki koʻp yillar davomida
shaklanganligini koʻrishimiz mumkin. AQShda taxminan 28 milliondan ortiq mijozlar
mavjuddir. AQShda mijozlarni kredit siyosatining koʻplab shakllari mavjuddir, jumladan,
davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan imtiyozli kreditlar hamda moliyalashtirish
dasturlaridan iboratdir. Jahon tajribasi guvohlik beradiki, ipotekali kredit siyosati AQShda XX
asrning 30-yillarida, Kanada hamda Germaniyada 40-50 yillarida, Argentina hamda Chilida
70-80 yillarida bank tizimini inqirozdan chiqarish, sanoat ishlab chiqarishini jonlantirish
imkonini bergan.
Bangladesh davlatining mijozlarni guruhlar boʻyicha ajratilib, ushbu yoʻnalish boʻyicha
bank xizmatlarini koʻrsatish tajribasini mamlakatimiz tijorat banklarida joriy qilish lozim, deb
hisoblaymiz. Bu davlatda moliyalashtirish xizmatlarini amalga oshiruvchi moliyaviy institut,
mashhur «Gramin» bankini misol qilib keltirishimiz mumkin. «Gramin» banki oʻz faoliyatini
1976 yilda boshlab dastlab, tadqiqot dasturi sifatida soʻngra, 1983 yilda hukumat qarori bilan
mustaqil bankka aylantirilgan. Bugungi kunda, «Gramin» banki oʻz faoliyatini mijozlarni
kredit siyosati boʻyicha bank xizmatlarini amalga oshirib kelmoqda. Mijozlarning jinsiga
(erkak hamda ayollar) alohida e'tibor qaratib, ularni guruhlarga ajratilib bir xil imkoniyatga
ega boʻlgan kishilardan tuziladi. Guruhlar faoliyati belgilangan muddatda yigʻiladigan kichik
jamgʻarmalardan boshlanishi bilan ajralib turadi.
Fikrimizcha, Bangladesh davlatining mijozlarni guruhlar boʻyicha ajratilib, ushbu
yoʻnalish boʻyicha bank xizmatlarini koʻrsatish tajribasini mamlakatimiz tijorat banklarida
joriy qilish lozim, deb hisoblaymiz.
Koreya Respublikasining kredit siyosati mexanizmida, asosan, mijozlar barcha mavjud
korxonalarning 99 foizga yaqinini hamda ish bilan band boʻlganlarning 88 foizga yaqinini
tashkil qiladi. Shu bilan birga, Kredit siyosatining muvafaqiyatli rivojlanishi uchun
mamlakatlarning tajribalari muhim ahamiyatga ega. Koreya Respublikasining kredit siyosati
mexanizmida, asosan, mijozlar barcha mavjud korxonalarning 99 foizga yaqinini hamda ish
bilan band boʻlganlarning 88 foizga yaqinini tashkil qiladi. Katta korxonalarga yiliga 1,5 foiz
miqdorida komissiya toʻlovi bilan 15 mlrd. von (KRW)gacha miqdorda kredit kafolati berishi
mumkin boʻlsa, kichik hamda oʻrta korxonalar uchun 1 foizgacha komissiya toʻlovi bilan uch
mlrd. vongacha kredit kafolatini berishi mumkin. Kredit siyosatining muvafaqiyatli
84
rivojlanishi uchun mamlakatlarning tajribalari muhim ahamiyatga ega. Koreya
Respublikasining kredit siyosati mexanizmida, asosan, mijozlar barcha mavjud
korxonalarning 99 foizga yaqinini hamda ish bilan band boʻlganlarning 88 foizga yaqinini
tashkil qiladi. Koreya banklari mijozlarga yordam bera turib, o'z faoliyatidan foyda olishni
ham maqsad qilgan, bu esa tizimning samaradorligini oshiradi.
Shuning uchun ham Yaponiya banki tinimsiz mamlakat iqtisodiyotini haqiqiy holatini
kuzatib turadi, tahlil etadi, vaqti – vaqti bilan zaruriy vositalarni harakatga yo’naltiradi va yen
muomalasi soxasida muhim chora va tadbirlarni ro’yobga chiqaradi.
Hozirgi davrda Yaponiya Bankining faoliyati kredit tizimi va iqtisodiy o‘sishga ta'sir
ko‘rsatish jihatidan juda katta ahamiyatga ega bo’lib, ularning eng muhim tashkiloti Yaponiya
Bankidir. Yaponiya Banki kredit sohasida markaziy rol o‘ynaydi va uning ta'siri butun kredit
siyosatiga sezilarli darajada aks etadi. Yaponiya Bankining faoliyati kredit tizimi va iqtisodiy
o‘sishga ta'sir ko‘rsatish jihatidan juda katta ahamiyatga ega. Uning eng muhim va asosiy
majburiyati etib, klentlar manfaatlarini ximoya etish, mustaqil ravishda valyuta muomalasini
tartibga solish qonunchiligini oʻtkazish tayinlangan. Shu borada biz aytishimiz joizki, Yaponiya
banklari inflyatsiya uchun eng birinchi darajali javobgar hamda davlat moliyasini oʻz vaqtida
boshqarish hamda tartibga solish orqali, oldindan inflyasiyani bartaraf etilishi lozim (1-
jadval).
Hozirgi kunda Yaponiya Bankining faoliyatida hukumatning roli juda katta bo‘lib, Moliya
Vazirligi davlat muassasasi sifatida unga sezilarli ta'sir ko‘rsatadi. Ammo, Yaponiya Bankining
faoliyati kredit tizimi va iqtisodiy o‘sishga ta'sir ko‘rsatish jihatidan juda katta ahamiyatga
ega. Yaponiyada mijozlarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashning asosiy mexanizmi boʻlib
imtiyozli kredit siyosati hisoblanadi (odatiy kreditni 4-8 foizgacha olish mumkin boʻlsa
«imtiyozli kredit» ushbu foizning yarmini bildiradi). Umuman olganda, kredit siyosatini
rivojlantirishning Yaponiya modeli eng yaxshi namunali boʻlib biznesni qoʻllab-quvvatlashda,
dunyodagi eng ulkan hamda yetuk tizimlardan biri boʻlib tan olingan.
Yaponiya davlatida korxonalarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlash borasidagi chora-
tadbirlar oʻtgan asrning oʻrtalaridan boshlangan boʻlib, dastlab tashkiliy huquqiy asoslar
yaratilgan. Bu uchta vazifa Yaponiya Bankining iqtisodiy barqarorlikni saqlash va o‘sish
sur'atlarini qo‘llab-quvvatlashdagi markaziy rolini belgilaydi. “Oʻzbekiston Respublikasi
Adliya vazirligi tomonidan roʻyxatga olingan byudjetdan tashqari fondlarning mablagʻlari
hisobidan tijorat banklari tomonidan beriladigan kreditlarni amalga oshirish toʻgʻrisidagi
yoʻriqnomalarga koʻra, iqtisodiy taraqqiyotga, islohotlarni amalga oshirishga, mijozlarni
qoʻllab-quvvatlash maqsadida”(Rahmatov.M, 2023), davlat dasturlari asosidagi kredit
mablagʻlari tijorat banklar tomonidan berilmoqda, bu butun mas'uliyat hamda xatarlar tijorat
banklarining boʻynida turibdi. Fikrimizcha, Oʻzbekiston Respublikasida ham Yaponiya
Taraqqiyot banki shaklida hukumat tijorat bankini tuzish maqsadga muvofiq, deb
hisoblaymiz.
Jahonning rivojlangan davlatlari singari, masalan, Germaniya hamda Xitoy davlatlarida,
mijozlarning innovatsion hamda startap loyihalariga davlat byudjetidan subsidiyalar
ajratiladi. AQSh hamda Evropa davlatlarida, davlatning venchur kompaniyalari bir necha
yildan beri muvafaqiyatli faoliyat koʻrsatib kelishmoqda. Buning natijasida, mijozlarda
oʻzlarining, samarali loyihalarini amalga oshirish imkoni yaratiladi hamda yangi ish oʻrinlari
tashkil qilinib kelinmoqda.
85
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Natsionalnыe bankovskie sistemы. Uchebnik. Pod red. prof. V.I. Rыbina.-M.: Infra-M,
2010. –S.49.
2.
Nesterenko Ye.K. Konsepsiya modernizatsii kreditnoy deyatelnosti kommercheskogo
banka. – Saratov: SGSEU, 2005. – S. 37-38.
3.
Novikov A.M., Novikov D.A. Metodologiya nauchnogo issledovaniya. Moskva. 2010 – S. 6.
4.
Nort D. Institutы, institutsionalnыe izmeneniya i funksionirovanie ekonomiki. Per. s
angl. – M.: Fond ekonomicheskoy knigi «Nachala», 1997. – S. 68.
5.
Ojegov S.I.,Shvedova N.Yu. Tolkovыy slovar russkogo yazыka: 80000 slov i
frazeologicheskix vыrajeniy/ RAN. Institut russkogo yazыka im. V.V.Vinogradova. 4-ye izd.,
dop. i pererab. M.: Azbukovnik, 1999. s. 841.
6.
Organizatsiya deyatelnosti sentralnogo banka: uchebnik / G.G.Fetisov, O.I.Lavrushin,
I.D.Mamonova.-M.: KNORUS, 2006. -S.367
7.
Ovchinnikova N.E. Adaptivnaya ustoychivost bankovskoy sistemы v usloviyax globalnoy
finansovoy nestabilnosti. Avtoreferat dissertatsii na soiskanie uchenoy stepeni kandidata
ekonomicheskix nauk. Orel. -2014. -23 str
8.
Papin D.S. Finansovaya ustoychivost predpriyatiy kak faktor stabilizatsii bankovskoy
sistemы. Avtoreferat dissertatsii na soiskanie uchenoy stepeni kandidata ekonomicheskix
nauk. Moskva. -2006. -18 str.
9.
Polfreman D., Ford F.Osnovы bankovskogo dela.-M.:Infra -M, 1996. - S- 63-67.
10.
Risk-menedjment v kommercheskom banke: monografiya / kollektiv avtorov; pod red.
I.V.Larionovoy.-M.:KNORUS,2014.-456 s
11.
Rotbard M. Istoriya denejnogo obraщeniya i bankovskoe delo v SShA. Per. s angl. – M.:
Delo, 2012.
