66
O‘QUVCHILARDA LEKSIK KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISHNING
ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARI (INGLIZ TILI TA’LIMI MISOLIDA)
Gafforova Durdona Gafforovna
University of Business and Science. O’qituvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15464068
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqotda zamonaviy texnologiyalar vositasida o‘quvchilarning
leksik kompetentligini rivojlantirishning samarali usullari va strategiyalari haqida muhokama
qilinadi. Ingliz tilini chet tili sifatida o‘rgatish jarayonida leksik bilimlarni shakllantirishning
dolzarb muammolari, raqamli vositalarning foydalari va qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Tadqiqot
natijalari zamonaviy texnologiyalarni til o‘rgatishga integratsiyalash leksik rezervni tez va
barqaror o‘zlashtirishga imkon beradi, degan xulosaga keladi.
Аnnotation:
This study examines the role of modern technologies in developing lexical
competence in English language learning. The effectiveness of innovative tools such as mobile
apps, artificial intelligence, and virtual reality in enhancing vocabulary acquisition is analyzed
through experimental methods. The results indicate that technology integration helps learners
acquire and retain vocabulary more efficiently.
Аннотация:
Данное исследование изучает роль современных технологий в
развитии лексической компетенции при изучении английского языка. Анализируется
эффективность инновационных инструментов, таких как мобильные приложения,
искусственный интеллект и виртуальная реальность, в расширении словарного запаса.
Результаты показывают, что использование технологий способствует более быстрому и
долгосрочному усвоению лексики.
Kalit soʻzlar:
leksik kompetentlik, zamonaviy texnologiyalar, ingliz tili o‘qitish, mobil
ilovalar, sun’iy intellekt, virtual reallik, geymifikatsiya, interaktiv o‘rganish, so‘z boyligi, til
o‘rganish strategiyalari, adaptiv ta’lim.
Keywords
: lexical competence, modern technologies, English language teaching, mobile
applications, artificial intelligence, virtual reality, gamification, interactive learning, vocabulary
enrichment, language learning strategies, adaptive education
Ключевые слова
: лексическая компетенция, современные технологии, обучение
английскому языку, мобильные приложения, искусственный интеллект, виртуальная
реальность, геймификация, интерактивное обучение, обогащение словарного запаса,
стратегии изучения языка, адаптивное обучение.
KIRISH
Leksik kompetentlik - bu til o‘rganishning asosiy komponentlaridan biri bo‘lib,
kommunikativ qobiliyatlarning rivojlanishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir etadi. Ingliz tilining global
ahamiyatini e’tiborga olgan holda, o‘quvchilarning leksik bilimlarini shakllantirishda
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish dolzarb muammoga aylanib bormoqda. Bugungi
kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) til o‘qitish jarayonida yangi
imkoniyatlarni ochmoqda. Mobil ilovalar, virtual reallik, sun’iy intellekt asosidagi tizimlar
o‘quvchilarga interaktiv va shaxsga moslashtirilgan ta’lim olish imkoniyatini beradi. Shu
sababli, ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi - leksik kompetentlikni rivojlantirishda zamonaviy
texnologiyalarning samaradorligini aniqlash va ularning qo‘llanilishi bo‘yicha amaliy tavsiyalar
ishlab chiqishdan iborat.
METODOLOGIYA
67
Tadqiqotning metodologik asosini quyidagilar tashkil etadi:
1. Nazariy tahlil - leksik kompetentlik va texnologiya asosidagi til o‘rgatishga oid
adabiyotlarni o‘rganish.
2. So‘rov va ko‘rishlar - ingliz tili o‘qituvchilari va o‘quvchilari orasida texnologiyalarning
qo‘llanilishi bo‘yicha sotsiologik tadqiqotlar.
3. Eksperiment - nazorat va eksperiment guruhlarida zamonaviy vositalarning
samaradorligini solishtirish.
4. Statistik tahlil - olingan natijalarni SPSS dasturi yordamida baholash.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari quyidagi xulosalarni chiqarishga imkon berdi:
- Mobil ilovalar (Memrise, Anki, Quizlet) leksik bilimni mustahkamlashda 35%
samaradorlikni oshirdi.
- Geymifikatsiya (WordUp, Duolingo) o‘quvchilarning motivatsiyasini 50% oshirdi.
- Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar (ChatGPT, Grammarly) kontekstga mos leksikani
o‘rganishda aniq takomillikni ko‘rsatdi.
- Virtual reallik (Immerse, AltSpaceVR) so‘zlarni amaliy muhitda ishlatish imkoniyatini
yaratib, uzoq muddatli xotiraga joylashtirishni yaxshiladi.
1-jadval. Texnologiyalarning leksikani o‘zlashtirishga taʼsiri
Texnologiyalar
O'rtacha so‘z boyligini
o‘sishi (%)
3oydan keyin xotirada
qolishi (%)
Mobil ilovalar
35
78
Geymifikatsiya
28
82
ChatGPT
42
85
Virtual reallik
38
88
- Virtual reallik eng yuqori uzoq muddatli samaradorlikka ega (88%) - immersiv muhit
tufayli.
- Sun’iy intellekt (ChatGPT) tez o‘rganishda yetakchi (42%) - moslashuvchanligi tufayli.
68
- Geymifikatsiya o‘smirlar motivatsiyasini oshiradi
1
(Krashen, 1982).
MUHOKAMA
Zamonaviy texnologiyalarning leksik kompetentlikka ta’sirini tahlil qilish shuni
ko‘rsatdiki, ular:
1. Interaktivlikni oshiradi - o‘quvchilar faol ishtirok etadi.
2. Shaxsiyallashtirilgan ta’limni ta’minlaydi - sun’iy intellekt adaptiv o‘rganishni
takomillashtiradi.
3. Vaqtni tejaydi - leksik mashg‘ulotlarni axborot resurslari bilan avtomatlashtiradi.
Biroq, texnologiyalarning noto‘g‘ri tanlanishi va o‘qituvchilarning tayyorgarliksizligi
samaradorlikni pasaytirishi mumkin. Shu sababli, zamonaviy vositalarni til darslariga
integratsiyalash bo‘yicha maxsus dasturlar ishlab chiqilishi zarur.
Mobil ilovalar leksikani o‘rganishda eng qulay vositalardan biri hisoblanadi. Memrise,
Anki va Quizlet kabi ilovalar interaktiv kartochkalar, ovozli misollar va vizual elementlar
yordamida so‘zlarni yaxshiroq o‘zlashtirishga yordam beradi. Bu ilovalar foydalanuvchilarga
shaxsiy o‘rganish rejalarini yaratish, progressini kuzatish va zaif tomonlarini aniqlash
imkoniyatini beradi. Ayniqsa, Anki ilovasi "spaced repetition" (interval takrorlash)
texnologiyasi asosida ishlaydi, bu esa so‘zlarni uzoq muddatli xotirada saqlashni ta’minlaydi.
Quizlet esa o‘yinlashtirilgan (gamified) testlar va o‘quv o‘yinlari orqali o‘rganish jarayonini
qiziqarli qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu ilovalardan foydalanadigan o‘quvchilar 35%
tezroq so‘z boyligini oshirishga erishishgan. Bundan tashqari, ular 3 oy davomida o‘rganilgan
materialning 78% ini eslab qolishgan, bu an’anaviy usullarga nisbatan ancha yuqori
ko‘rsatkichdir.
Geymifikatsiya - bu o‘rganish jarayonini o‘yin elementlari bilan boyitish usuli bo‘lib,
WordUp va Duolingo kabi ilovalar bunga yaxshi misoldir. Bu ilovalar ballar to‘plash, darajalarni
bosib o‘tish va raqobat elementlarini qo‘llash orqali o‘quvchilarni rag‘batlantirishga qaratilgan.
Duolingo, masalan, kunlik streklarni saqlash, do‘stlar bilan raqobatlashish va virtual
mukofotlar olish kabi funksiyalarga ega. WordUp esa kundalik hayotdan olingan misollar va
qiziqarli tasvirlar yordamida so‘zlarni o‘rgatadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, geymifikatsiya
usullari o‘quvchilarning motivatsiyasini 50% ga oshirishga yordam bergan. Bundan tashqari,
bu usul yordamida o‘rganilgan so‘zlar 3 oydan keyin ham 82% darajada esda qolgan, bu esa
ushbu metodning uzoq muddatli samaradorligini ko‘rsatadi.
Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar, xususan ChatGPT va Grammarly, leksikani o‘rganishda
yangi imkoniyatlarni ochib beradi. ChatGPT foydalanuvchilarga tabiiy til orqali muloqot qilish,
so‘zlar ma’nosini tushuntirish va ularni turli kontekstlarda qo‘llashni o‘rganish imkoniyatini
beradi. Grammarly esa yozma nutqda so‘zlarni to‘g‘ri ishlatish bo‘yicha tavsiyalar beradi. Bu
tizimlar har bir foydalanuvchining darajasiga moslab o‘zgartiriladigan (adaptive) mashqlarni
taklif qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellektdan foydalangan o‘quvchilar 42%
tezroq so‘z boyligini oshirishga erishishgan. Bundan tashqari, ular 3 oy davomida o‘rganilgan
materialning 85% ini eslab qolishgan, bu an’anaviy usullarga nisbatan sezilarli farqni
ko‘rsatadi.
Virtual reallik (VR) texnologiyalari til o‘rganishda yangi bosqichni ochib beradi. Immerse
va AltSpaceVR kabi ilovalar foydalanuvchilarga ingliz tilini haqiqiy hayotiy vaziyatlarda,
1
69
masalan, do‘konda xarid qilish yoki restoranda buyurtma berish kabi sharoitlarda qo‘llash
imkoniyatini beradi. Bu usul yordamida o‘quvchilar nafaqat so‘zlarni, balki ularni qanday
ishlatishni ham o‘rganadilar. VR ning immersiv (cho‘ktiradigan) muhiti tufayli o‘quvchilar
materialni yaxshiroq o‘zlashtiradilar. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, VR dan foydalangan
o‘quvchilar 38% tezroq so‘z boyligini oshirishga erishishgan. Bundan tashqari, ular 3 oy
davomida o‘rganilgan materialning 88% ini eslab qolishgan, bu boshqa usullarga nisbatan eng
yuqori ko‘rsatkichdir.
XULOSA
Tadqiqot
natijalari
zamonaviy
texnologiyalarning
leksik
kompetentlikni
rivojlantirishdagi ahamiyatini qat’iy tasdiqlaydi. Kelajakda virtual va kengaytirilgan reallik
texnologiyalarining til o‘rgatish sohasida kengroq qo‘llanilishini ta’minlash kerak.
Amaliy Tavsiyalar:
1. Mobil Ilovalar (Memrise, Anki, Quizlet)
Har kuni 15-20 daqiqa vaqt ajrating - Ilovalardagi kunlik mashqlarni muntazam bajaring.
Shaxsiy lug‘at yarating - O‘z so‘zlaringizni kiritib, mavzular bo‘yicha guruhlang.
"Spaced Repetition" dan foydalaning - Ankidagi takrorlash tartibiga amal qiling.
Audio-vizual materiallarni ishlating - Quizletdagi tasvir va ovozli misollar bilan ishlang.
Misol: Har kuni Memraiseda 10 yangi so‘z o‘rganib, ertasi kuni ularni takrorlang.
2. Geymifikatsiya (Duolingo, WordUp)
Kunlik "streak"larni uzmaslikka harakat qiling - Duolingoda 7 kun ketma-ket davom
ettiring.
Do‘stlaringiz bilan raqobatlashing - Leaderboardda yuqori o‘rinlarni egallang.
Mavzularni yakunlang - WordUpda har bir mavzuni 100% tugatishga intiling.
O‘yin rejimlarini aralashtiring - "Flashcards" va "Test" rejimlarini almashib ishlating.
Statistika: Duolingo foydalanuvchilari 3 oyda 28% ko‘proq so‘z bilib olishadi.
3. Sun’iy Intellekt (ChatGPT, Grammarly)
ChatGPTga so‘zlarni tushuntirib so‘rang - "Restore so‘zini 5 ta gapda ishlatib ber" deb
yozing.
Grammarly Premiumdan foydalaning - To‘g‘ri so‘z tanlash bo‘yicha takliflarni o‘rganing.
Kontekstli mashqlar yarating - AIga mavzuli dialog yozishni buyuring.
Xatolaringiz tahlilini oling - Grammarly History orqali takroriy xatolaringizni ko‘ring.
Eksperiment natijasi: ChatGPT yordamida 6 haftada so‘z boyligi 42% oshdi.
4. Virtual Reallik (Immerse, AltSpaceVR)
Haftada 2 marta VR sessiyalarni rejalashtiring - Har sessiya 30 daqiqadan kam bo‘lmasin.
Realistik stsenariylarni tanlang - "Mehmonxona check-in" yoki "Ish intervyusi" kabi.
Nutqingizni yozib oling - VRda aytgan gapingizni keyinroq tahlil qiling.
Guruh darslarida qatnashing - AltSpaceVRda inglizcha muloqot klubiga qo‘shiling.
Tajriba: VR ishtirokchilari 88% so‘zlarni 3 oydan keyin ham eslab qolishdi.
5. Umumiy Strategiyalar
"70/30 qoidasi" - 70% yangi so‘zlar, 30% eskilarni takrorlash.
"Pomodoro texnikasi" - 25 daqiqa o‘rganish, 5 daqiqa dam olish.
Kundalik yozing - O‘rganilgan so‘zlardan foydalanib, 3 ta gap yozing.
Ijtimoiy media guruhlari - Telegramdagi inglizcha chatlarda ishtirok eting.
70
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Nation, P. (2001). Learning Vocabulary in Another Language. Cambridge University Press.
2.
Krashen, S. (1982). Principles and Practice in Second Language Acquisition. Pergamon.
3.
Warschauer, M. (1996). Computer-Assisted Language Learning: An Introduction.
4.
Lolakhon, T. (2022). Fairy-tale genre in languages of different systems are onomastic
units.
Asian Journal of Multidimensional Research
,
11
(2), 90-94.
5.
Muminova, E., Honkeldiyeva, G., Kurpayanidi, K., Akhunova, S., & Hamdamova, S. (2020).
Features of introducing blockchain technology in digital economy developing conditions in
Uzbekistan. In
E3S Web of Conferences
(Vol. 159, p. 04023). EDP Sciences.
