63
BANK OPERATSIYALARINING SOLIQ HISOBI BILAN UZVIY BOG‘LIQLIGI VA
ULARNI YURITISHDAGI FARQLAR
Tojidinova Zarnigor Xasanboy qizi
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463999
Annotatsiya:
Mazkur tezisda xo‘jalik yurituvchi subyektlarning bank orqali amalga
oshiradigan moliyaviy operatsiyalari bilan soliq hisobi o‘rtasidagi bog‘liqlik, buxgalteriya va
soliq hisobi uslublaridagi asosiy farqlar, bank to‘lovlarining soliq yuki va hujjat aylanishiga
ta’siri ilmiy asosda tahlil qilinadi. Rasmiy hujjatlar, buxgalteriya yozuvlari va soliq
hisobotlarining o‘zaro muvofiqligi moliyaviy nazorat, qonunchilikka rioya va moliyaviy
shaffoflikning kafolati sifatida yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Bank operatsiyalari, soliq hisobi, buxgalteriya hisobi, hisob-kitoblar, to‘lov
hujjatlari, soliq yuklamasi, moliyaviy nazorat.
Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatida bank operatsiyalari orqali amalga oshiriladigan
to‘lovlar, mablag‘lar harakati, valyuta operatsiyalari, kreditlash, depozit va to‘lov topshiriqlari
moliyaviy jarayonlarning asosiy qismini tashkil etadi. Ushbu operatsiyalar bir vaqtning o‘zida
buxgalteriya hisobida qayd etilib, soliq hisobi uchun asosiy axborot manbai sifatida xizmat
qiladi. Soliq kodeksining amaldagi normalariga muvofiq har bir bank to‘lovi ma’lum soliq
majburiyatini yuzaga keltiradi yoki mavjud majburiyatni bajaradi. Bu jarayonda buxgalteriya
hisobi asosida yuritiladigan yozuvlar va soliq hisobotida aks ettiriladigan ma’lumotlar o‘rtasida
aniqlik, vaqt jihatidan uyg‘unlik va huquqiy moslik ta’minlanishi zarur. Shu bilan birga,
buxgalteriya va soliq hisobining yuritilish tartibi, baholash usullari, tan olish va vaqt bo‘yicha
farqlari mavjud bo‘lib, ular amaliyotda ayrim tafovutlar keltirib chiqaradi.
Bank orqali amalga oshiriladigan barcha moliyaviy operatsiyalar – bu korxona
buxgalteriya va soliq hisobi uchun eng asosiy axborot manbalaridan biridir. Ular orqali amalga
oshiriladigan to‘lovlar, olingan tushumlar, kreditlar, foiz to‘lovlari, soliq va boshqa majburiy
to‘lovlar buxgalteriya hisobining pul mablag‘lari, qarzlar, majburiyatlar va daromadlar
bo‘limlarida aks ettiriladi. Soliq hisobi esa buxgalteriya yozuvlarida aks ettirilgan har bir
to‘lovga alohida metodik yondashadi: har bir operatsiya soliq ob’ektining shakllanishi,
kamayishi yoki bekor qilinishi bilan bevosita bog‘liq.
Buxgalteriya hisobida bank operatsiyalari haqiqatda amalga oshirilgan voqea yoki
operatsiyaga asoslanib qayd etiladi. Ya’ni, to‘lov bank orqali o‘tgani, tushum qabul qilingani,
kredit olingani yoki foizlar to‘langani — bu operatsiyaning moliyaviy real hodisasi sifatida
buxgalteriyada e’tirof etiladi. Bunda operatsiyalar aks ettirilishi hujjatlar asosida va ikkilik
yozuv prinsipi asosida olib boriladi. Soliq hisobida esa ko‘proq huquqiy mezonlar, yil yakuniga
qarab umumlashtirish, soliq davrining yopilishi kabi yondashuvlar qo‘llaniladi. Bu esa ayrim
hollarda vaqtincha tafovutlarni keltirib chiqaradi.
Masalan, korxona bank orqali avans to‘lovi qilgan bo‘lsa, bu buxgalteriyada xarajat
sifatida tan olinmaydi, balki debitor qarz sifatida aks ettiriladi. Ammo soliq hisobi uchun bu
xarajat soliq bazasidan chegirib tashlanmaydi, faqat real tovar yoki xizmat yetkazilgandan
keyin, shartnomaviy asosda isbotlanib bo‘lgach, e’tirof etiladi. Yoki aksincha, buxgalteriya
hisobida kreditlar majburiyat sifatida aks ettiriladi, lekin soliq hisobida u faqat asosiy qarz
64
emas, balki foiz to‘lovlari orqali xarajatga kiradi. Bunda vaqt va miqdor jihatidan tafovutlar
yuzaga keladi.
Shuningdek, bank orqali amalga oshiriladigan soliq to‘lovlari (QQS, foyda solig‘i, ijtimoiy
soliq va boshqalar) moliyaviy hisobotlarda va soliq hisobotlarida turlicha ko‘rinishda bo‘ladi.
Buxgalteriyada u faqat majburiyatning to‘langanini aks ettirsa, soliq hisobi uchun u real soliq
bazasiga asoslanadi va soliq organlariga taqdim etiladigan shakllarda aks ettiriladi.
Buxgalteriya yozuvlari moliyaviy hisobotning to‘g‘riligini ta’minlasa, soliq yozuvlari davlat
oldidagi majburiyatlarning to‘g‘riligini kafolatlaydi. Shu sababli bank operatsiyalarini to‘g‘ri va
ikki yondashuvda (moliyaviy va soliq yondashuvi) yuritish zarur.
So‘nggi yillarda amalga oshirilgan amaliy tahlillar va audit hisobotlari shuni
ko‘rsatmoqdaki, xo‘jalik yurituvchi subyektlarda bank orqali amalga oshirilgan operatsiyalar
asosida soliq hisobida xatoliklar asosan vaqtincha tafovutlar, noto‘g‘ri hujjatlash va soliq
qonunchiligining to‘liq tushunilmaganligi sababli yuzaga kelmoqda. Misol uchun, 2022-yil
yakunlariga ko‘ra, 100 ta o‘rta korxona o‘rtasida o‘tkazilgan soliq auditida 26% holatda bank
orqali to‘langan to‘lovlar bilan soliq hisobidagi yozuvlar o‘rtasida tafovut aniqlangan. Ularning
asosiy qismi – hisobga olinish muddati, valyuta kursi farqlari va hujjat asoslari bilan bog‘liq
bo‘lgan.
Bankdan olingan kreditlarning foizlari soliq hisobida xarajatga kiritilishi mumkin bo‘lgan
holatlarda ham, buxgalteriya hujjatlari asosida rasmiylashtirilmagan taqdirda, soliq organlari
ularni tan olmaydi. Shu bois, buxgalteriyada har bir bank operatsiyasi hujjatlashtirilgan, to‘liq
rekvizitlarga ega, qonun asosida tasdiqlangan bo‘lishi lozim. Bankdan to‘lov topshiriqlari
asosida bajarilgan operatsiyalar (soliqlar, ish haqi, tovar sotib olish, xizmat uchun to‘lovlar)
doimiy ravishda buxgalteriya va soliq hisobi o‘rtasida muvofiqlashtirib borilishi kerak.
Bundan tashqari, bank bilan ishlovchi hisobchi yoki moliya bo‘limi mutaxassisi soliq
qonunchiligi, soliq hisobi talablari va moliyaviy hisobot standartlari bilan birdek tanish bo‘lishi
zarur. Chunki, hisob-kitobdagi har bir tafovut oxir-oqibat soliq xatoliklariga, jarimalar va
noaniq moliyaviy ko‘rsatkichlarga olib keladi. Ushbu xavflarni kamaytirish uchun
avtomatlashtirilgan buxgalteriya tizimlari (masalan, 1C, UzASBO, SAP) yordamida bank
operatsiyalarining real vaqtda soliq hisobi bilan bog‘liq integratsiyasi yo‘lga qo‘yilmoqda.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, bank orqali amalga oshiriladigan operatsiyalar bo‘yicha soliq va
buxgalteriya hisobi o‘rtasida tafovutni minimal darajaga tushirish uchun ichki nazorat tizimi,
avtomatlashtirilgan solishtirish mexanizmlari va ikki tomonlama (bank va soliq) hujjat
aylanishining shaffof yuritilishi muhim.
Bank operatsiyalari xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy va soliq hisobi tizimida
markaziy rol o‘ynaydi. Ular orqali o‘tadigan barcha to‘lovlar, tushumlar, kreditlar va foizlar
buxgalteriya va soliq hisobotlarida aniq va huquqiy jihatdan asoslangan tarzda qayd etilishi
zarur. Buxgalteriya va soliq hisobidagi yondashuvlar o‘rtasidagi farqlarni bilish, tafovutlarni
aniqlash va tuzatish, shuningdek avtomatlashtirilgan tizimlar bilan nazoratni yo‘lga qo‘yish
orqali moliyaviy shaffoflik va soliq intizomini mustahkamlash mumkin. Shu bois, bank
operatsiyalarining soliq hisobi bilan uzviy bog‘liqligini chuqur tushunish har bir buxgalter va
moliyachi uchun zaruriy kompetensiya hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
65
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2022-yilgi tahrir)
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021
3.
Moliya vazirligi – “Bank operatsiyalari hisobining metodik ko‘rsatmalari”, 2023
4.
IFRS 9 – Financial Instruments (Moliyaviy vositalar hisobi xalqaro standarti)
5.
KPMG Uzbekistan – “Soliq va buxgalteriya hisobidagi farqlar tahlili”, 2022
6.
EY – “Tijorat tashkilotlarida bank operatsiyalari va soliq hisobi uyg‘unligi”, 2023
7.
UzASBO platformasi – “Davlat tashkilotlarida bank to‘lovlari va hisob yuritish tartibi”,
2022
