60
KICHIK BIZNESDA BIR POG‘ONALI BUXGALTERIYA TIZIMINING YURITILISH
TARTIBI VA HUQUQIY ASOSLARI
Tolipov Jaxongirmirzo Dilmurod o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463982
Annotatsiya:
Ushbu tezis kichik biznes subyektlarida bir pog‘onali (yagona) buxgalteriya
tizimining asoslari, uning yuritilish tartibi, yuridik va soliq jihatdan belgilangan mezonlar,
shuningdek soddalashtirilgan hisob yuritish shaklining amaliy afzalliklari haqida tahliliy
fikrlarni o‘z ichiga oladi. O‘zbekiston qonunchiligi asosida buxgalteriya siyosatini
soddalashtirish va soddalashtirilgan moliyaviy hisobotlarni yuritishning qonuniy
mexanizmlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Kichik biznes, bir pog‘onali buxgalteriya tizimi, buxgalteriya siyosati, soliq
yondashuvi, moliyaviy hisobot, soddalashtirish.
Kichik tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiyotdagi o‘rni yildan-yilga ortib borayotgan bir
paytda, ularning buxgalteriya hisobi tizimini soddalashtirish, yuridik jihatdan
yengillashtirilgan, lekin nazorat va hisobdorlik tamoyillarini buzmaydigan shakllarni joriy etish
zarurati ham dolzarb bo‘lib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi va moliyaviy
hisobot standartlarida kichik tadbirkorlik subyektlariga nisbatan bir pog‘onali buxgalteriya
yuritish, ya’ni xarajat va daromadlar asosida sodda va tushunarli usulda moliyaviy natijalarni
aks ettirishga ruxsat berilgan. Bunday yondashuv moliyaviy hisobotni yuritish xarajatlarini
kamaytiradi, inson resurslariga bo‘lgan ehtiyojni yengillashtiradi, lekin hisobot sifati va soliq
hisobidagi aniqlikni ta’minlaydi.
Bir pog‘onali buxgalteriya tizimi — buxgalteriya operatsiyalarini ikki tomonlama
yozuvsiz, faqatgina daromad va xarajatlarni oddiy jurnalda qayd etish orqali yuritiladigan hisob
shaklidir. U asosan yuridik shaxs maqomiga ega kichik tadbirkorlik subyektlari va ayrim
hollarda yakka tartibdagi tadbirkorlar tomonidan qo‘llaniladi. Ushbu tizimda buxgalteriya
yozuvlari asosiy hisobvaraq daftari, pul mablag‘lari harakati jurnali, xarajatlar ro‘yxati,
tushumlar ro‘yxati kabi soddalashtirilgan shakllarda olib boriladi. Moliyaviy natijalar oy
yakunida yoki yil oxirida umumlashtirilgan holda hisoblab chiqiladi va soliq hisobotlari bilan
uzviy bog‘liq ravishda tayyorlanadi.
Bir pog‘onali tizimda ikki tomonlama yozuv prinsipi (aktiv va passiv o‘zgarishlar bir
vaqtning o‘zida aks ettirilishi) tatbiq etilmaydi. Bu esa buxgalter uchun osonlik yaratadi, lekin
moliyaviy holatni to‘liq va tizimli baholash imkonini cheklaydi. Shu sababli bir pog‘onali tizim
odatda kichik biznes uchun, ya’ni moliyaviy aylanmasi past, xodimlar soni cheklangan va
moliyaviy murakkablik darajasi past bo‘lgan subyektlar uchun tavsiya etiladi.
Bir pog‘onali hisob yuritishning yuridik asoslari O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya
hisobi to‘g‘risida”gi Qonunida va Moliya vazirligining 2023-yilda tasdiqlangan kichik biznes
uchun soddalashtirilgan buxgalteriya yuritish yo‘riqnomasida o‘z ifodasini topgan. Ushbu
normativ hujjatlarga ko‘ra, kichik biznes subyektlari yillik moliyaviy aylanmasi belgilangan
chegaradan oshmagan taqdirda (masalan, 1 milliard so‘mdan kam bo‘lsa), bir pog‘onali
tizimdan foydalanishga haqli. Shuningdek, soliq kodeksi bunday subyektlarga
61
soddalashtirilgan soliq hisoboti shakllarini taqdim etish imkonini beradi (yagona soliq to‘lovi,
foyda solig‘i bo‘yicha soddalashtirilgan deklaratsiyalar va boshqalar).
Amaliyotda bir pog‘onali hisob yuritayotgan korxona nafaqat buxgalteriya yozuvlarini
osonlashtiradi, balki hujjatlar aylanishini ham soddalashtiradi. Ya’ni, bu tizimda mahsulot yoki
xizmatlar harakati, to‘lovlar, xodimlarga haq to‘lash, asosiy vositalar harakati haqida faqat
asosiy hujjatlar (hisob-faktura, shartnoma, dalolatnoma) saqlanadi va ular umumiy jurnalda
aks ettiriladi. Har oyning yoki chorakning oxirida mazkur jurnallar asosida soliq hisobotlari va
soddalashtirilgan moliyaviy hisobot (tushum-xarajat balanslari) tayyorlanadi.
Bu yondashuv kichik biznes egalari uchun moliyaviy boshqaruvni o‘zlashtirishni
osonlashtiradi, lekin shuni unutmaslik kerakki, buxgalteriya hisobining soddalashtirilganligi
moliyaviy mas’uliyatni kamaytirmaydi. Hujjatlar to‘g‘ri yuritilishi, xarajatlar qonuniyligi va
soliqlarning o‘z vaqtida hisoblanishi — bir pog‘onali tizim uchun ham dolzarb va majburiy
talabdir.
So‘nggi yillarda kichik biznes subyektlari orasida bir pog‘onali buxgalteriya tizimidan
foydalanish ko‘rsatkichi ortib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika
qo‘mitasining 2023-yilgi hisobotiga ko‘ra, kichik korxonalar orasida soddalashtirilgan (bir
pog‘onali) hisob yuritayotgan subyektlar ulushi 64 foizni tashkil qilgan. Bunday tendensiya, bir
tomondan, hisob yuritish xarajatlarining kamayishi, boshqa tomondan esa korxona rahbariyati
tomonidan moliyaviy oqimlarni bevosita nazorat qilish qulayligi bilan izohlanadi.
Misol uchun, chakana savdo bilan shug‘ullanuvchi “N” MChJ bir pog‘onali tizim orqali
hisob yuritadi. Korxonada bir nafar hisobchi mavjud bo‘lib, har oyning oxirida pul tushumi va
xarajatlar haqida umumlashtirilgan jurnal tayyorlanadi, ushbu ma’lumotlar asosida foyda
solig‘i va YATT uchun yagona soliq to‘lovi hisoblab chiqiladi. Bu yondashuv amalda o‘zini
oqlagan: korxonada audit va soliq tekshiruvlari davomida jiddiy xatoliklar aniqlanmagan,
byudjetga soliq to‘lovlari o‘z vaqtida amalga oshirilmoqda, va moliyaviy hisob bir kishi
tomonidan yuritilmoqda.
Ammo tahlillar shuni ko‘rsatadiki, buxgalteriya siyosati yetarlicha ishlab chiqilmagan,
yoki bir pog‘onali tizim noto‘g‘ri yuritilayotgan korxonalarda quyidagi muammolar tez-tez
uchraydi:
– Soliqqa tortish ob’ektining noto‘g‘ri aniqlanishi;
– Xarajatlarning hujjatlar bilan tasdiqlanmaganligi;
– Naqd pul va bank o‘rtasida tafovutlar mavjudligi;
– Moliyaviy hisobotning umumiy shaklga mos emasligi.
Shu sababli, kichik biznes subyektlari uchun bir pog‘onali tizimni yuritish jarayonida
qonunchilikka to‘liq rioya qilish, har bir operatsiyani minimal hujjatlar bilan tasdiqlash, hamda
soddalashtirilgan hisobot shakllarini vaqtida topshirish muhimdir. Shuningdek,
soddalashtirilgan tizimga ega korxonalar uchun maxsus IT-dasturlar (masalan, 1C
Soddalashtirilgan, MoyBuxgalter, Bookkeeper.uz) tavsiya etiladi, chunki ular yozuvlarni
tizimlashtiradi, soliqlarni avtomatik hisoblaydi va tahlilni osonlashtiradi.
Bir pog‘onali buxgalteriya tizimi kichik biznes subyektlari uchun buxgalteriya yuritishda
soddalik, qulaylik va tejamkorlikni ta’minlovchi mexanizm sifatida faol qo‘llanilmoqda. Bu
tizimning huquqiy asoslari mavjud bo‘lib, ular moliyaviy intizom va soliqlarning o‘z vaqtida
to‘lanishini kafolatlaydi. Shu bilan birga, bu tizimni to‘g‘ri yuritish uchun zarur hujjatlar,
buxgalteriya siyosati va avtomatlashtirish vositalaridan foydalanish zarur. Kichik biznes egalari
62
uchun moliyaviy nazorat va hisobdorlikni soddalashtirishda bir pog‘onali tizim samarali
yechim bo‘lib xizmat qiladi, biroq buxgalterlik mas’uliyatini kamaytirmaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021-yil
2.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 2022-yilgi tahrir
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi – “Kichik biznes subyektlari uchun buxgalteriya
yuritish tartibi”, 2023
4.
TDIU – “Soddalashtirilgan buxgalteriya tizimlari” o‘quv qo‘llanmasi, 2022
5.
EY Uzbekistan – “Kichik korxonalarda soddalashtirilgan hisob yuritish: tavsiyalar”, 2023
6.
KPMG Uzbekistan – “Yagona soliq to‘lovchilarda hisobot yuritish amaliyoti”, 2022
7.
Statistika agentligi – “Kichik tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy tahlili”, 2023
