57
MAHSULOT ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARINI AVTOMATLASHTIRILGAN
BUXGALTERIYA DASTURLARIDA YURITISH
Tursunboyev Dilshodbek Qobiljon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463955
Annotatsiya:
Mazkur tezisda mahsulot ishlab chiqarish xarajatlarining buxgalteriya
dasturlari orqali avtomatlashtirilgan shaklda yuritilishi, bu jarayonning tartibi, qulayliklari va
nazoratdagi ahamiyati ilmiy asosda tahlil etilgan. Avtomatlashtirish orqali ma’lumotlarning
aniqligi, tezligi va boshqaruv qarorlarining sifat darajasi oshiriladi, xarajatlar tuzilmasi bo‘yicha
real vaqtda tahlil qilish imkoniyati yaratiladi.
Kalit so‘zlar
: Mahsulot tannarxi, ishlab chiqarish xarajatlari, avtomatlashtirilgan dastur,
buxgalteriya tizimi, 1C, UzASBO, xarajat nazorati, hisob yuritish.
Bugungi raqamli iqtisodiyot sharoitida ishlab chiqarish bilan shug‘ullanuvchi xo‘jalik
yurituvchi subyektlar faoliyatini samarali tashkil etish uchun avtomatlashtirilgan buxgalteriya
hisob tizimlarining joriy etilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, mahsulot ishlab
chiqarish xarajatlarining hisobini avtomatlashtirish, tannarxni to‘g‘ri aniqlash, harajatlar
strukturasini real vaqtda tahlil qilish hamda moliyaviy resurslar oqimini samarali nazorat
qilish imkonini beradi. Avtomatlashtirilgan hisob dasturlari orqali buxgalteriya yozuvlarini
yuritish nafaqat mehnat unumdorligini oshiradi, balki inson omiliga bog‘liq xatoliklarni
kamaytiradi, soliq va moliyaviy hisobotlarda aniqlik va shaffoflikni ta’minlaydi.
Avtomatlashtirilgan buxgalteriya dasturlari — bu ishlab chiqarish xarajatlarini yuritishda
barcha moddiy, mehnat va umumishlab chiqarish xarajatlarini real vaqtda qayd etish, ularni
mahsulot birligi tannarxiga nisbatan taqsimlash, hisobvaraqlararo bog‘lanishni avtomatik
tarzda tashkil etish imkonini beruvchi raqamli vositalardir. Amaliyotda eng ko‘p qo‘llaniladigan
dasturlar — bu
1C: Buxgalteriya
,
UzASBO
,
SAP Business One
,
QuickBooks
va boshqa ERP
tizimlaridir. Ular mahsulot ishlab chiqarish bilan bog‘liq xarajatlarni to‘g‘ri hisobga olish, ularni
belgilangan tartibda tahlil qilish, normativlarga nisbatan solishtirish va moliyaviy natijalarga
integratsiyalash imkonini beradi.
Ishlab chiqarish tannarxi moddiy, mehnat va boshqa xarajatlardan tarkib topadi. Moddiy
xarajatlar avtomatlashtirilgan tizimda ombor hisoblari orqali modellashtiriladi: xom ashyo,
yarim tayyor mahsulotlar, energiya resurslari va boshqa materiallar xarajatlar kodlari bo‘yicha
mahsulot partiyalariga taqsimlanadi. Mehnat xarajatlari esa ishlab chiqarish jarayonida
ishtirok etgan xodimlar hisobidan, ularning ish vaqtiga nisbatan avtomatik ajratiladi.
Umumishlab chiqarish xarajatlari — amortizatsiya, elektr energiyasi, jihozlarning eskirishi,
xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq xarajatlar maxsus algoritmlar asosida mahsulot turlari orasida
taqsimlanadi.
Avtomatlashtirilgan buxgalteriya tizimlarida ishlab chiqarish tannarxi quyidagi
bosqichlarda shakllantiriladi:
1.
Mahsulot ishlab chiqarish buyurtmasi ochiladi;
2.
Resurslar (materiallar, ishchi kuchi) tizimga kiritiladi;
3.
Rejalashtirilgan tannarx avtomatik aniqlanadi;
4.
Haqiqiy xarajatlar real vaqt rejimida qayd etiladi;
58
5.
Tannarx tafovuti (plan/fakt) aniqlanadi;
6.
Moliyaviy natijalar (so‘mda yoki foizda) hisoblab chiqiladi.
Bu jarayonda barcha xarajatlar buxgalteriya hisobvaraqlari — 20 “Asosiy ishlab
chiqarish”, 23 “Yordamchi ishlab chiqarish”, 25 “Umumishlab chiqarish xarajatlari”, 26
“Umumxo‘jalik xarajatlari”, 28 “Tayyor mahsulotlar” orqali to‘liq aks ettiriladi va buxgalteriya
balansining aktiv qismiga uzviy ulanadi.
So‘nggi yillarda o‘tkazilgan amaliy tahlillar asosida aniqlanishicha, ishlab chiqarish
korxonalarida avtomatlashtirilgan hisob tizimlarini joriy etish mahsulot tannarxi bo‘yicha
aniqlik darajasini 35–40% ga oshirgan. Masalan, “Guliston Tekstil” MChJ 2022-yilgacha
xarajatlarni Excel asosida yuritgan, 2023-yilda esa 1C ERP tizimini joriy qilgan. Natijada
quyidagilar kuzatildi:
– Mahsulot birligiga to‘g‘ri taqsimlanmagan xarajatlar soni 60% ga qisqardi;
– Tannarxni noto‘g‘ri hisoblash holatlari 70% ga kamaydi;
– Rejalashtirilgan va haqiqiy tannarxlar o‘rtasidagi tafovutlar aniqlash imkoni oshdi;
– Mehnat xarajatlarini noto‘g‘ri ajratish bo‘yicha audit e’tirozlari yo‘qoldi.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, avtomatlashtirilgan tizimlarda ishlab chiqarish xarajatlarini
yuritish, ayniqsa, mahsulot turlari ko‘p, texnologik jarayon murakkab bo‘lgan korxonalarda
iqtisodiy samaradorlikni sezilarli oshiradi. Ular nafaqat soliq va moliyaviy hisobotlarni aniq va
tez tayyorlash imkonini beradi, balki rahbariyatga strategik qarorlar qabul qilish uchun
ishonchli axborot asosini yaratadi.
Shuningdek, ERP dasturlarida reja-fakt tahlillari avtomatik grafik ko‘rinishda chiqarilishi
mumkin: har bir xarajat elementi kesimida tannarx og‘ishlari, ortiqcha xarajatlar, ishlab
chiqarish samaradorligi, ishchi kuchi yuklamasi va rentabellik ko‘rsatkichlari tez va aniq
baholanadi. Bu esa raqamli transformatsiyalashning ishlab chiqarishga kiritgan katta yutug‘i
hisoblanadi.
Mahsulot ishlab chiqarish xarajatlarini avtomatlashtirilgan buxgalteriya dasturlari orqali
yuritish korxonalar uchun nafaqat samaradorlikni oshiradi, balki hisob-kitoblar aniqligini,
moliyaviy shaffoflikni va auditga tayyorlikni kuchaytiradi. Bu tizimlar mahsulot tannarxini
to‘g‘ri shakllantirish, rejalashtirish va tahlil qilish imkonini beradi. Natijada ishlab chiqarish
faoliyati ustidan real nazorat o‘rnatiladi, resurslar tejaladi va rentabellik ko‘rsatkichi oshadi.
Bugungi kunda kichikdan yirikgacha bo‘lgan ishlab chiqaruvchi korxonalar uchun bu
yondashuv majburiy ehtiyojga aylangan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021
2.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 2022-yilgi tahrir
3.
Moliya vazirligi — “Mahsulot ishlab chiqarish tannarxini hisoblash bo‘yicha uslubiy
ko‘rsatma”, 2023
4.
1C ERP dasturi hujjatlari va modul qo‘llanmalari, 2022–2024
5.
SAP Business One Uzbekistan — “Ishlab chiqarish xarajatlarini tahlil qilish vositalari”,
2023
6.
EY Uzbekistan — “Avtomatlashtirilgan buxgalteriya tizimlari samaradorligi”, 2022
59
7.
KPMG — “Tannarxni hisoblashdagi raqamli yechimlar tahlili”, 2023
8.
TDIU — “Mahsulot ishlab chiqarish va xarajatlar buxgalteriyasi” darsligi, 2021
