54
AYLANMA MABLAG‘LARNING YETARLILIGI VA ULARNING MOLIYAVIY
KO‘RSATKICHLARGA TA’SIRI
Xabibullayev Oybek Dilshodbek o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463936
Annotatsiya:
Mazkur tezisda korxonaning ishlab chiqarish va xo‘jalik faoliyatini uzluksiz
olib borishda aylanma mablag‘larning yetarliligi muhim omil sifatida ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, aylanma mablag‘lar hajmi va tarkibi moliyaviy ko‘rsatkichlarga, xususan likvidlik,
to‘lovga qobiliyat, rentabellik va aylanma koeffitsiyentlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi nazariy
va amaliy asosda tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: Aylanma mablag‘lar, moliyaviy ko‘rsatkichlar, likvidlik, rentabellik, to‘lovga
qobiliyat, aylanish koeffitsiyenti, tahlil.
Korxonalarning kundalik faoliyatida aylanma mablag‘lar resurslarining to‘g‘ri
boshqarilishi va yetarlilik darajasi muhim o‘rin tutadi. Aylanma mablag‘lar — bu ishlab
chiqarish va savdo siklining uzluksizligini ta’minlaydigan, qisqa muddatli aktivlar (naqd pul,
debitorlik qarzlari, ombor zaxiralari va boshqalar) majmuidir. Ularning yetarliligi korxonaning
moliyaviy barqarorligini belgilaydi, likvidlikni ta’minlaydi, qarzlarni o‘z vaqtida to‘lash
imkonini beradi va ishlab chiqarish samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Agar aylanma
mablag‘lar yetarli bo‘lmasa, ishlab chiqarish uziladi, xarajatlar ortadi va moliyaviy
ko‘rsatkichlar yomonlashadi. Shu sababli aylanma mablag‘larning miqdori, aylanish tezligi,
tarkibi va manbalarini tahlil qilish har bir korxona moliyaviy boshqaruvining ajralmas qismidir.
Aylanma mablag‘larning yetarliligi deganda, korxonaning mavjud pul va boshqa tezkor
aktivlari yordamida o‘zining qisqa muddatli majburiyatlarini o‘z vaqtida va to‘liq qoplash
qobiliyati tushuniladi. Aylanma mablag‘lar, odatda, ishlab chiqarish uchun xom ashyo,
materiallar sotib olish, mehnatga haq to‘lash, soliqlar to‘lash, xizmatlar ko‘rsatish va boshqa
joriy xarajatlarni moliyalashtirish uchun ishlatiladi. Ularning yetarlilik darajasi bevosita
moliyaviy ko‘rsatkichlarda namoyon bo‘ladi.
Birinchidan, likvidlik ko‘rsatkichlari — joriy va tezkor likvidlik korxonaning o‘z qisqa
muddatli majburiyatlarini qanday qoplashini ko‘rsatadi. Agar aylanma mablag‘lar (joriy
aktivlar) hajmi qisqa muddatli majburiyatlardan yuqori bo‘lsa, bu to‘lovga qobiliyatning
yuqoriligidan dalolat beradi. Joriy likvidlik koeffitsiyenti = Joriy aktivlar / Joriy majburiyatlar
formulasi orqali aniqlanadi. Ko‘rsatkich 1,5–2 darajasida bo‘lishi tavsiya etiladi.
Ikkinchidan, aylanish koeffitsiyenti — bu aylanma mablag‘lar necha marta tovar yoki
xizmatga aylanganini ko‘rsatadi. Aylanma mablag‘lar aylanishi = Sotilgan mahsulot tannarxi /
O‘rtacha aylanma mablag‘lar. Ko‘rsatkich qancha yuqori bo‘lsa, aylanma mablag‘lardan
foydalanish shunchalik samarali hisoblanadi.
Uchinchidan, rentabellik darajasi aylanma mablag‘lar hajmi bilan bog‘liq. Aylanma
mablag‘lar yetarli bo‘lsa, ishlab chiqarish jarayoni uzluksiz yuritiladi, mahsulot ishlab chiqarish
hajmi ortadi, foyda ko‘payadi, natijada rentabellik oshadi. Aksincha, aylanma mablag‘lar yetarli
bo‘lmasa, ishlab chiqarishdagi uzilishlar daromadni kamaytiradi, xarajatlar oshadi va
rentabellik pasayadi.
55
To‘rtinchidan, to‘lovga qobiliyat ko‘rsatkichi — bu korxonaning o‘z vaqtida
majburiyatlarini bajara olish darajasi bo‘lib, aylanma mablag‘larning mavjudligi bilan bevosita
bog‘liq. Ayniqsa, debitor qarzlar haddan tashqari ortib ketsa yoki ombor zaxiralari
muvofiqlashtirilmasa, to‘lovga qobiliyat pasayadi.
Aylanma mablag‘larning yetarlilik darajasini aniqlashda ularning manbalari ham muhim.
Bu mablag‘lar o‘z mablag‘lari hisobidan yoki qarz mablag‘lari evaziga shakllanishi mumkin. O‘z
mablag‘lari bilan moliyalashtirilgan aylanma aktivlar korxonaning moliyaviy mustaqilligini
oshiradi, qarz bilan moliyalashtirish esa risklarni oshiradi, lekin qisqa muddatli likvidlikni
saqlab turadi.
2022–2024 yillar davomida o‘rta ishlab chiqarish korxonalari bo‘yicha o‘tkazilgan
tahlillar shuni ko‘rsatdiki, aylanma mablag‘lar yetarliligi moliyaviy ko‘rsatkichlarga bevosita
ta’sir qilmoqda. Misol uchun, "Temir Savdo" MChJda 2022-yilda joriy aktivlar hajmi 4,2 mlrd
so‘m, joriy majburiyatlar 3,6 mlrd so‘m bo‘lib, joriy likvidlik koeffitsiyenti 1,17 ni tashkil qilgan.
Bu esa moliyaviy barqarorlikka xavf tug‘dirgan. 2023-yilda korxona debitor qarzlar yig‘ilishini
tezlashtirish va ombor zaxiralarini optimallashtirish orqali joriy aktivlarni 5,1 mlrd so‘mga
yetkazdi, bu esa likvidlik ko‘rsatkichini 1,48 ga oshirdi.
Shuningdek, aylanma mablag‘lar aylanish koeffitsiyenti 2022-yilda 2,1 marta bo‘lgan
bo‘lsa, 2024-yilga kelib 2,9 martaga yetdi. Bu korxonadagi ishlab chiqarish samaradorligi
oshganini va mablag‘lardan foydalanish tezlashganini ko‘rsatadi. Rentabellik darajasi ham mos
ravishda 8,6 foizdan 11,3 foizgacha o‘sdi.
Yana bir muhim jihat: korxonada 2022-yilda debitorlik qarzlari umumiy aylanma
mablag‘larning 45%ini tashkil qilgan, bu likvidlikni pasaytirgan. Shu sababli 2023-yilda
muddatli to‘lov shartnomalari qayta ko‘rib chiqilgan, natijada 2024-yilda bu ulush 28%gacha
tushirilgan va bu korxonaning to‘lovga qobiliyatini oshirishga yordam bergan.
Ushbu tahlillar asosida xulosa qilish mumkinki, aylanma mablag‘larning yetarliligini faqat
hajm bilan emas, balki ularning tuzilmasi, aylanish tezligi, debitor-kreditor qarzlar balansiga
asoslanib baholash zarur. Real vaqt rejimidagi monitoring, avtomatlashtirilgan tahlil va
optimallashtirish strategiyalari aylanma mablag‘lardan foydalanishni samarali qiladi.
Korxona faoliyatining moliyaviy barqarorligi va rentabelligini ta’minlashda aylanma
mablag‘larning yetarliligi hal qiluvchi omillardan biridir. Ularning to‘g‘ri boshqarilishi,
muvozanatli tuzilmasi, aylanish tezligi va moliyaviy oqimlar bilan uyg‘unligi moliyaviy
ko‘rsatkichlarning yaxshilanishiga bevosita ta’sir qiladi. Aylanma mablag‘lar bo‘yicha tahlil olib
borish, ularni normativ asosida rejalashtirish va real vaqt rejimida monitoring qilish —
moliyaviy boshqaruv sifatini oshiradi, risklarni kamaytiradi va to‘lovga qobiliyatni
mustahkamlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021
2.
Soliq kodeksi – 2022-yilgi tahrir
3.
TDIU – “Moliyaviy boshqaruv asoslari” o‘quv qo‘llanmasi, 2023
4.
Moliya vazirligi – “Korxonalar moliyaviy tahlili va tavsiyalar” nashri, 2022
5.
EY Uzbekistan – “Aylanma mablag‘lar samaradorligini oshirish metodikasi”, 2023
56
6.
KPMG – “Likvidlik va moliyaviy risklarni boshqarish” amaliyoti, 2022
7.
Davlat statistika qo‘mitasi – “Iqtisodiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha tahliliy sharhlar”, 2023
