52
ICHKI AUDITORLARNING MALAKASINI OSHIRISH VA ULARNING
FAOLIYATINI BAHOLASH MEZONLARI
Raximberdiyev Roxiddin Asliddin o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463916
Annotatsiya:
Mazkur tezisda korxonalarda ichki auditorlarning kasbiy malakasi,
ularning tayyorgarlik darajasi, kasbiy etikasi va amaliy faoliyati samaradorligini baholash
mezonlari yoritilgan. Ichki auditning sifati bevosita auditorning nazariy bilimlari, tahliliy
ko‘nikmalari va yondashuv uslublariga bog‘liqligi asoslanib ko‘rsatilgan. Shuningdek, milliy va
xalqaro amaliyotda auditorlarning faoliyatini baholash mezonlari o‘rganilib, ichki audit sifatini
oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: ichki audit, auditor malakasi, baholash mezonlari, kasbiy tayyorgarlik, ichki
nazorat, sifat ko‘rsatkichlari, auditor etikası, professional sertifikatlash.
Bozor munosabatlarining chuqurlashuvi va raqamli transformatsiya davrida korxonalar
faoliyatini samarali yuritish uchun ichki nazorat tizimi muhim ahamiyat kasb etadi. Ichki audit
– bu korxona ichki tizimlarini baholash, xatolik va kamchiliklarni aniqlash, moliyaviy
axborotning ishonchliligini ta’minlashga qaratilgan faoliyat bo‘lib, u korxonaning barqarorligi
va moliyaviy intizomini oshirishga xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan ichki auditorlarning
bilim va ko‘nikmalari, ularning mustaqilligi, obyektivligi va baholash mezonlariga javob
beruvchi faoliyati korxonaning umumiy natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ichki auditorlarning malakasini oshirish – bu korxonalarda ichki nazorat samaradorligini
kuchaytirishning asosiy omillaridan biridir. Auditor faqatgina buxgalteriya hisobi va moliyaviy
hujjatlarni tekshiruvchi mutaxassis emas, balki tizimdagi kamchiliklar, xavf omillari,
siyosatdagi nomuvofiqliklarni tahlil qiluvchi strategik maslahatchi hamdir. Shu bois, ichki
auditor zamonaviy moliyaviy bilim, axborot texnologiyalari, xalqaro standartlar, soliq va
huquqiy bilimlarga ega bo‘lishi kerak.
Auditorlarning malakasini oshirish quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
– doimiy kasbiy qayta tayyorlash va malaka oshirish kurslari (masalan, CIPA, CIA, ACCA kabi
xalqaro
sertifikatlar
orqali);
– ichki o‘quv dasturlarini tashkil etish (kompaniya ichida o‘tkaziladigan maxsus treninglar);
– xalqaro tajriba almashinuvi va seminarlar orqali ilg‘or yondashuvlar bilan tanishish;
– ichki hujjat aylanishi va audit dasturlarini o‘rganish va ularni yangilab borish.
Ichki auditorlar faoliyatini baholash mezonlari esa ularning kasbiy ish sifatini ob’ektiv
tahlil qilishga xizmat qiladi. Bu mezonlar quyidagilardan iborat:
1.
Audit rejasiga amal qilish darajasi – rejalashtirilgan tekshiruvlarning vaqtida va to‘liq
amalga oshirilganligi.
2.
Xulosalarning asoslanganligi – auditor tomonidan berilgan tavsiyalar, dalillar va tahlillar
asosli va hujjatlashtirilgan bo‘lishi kerak.
3.
Audit hujjatlarining to‘liqligi va aniqligi – har bir tekshiruv bo‘yicha tuzilgan ishchi fayllar,
aktlar, dalolatnomalar va izohlarning mavjudligi.
4.
Kasbiy etika va maxfiylikka rioya qilish – axborotning tarqalmaganligi, shaxsiy manfaatlar
bilan to‘qnashuv bo‘lmaganligi.
53
5.
Tavsiya va chora-tadbirlarning samaradorligi – audit natijasida berilgan takliflarning
rahbariyat tomonidan amalga oshirilganligi va foydasi.
6.
Axborot texnologiyalaridan foydalanish ko‘nikmasi – auditorning 1C, ERP, UzASBO kabi
tizimlarda ishlay olishi.
Yuqoridagi mezonlar asosida ichki auditorlar faoliyati yillik ravishda baholanadi. Bunda
ichki audit bo‘limi rahbariyati, korxonaning moliyaviy boshqaruvi va tashqi kuzatuvchilar
(masalan, soliq organlari yoki tashqi auditorlar) o‘z baholarini beradi. Shuningdek, samarali
faoliyat yuritayotgan auditorlarni moddiy va nomoddiy rag‘batlantirish tizimini ham joriy etish
maqsadga muvofiqdir.
Xalqaro amaliyotda ichki auditorlarni baholashda maxsus reyting tizimlari, riskka
asoslangan yondashuvlar va elektron monitoring mexanizmlaridan keng foydalaniladi. Bunda
audit xulosalarining aniqligi, tavsiyalarning foydaliligi va aniqlangan xatoliklar miqdoriga
qarab auditorlarga reyting ballari belgilanadi. Bu tizim o‘z navbatida auditorlar o‘rtasida
sog‘lom raqobatni yuzaga keltiradi.
2023-yil davomida yirik sanoat korxonalari va xizmat ko‘rsatish sohalarida faoliyat
yuritayotgan 150 dan ortiq auditorlar ishtirokida o‘tkazilgan tahlil shuni ko‘rsatdiki, ularning
65 foizi ichki auditga oid xalqaro sertifikatlarga ega emas. Ularning 40 foizi audit faoliyatini
an’anaviy usullar asosida amalga oshiradi va faqatgina tekshirishga qaratilgan yondashuvdan
foydalanadi. Shuningdek, audit tavsiyalarining 50 foizdan ortig‘i korxona rahbariyati
tomonidan e’tiborsiz qoldirilgan. Bu holatlar ichki auditorlarning malaka darajasi, yetarli bilim
va zamonaviy yondashuvlarga ega emasligini ko‘rsatmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
xalqaro malaka va doimiy malaka oshirishga e’tibor berilgan korxonalarda audit tavsiyalarining
amalga oshirilish darajasi 2 barobar yuqori bo‘lgan.
Ichki auditorlarning malakasini oshirish va ularning faoliyatini mezon asosida baholash –
korxonalarda ichki nazorat va audit tizimini takomillashtirishda muhim omildir. Auditorlar
zamonaviy yondashuvlar, xalqaro standartlar, axborot texnologiyalari va tahliliy ko‘nikmalarga
ega bo‘lishi zarur. Ularning faoliyatini aniq mezonlar asosida baholash va bu baholarni moddiy
va kasbiy rag‘batlantirish tizimi bilan bog‘lash audit tizimini raqobatbardosh va samarali qiladi.
Ichki auditning sifati – bu auditor shaxsining kasbiy darajasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, bu
borada davlat siyosati, korxona rahbariyati va kasbiy uyushmalarning uzluksiz hamkorligi
zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Audit faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni – 2021-yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi milliy standartlari – 2023-yil.
3.
The Institute of Internal Auditors (IIA): International Professional Practices Framework
(IPPF), 2022.
4.
To‘xtayev O. “Audit asoslari”, Toshkent: Iqtisodiyot, 2022.
5.
“Ichki nazorat va audit” jurnali, 2024-yil, 1-son.
6.
– O‘zbekiston Respublikasi auditorlar palatasi rasmiy sayti.
7.
– International Institute of Internal Auditors rasmiy portali.
