40
MOLIYAVIY BARQARORLIKKA MAJBURIYATLAR DINAMIKASINING TA’SIRI
VA TAHLILI
To‘xtaraliyev G‘olibjon Qahramon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463845
Annotatsiya:
Ushbu tezisda xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy barqarorligiga
ularning qisqa va uzoq muddatli majburiyatlari miqdori, tarkibi va dinamikasining qanday
ta’sir ko‘rsatishi chuqur tahlil qilinadi. Majburiyatlarning o‘sishi yoki kamayishi moliyaviy
resurslar oqimi, to‘lovga qobiliyat va qarz yukining optimal darajada saqlanishiga qanday ta’sir
etishi ilmiy asosda yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Moliyaviy barqarorlik, majburiyatlar, qisqa muddatli qarzlar, uzoq muddatli
qarzlar, kreditorlik, koeffitsiyentlar, likvidlik, tahlil.
Korxonalar faoliyatining barqarorligi va raqobatbardoshligini ta’minlashda moliyaviy
resurslarning to‘g‘ri boshqarilishi muhim ahamiyatga ega. Bu jarayonda majburiyatlar, ya’ni
tashqi va ichki manbalardan kelib chiqadigan to‘lov majburiyatlari muhim rol o‘ynaydi.
Majburiyatlarning miqdori, tarkibi va vaqtinchalik dinamikasi korxonaning moliyaviy holati,
aylanma mablag‘lar yetarliligi, qarzdorlik darajasi va to‘lovga qobiliyat ko‘rsatkichlari orqali
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, qisqa muddatli majburiyatlarning haddan ortiq ko‘payishi
likvidlikni pasaytiradi, uzoq muddatli qarzlar esa moliyaviy mustaqillik darajasini kamaytirishi
mumkin. Shu bois, majburiyatlar tahlilining natijalari moliyaviy barqarorlikni baholash va
strategik qarorlar qabul qilishda asosiy vosita hisoblanadi.
Moliyaviy barqarorlik bu — korxonaning o‘z moliyaviy majburiyatlarini o‘z vaqtida,
yetarli darajada va ishonchli manbalar hisobiga bajarish qobiliyatidir. Bu holat, birinchi
navbatda, majburiyatlarning tarkibi va ularning o‘zgarish tezligiga bog‘liq bo‘ladi.
Majburiyatlar buxgalteriya balansining passiv qismini tashkil etadi va asosan ikki guruhga
bo‘linadi: qisqa muddatli (bir yildan kam muddatga) va uzoq muddatli (bir yildan ortiq)
majburiyatlar. Qisqa muddatli majburiyatlar doirasiga kreditlar, kreditorga qarzlar, soliq
majburiyatlari va boshqa joriy to‘lovlar kiradi. Uzoq muddatli majburiyatlar esa asosan bank
ssudalari, obligatsiya majburiyatlari, uzoq muddatli lizing yoki investitsiyaviy majburiyatlarni
o‘z ichiga oladi.
Agar korxona o‘z majburiyatlarini qisqa muddatda to‘lay olmasa, bu likvidlik
muammolariga, to‘lovga qobiliyatsizlikka olib kelishi mumkin. Shuningdek, moliyaviy
barqarorlik ko‘rsatkichlari orqali majburiyatlarning ta’siri tahlil qilinadi. Jumladan, qarzlarning
o‘z mablag‘lariga nisbati, moliyaviy mustaqillik koeffitsiyenti, moliyaviy leverage (moliyaviy
tayanch) koeffitsiyenti, joriy va tezkor likvidlik ko‘rsatkichlari tahlil etiladi. Ushbu
ko‘rsatkichlarning normativ chegaralaridan og‘ishi korxonaning moliyaviy barqarorligida
muammolar mavjudligini bildiradi.
Shuningdek, majburiyatlarning o‘sish dinamikasi doimiy tarzda tahlil qilinishi lozim.
Misol uchun, agar 2022-yilda korxonaning majburiyatlari 1,2 mlrd so‘mni tashkil etgan bo‘lsa,
2023-yilda bu ko‘rsatkich 1,9 mlrd so‘mga yetgan bo‘lsa, bu 58% o‘sishni bildiradi. Bunday
holatda moliyaviy barqarorlik faqat qarz resurslarining maqsadli va samarali ishlatilganiga
41
bog‘liq bo‘ladi. Agar majburiyatlar rentabellik va aktivlar aylanishi ortidan o‘smasa, bu
moliyaviy risklarni oshiradi.
Qisqa muddatli majburiyatlarning yuqoriligi joriy aktivlar bilan qoplanmasligi moliyaviy
barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, tovar kreditlari yoki muddati o‘tgan qarzlarning
balansda ortib borishi korxonaning moliyaviy mustahkamligini yo‘qotishiga sabab bo‘ladi.
Aksincha, majburiyatlar o‘sishining tarkibi optimal shakllangan bo‘lsa, masalan, uzoq muddatli
kreditlar evaziga ishlab chiqarish quvvatlari kengaytirilsa, bu barqarorlikni mustahkamlashga
xizmat qiladi.
Moliyaviy barqarorlikka majburiyatlarning ta’sirini baholashda yana bir muhim jihat —
bu ularning valyuta tarkibi va foiz stavkalari bilan bog‘liq xatarlaridir. Agar korxonaning
qarzlarining katta qismi chet el valyutasida bo‘lsa, milliy valyuta kursining o‘zgarishi
majburiyat yukini oshirib, rentabellikni pasaytiradi. Shuningdek, majburiyatlar bo‘yicha foiz
to‘lovlari korxona foydasini kamaytiradi va bu ham barqarorlikka bevosita salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
2021–2023 yillar davomida yirik sanoat korxonalari tahliliga asoslangan holda
aniqlanishicha, moliyaviy barqarorlikka eng katta ta’sirni qisqa muddatli qarzlarning ortishi,
kreditorlik muddati o‘tgan qarzlar, va o‘z vaqtida to‘lanmagan soliq majburiyatlari
ko‘rsatmoqda. Masalan, "Y" korxonasida 2021-yilda qisqa muddatli majburiyatlar balansdagi
umumiy passivlarning 42%ini tashkil qilgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 59%ga yetgan.
Bu o‘zgarish korxonaning likvidlik ko‘rsatkichlarini pasayishiga olib kelgan. Tezkor likvidlik
koeffitsiyenti 2021-yilda 1,2 bo‘lsa, 2023-yilda 0,8 ga tushgan. Bu esa korxonaning joriy
to‘lovlarga qobiliyatini yo‘qotayotganidan dalolat beradi.
Shuningdek, "X" nomli ishlab chiqarish korxonasida majburiyatlar o‘sishi investitsiyalar
hisobiga moliyalashtirilgan bo‘lib, uzoq muddatli ssudalar evaziga yangi texnologiyalar joriy
etilgan. Bu holatda, tahlillar shuni ko‘rsatdiki, moliyaviy leverage darajasi o‘sishiga qaramay,
sof foyda va aktivlar rentabelligi oshgan. Natijada korxonaning moliyaviy barqarorligi saqlab
qolingan, qarz yuklamasi esa ishlab chiqarish hajmi ortidan qoplanmoqda.
Bundan ko‘rinadiki, majburiyatlarning moliyaviy barqarorlikka ta’siri faqat ularning
hajmi bilan emas, balki ularning samaradorlik ko‘rsatkichlari, muddati, tarkibi va yo‘naltirilgan
maqsadi bilan aniqlanadi. Shuning uchun moliyaviy tahlilda nafaqat passivlar o‘sishi, balki bu
o‘sish qanday manbalar hisobiga va qanday natija bilan bog‘liq bo‘layotgani chuqur o‘rganilishi
lozim.
Majburiyatlar dinamikasining moliyaviy barqarorlikka ta’siri murakkab va ko‘p omilli
jarayon bo‘lib, u korxonaning qisqa va uzoq muddatli to‘lov qobiliyati, resurslardan foydalanish
samaradorligi, likvidlik holati va strategik qarorlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Barqarorlikni
saqlab qolish uchun majburiyatlarning ortishi ishlab chiqarish hajmi va daromadlar ortishi
bilan uyg‘unlashgan bo‘lishi zarur. Bu esa doimiy tahlil, moliyaviy monitoring, optimal qarz
siyosati va muvozanatli moliyaviy boshqaruvni talab etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021
2.
IFRS 1, IFRS 7 – Majburiyatlar va moliyaviy vositalar hisobi bo‘yicha xalqaro standartlar
42
3.
Moliya vazirligi – “Moliyaviy tahlil uslubiyoti va tavsiyalari”, 2023
4.
EY Uzbekistan – “Korxonalarda moliyaviy barqarorlik monitoringi”, 2022
5.
TDIU – “Moliyaviy boshqaruv va risklar nazariyasi” darsligi, 2021
6.
KPMG – “Passivlar bilan ishlash va kapital strukturasini optimallashtirish”, 2022
7.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq qo‘mitasi – “Majburiyatlarning soliq tahlilidagi o‘rni”,
2023
