38
UZOQ MUDDATLI VA QISQA MUDDATLI INVESTITSIYALARNING HISOB
YURITILISHIDAGI FARQLAR
O‘rinboyev Muxammadqodir Abdumutalib o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463812
Annotatsiya:
Ushbu tezisda korxonalarda amalga oshiriladigan moliyaviy
investitsiyalarning muddatiga qarab turli buxgalteriya hisob yuritilishi o‘rganiladi. Xususan,
uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarni tan olish, baholash, qayd etish va hisobotda aks
ettirishning milliy hamda xalqaro standartlardagi asosiy farqlari, amaliy tajribadagi
qo‘llanilishi hamda moliyaviy natijalarga ta’siri tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Moliyaviy investitsiyalar, uzoq muddatli aktivlar, qisqa muddatli aktivlar,
hisob yuritish, daromad, IFRS, MCHS.
Bugungi bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar o‘z kapitalini ko‘paytirish va barqaror
daromad manbaini shakllantirish maqsadida moliyaviy investitsiyalardan keng
foydalanmoqda. Investitsiyalarning muddatiga ko‘ra ularni ikki turga – qisqa muddatli va uzoq
muddatli moliyaviy investitsiyalarga ajratish odat tusiga kirgan. Ushbu tasnif korxonaning
moliyaviy strategiyasi, aktivlar tarkibi va hisobot siyosatida muhim ahamiyatga ega. Moliyaviy
investitsiyalarning hisobi esa, ularning muddatiga qarab tan olinishi, baholanishi va moliyaviy
natijalarga ta’siri nuqtai nazaridan o‘ziga xosliklarga ega. Bu tezis aynan shu jihatlarni
atroflicha o‘rganishga qaratilgan.
Moliyaviy investitsiyalar korxonaning bo‘sh pul mablag‘larini boshqa xo‘jalik yurituvchi
subyektlarga aktsiyalar, obligatsiyalar, depozitlar, yoki boshqa moliyaviy vositalar shaklida
joylashtirish orqali foyda olishni ko‘zlovchi aktivlardir. Ular moliyaviy hisobotda ularning
likvidlilik darajasi va foydalanish muddatiga qarab tasniflanadi. Shu asosda, buxgalteriya
hisobida moliyaviy investitsiyalar ikki toifaga – qisqa muddatli va uzoq muddatli
investitsiyalarga ajratiladi. Ularning buxgalteriya hisobida aks ettirilishida sezilarli farqlar
mavjud.
Qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalar – bu bir yil yoki undan kam muddatda
realizatsiya qilinishi yoki daromad keltirishi mo‘ljallangan investitsiyalar bo‘lib, ular
muomaladagi qiymatlarda, ya’ni bozordagi sotiladigan narxlar asosida qayd etiladi. Hisobotda
ular “Aylanuvchi aktivlar” tarkibida aks ettiriladi va odatda spekulyativ xarakterga ega bo‘ladi.
Bu turdagi investitsiyalar bo‘yicha foizlar, dividendlar yoki realizatsiyadan tushgan farq
moliyaviy natijalarga bevosita ta’sir etadi.
Uzoq muddatli investitsiyalar esa bir yildan ortiq muddatda saqlanishi va foydalanilishi
ko‘zda tutilgan moliyaviy aktivlar hisoblanadi. Ular ko‘pincha strategik maqsadlarga xizmat
qiladi – masalan, boshqa korxonalarda nazorat paketini olish, sheriklikni kuchaytirish, yoki
passiv daromad manbaini yaratish. Uzoq muddatli investitsiyalar moliyaviy hisobotda “Uzoq
muddatli aktivlar” tarkibida aks ettiriladi va ular odatda boshlang‘ich qiymat bo‘yicha yoki
amortizatsiyalangan qiymatda yuritiladi. Baholashda ularning mavjud bozor qiymati,
amortizatsiya yoki qiymatning pasayishi ham hisobga olinadi.
Milliy buxgalteriya standartlariga ko‘ra, investitsiyalar hisobining yuritilishi Moliya
vazirligi tomonidan belgilangan uslubiy ko‘rsatmalar asosida amalga oshiriladi. Xalqaro
39
moliyaviy hisobot standartlarida (IFRS) esa bu jarayon yanada tafsilotli yoritilgan bo‘lib,
ayniqsa investitsiyalarning baholash asoslari, ularni qayta baholash, aktivlar qadrsizlanishi va
daromadlarning qachon tan olinishi bo‘yicha aniq mezonlar belgilangan. Misol uchun, IFRS 9 –
“Financial Instruments” standarti bo‘yicha investitsiyalar baholanishi ularning rejalashtirilgan
muddati, daromad olish modeli va sotish ehtimoli bilan belgilanadi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning hisob
yuritilishi faqat aktivlar tasnifi bilan cheklanib qolmaydi, balki buxgalteriya siyosatida ularni
qanday baholash, qanday amortizatsiyalash, qanday daromad tan olish va moliyaviy natijalar
bilan bog‘lash kabi qator masalalarda sezilarli farq qiladi. Korxona o‘zining investitsiya
portfelini shakllantirar ekan, bu farqlarni hisobga olgan holda buxgalteriya hisobini tashkil
etishi zarur.
O‘zbekiston amaliyotida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab korxonalar,
ayniqsa kichik va o‘rta biznes subyektlari investitsiyalarni qisqa muddatli va uzoq muddatli deb
ajratishda uslubiy xatolarga yo‘l qo‘ymoqda. Masalan, 2022–2024 yillar davomida 25 ta
korxonada o‘tkazilgan audit tahlillariga ko‘ra, 38% holatlarda uzoq muddatli moliyaviy
investitsiyalar “aylanuvchi aktivlar” tarkibida noto‘g‘ri tasniflangan. Buning oqibatida
moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi pasaygan, foydalanuvchilar qaror qabul qilishda
noto‘g‘ri ma’lumotga tayangan. Bundan tashqari, ko‘plab korxonalar investitsiyalarni
baholashda bozor narxini inobatga olmasdan, faqat boshlang‘ich qiymatda yuritgan, bu esa
amortizatsiya va qadrsizlanish hisobini noaniqlashtirgan.
Moliyaviy investitsiyalarni to‘g‘ri tasniflash va hisob yuritish – bu korxonaning moliyaviy
holatini real aks ettirish, investitsion siyosatni to‘g‘ri yuritish va moliyaviy hisobotning
ishonchliligini ta’minlashning muhim omillaridan biridir. Uzoq va qisqa muddatli
investitsiyalar o‘rtasidagi asosiy farqlar faqat muddat bilan emas, balki ularni baholash,
hisobotda aks ettirish, amortizatsiyalash va daromadni tan olish mezonlari bilan belgilanadi.
Korxonalar bu farqlarni buxgalteriya siyosatida aniq belgilab, amaliyotda xalqaro standartlarga
mos holda yondashgan holda yuritishlari lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi – “Moliyaviy investitsiyalar hisobini yuritish
bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalar”
2.
O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida qonuni (2021-yilgi tahrir)
3.
IFRS 9 – Financial Instruments, IFRS Foundation, 2023
4.
Karimov Z.R. “Investitsion faoliyat va uni buxgalteriya hisobida aks ettirish”, TDIU, 2022
5.
Хайруллаев А. – “Moliyaviy hisobot va investitsiyalar”, Toshkent, 2020
6.
KPMG Uzbekistan – “IFRS Implementation in Investment Accounting”, 2023 hisobot
7.
EY Uzbekistan – “Investitsiyalarni baholashda xalqaro yondashuvlar”, 2022
