33
MOLIYAVIY AKTIVLAR BO‘YICHA DAROMADLAR VA ULARNING
HISOBOTDAGI IFODALANISHI
Obidjonov Asadbek A’zamjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463765
Annotatsiya:
Mazkur tezisda korxonaning moliyaviy aktivlaridan olinadigan daromadlar
turlari, ularning shakllanish manbalari va buxgalteriya hisobotlarida aks ettirilish tartibi
chuqur tahlil qilingan. Foizlar, dividendlar va realatsiya daromadlari moliyaviy aktivlardan eng
ko‘p uchraydigan foyda manbalari hisoblanadi. Tezisda ularning hisobga olinishi, moliyaviy
natijalarga ta’siri va hisobot shakllaridagi ifodalanish holatlari nazariy hamda amaliy
yondashuv asosida yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
moliyaviy aktivlar, daromad, dividend, foiz, moliyaviy hisobot, buxgalteriya
hisobi, aktiv rentabelligi.
Moliyaviy aktivlar zamonaviy xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyaviy boshqaruvida
muhim o‘rin egallaydi. Ular ichida asosiy o‘rin egallovchi elementlardan biri – bu
daromadlarning shakllanishi va buxgalteriya tizimida to‘g‘ri aks ettirilishidir. Korxona
moliyaviy aktivlar sifatida qimmatli qog‘ozlar, bank depozitlari, investitsiya aktivlari va
debitorlik qarzlariga ega bo‘lishi mumkin. Ushbu aktivlardan keladigan daromadlar – dividend,
foiz va boshqa moliyaviy foyda shakllarida bo‘ladi. Mazkur daromadlarning hisobdagi aks
ettirilishi moliyaviy hisobot shakllarining to‘g‘riligini belgilab, ularning asosida qabul
qilinadigan strategik qarorlarning ishonchliligiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois moliyaviy aktivlar
bo‘yicha daromadlarning shakllanishi va hisobotlardagi ifodalanishini o‘rganish amaliy va
nazariy jihatdan dolzarb masala hisoblanadi.
Moliyaviy aktivlardan olinadigan daromadlar odatda quyidagi shakllarda bo‘ladi:
1.
Foiz daromadlari – bank omonatlari, obligatsiyalar yoki boshqa qarz vositalariga
kiritilgan mablag‘lar evaziga olinadi. Ular soliq kodeksi va shartnoma asosida belgilangan
muddatlar davomida hisoblanadi.
2.
Dividend daromadlari – korxonaning boshqa tashkilotlarda egalik qilayotgan aksiyalari
bo‘yicha yillik yoki choraklik asosda oladigan daromadi.
3.
Moliyaviy aktivlarni sotishdan olinadigan realatsiya daromadlari – bu aktivlarni bozor
qiymatida sotish orqali olinadigan foyda.
Ushbu daromadlar milliy buxgalteriya standartlari asosida “Boshqa daromadlar” (91-
hisob) yoki “Moliyaviy investitsiyalar” (87-hisob) orqali aks ettiriladi. Daromadlar birlamchi
hujjatlar – bank ko‘chirmalari, dividend qarorlari, obligatsiya shartnomalari asosida qayd
etiladi.
Moliyaviy hisobot shakllarida esa bu daromadlar odatda “Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi
hisobot”ning “Moliyaviy faoliyatdan olingan daromadlar” bandida ko‘rsatiladi. Bundan
tashqari, ularning izohli yozuvlar (qo‘shimcha axborotlar) qismida daromad turlari bo‘yicha
tafsiliy ma’lumotlar ham beriladi.
Ushbu hisob va hisobot jarayonlarida milliy standartlar bilan bir qatorda Xalqaro
moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) talablariga muvofiqlik ham ta’minlanmoqda. Xususan,
IFRS 9 – “Moliyaviy aktivlar va majburiyatlar” standarti bu borada asosiy manba hisoblanadi.
34
“Olmaliq Metallurgiya” AJ misolida 2021–2023 yillar davomida moliyaviy aktivlar
bo‘yicha olingan daromadlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, 2023-yilda umumiy moliyaviy
daromadlar hajmi 9,4 mlrd so‘mni tashkil qilgan. Bu ko‘rsatkich 2022-yilga nisbatan 22% ga
oshgan. Foiz daromadlari 5,6 mlrd so‘mni, dividendlar esa 3,1 mlrd so‘mni tashkil qilgan.
Realatsiya daromadlari esa 700 mln so‘m atrofida bo‘lgan.
Mazkur daromadlar “Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot”da aniq aks ettirilgan bo‘lib,
tahlil natijasida ushbu moliyaviy oqimlarning sof foydaga qo‘shgan hissasi 18% ni tashkil
qilgan. Shuningdek, moliyaviy aktivlar rentabelligi 2023-yil uchun 14,7% ni tashkil qilgan, bu
esa investitsiyalarning samarali joylashtirilganini ko‘rsatadi.
Moliyaviy aktivlardan olinadigan daromadlar har qanday xo‘jalik yurituvchi subyektning
moliyaviy salohiyatini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Ularning buxgalteriya hisobida to‘g‘ri
qayd etilishi va moliyaviy hisobotlarda aniq ifodalanishi, korxonaning moliyaviy natijalari va
rentabelligini baholashda asosiy omil sifatida xizmat qiladi. Ushbu daromadlarning
shakllanishi, tasnifi, soliq yuki va tahliliy bahosi bo‘yicha buxgalterlar va menejerlarning bilim
va ko‘nikmalarini oshirish zarur. Moliyaviy hisobotlar xalqaro va milliy standartlarga muvofiq
yuritilishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonuni, 1996-yil
2.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 2020-yil
3.
Milliy buxgalteriya hisobi standartlari – 87, 91, 99-sonlar
4.
IFRS 9 – “Financial Instruments” (Moliyaviy instrumentlar), Xalqaro moliyaviy hisobot
standarti
5.
www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlari portali
6.
Karimov N. “Moliyaviy tahlil asoslari”, Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2021
7.
Qudratov A. “Moliyaviy investitsiyalar va ularning hisobi”, ilmiy maqola, 2022
8.
www.stat.uz – Davlat statistika qo‘mitasi axborot bazasi
9.
www.soliq.uz – Davlat soliq qo‘mitasining rasmiy sayti.
