23
XO‘JALIK JIHOZLARI VA INVENTARNING BUXGALTERIYA HISOBI BO‘YICHA
AUDIT TEKSHIRUVLARINING TASHKIL ETILISHI
Qo‘chqorov Jaloliddin Orifjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463685
Annotatsiya:
Mazkur tezisda xo‘jalik jihozlari va inventarning buxgalteriya hisobi
bo‘yicha audit tekshiruvlarini tashkil etish tartibi, huquqiy-me’yoriy asoslari, hisobda yuzaga
kelishi mumkin bo‘lgan xatoliklar va auditda aniqlanadigan muhim jihatlar tahlil qilingan.
Inventar va xo‘jalik jihozlarining hisobga olinishi, inventarizatsiya jarayoni va audit yondashuvi
orqali ularning haqiqiy holatini aniqlash masalalari yoritilgan. Tezisda shuningdek, mas’uliyati
cheklangan jamiyatlarda ichki nazorat vositalari va audit tekshiruvlarining takomillashuviga
oid amaliy tavsiyalar ham berilgan.
Kalit so‘zlar
: xo‘jalik jihozlari, inventar, buxgalteriya hisobi, audit, inventarizatsiya,
asosiy vosita emas aktivlar, kamomad, ortiqcha chiqim, auditorlik tekshiruvi, ichki nazorat.
Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar xo‘jalik yurituvchi subyektlar sifatida o‘z mulkini,
moddiy resurslarini samarali boshqarish va hisobga olishda aniqlik va shaffoflikni ta’minlashi
lozim. Ular faoliyatida keng foydalaniladigan xo‘jalik jihozlari va inventarlar (stollar, stullar,
kompyuter moslamalari, maishiy texnika, vositalar) aktivlar toifasiga kirmasada, ular harakati
va saqlanishi ustidan hisob yuritish katta ahamiyat kasb etadi. Mazkur vositalarning noto‘g‘ri
hisobga olinishi, ularning eskirishi, yo‘qolishi yoki maqsadsiz sarflanishi korxonaning
moliyaviy natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, buxgalteriya hisobining o‘z vaqtida olib
borilishi bilan bir qatorda, ichki audit tekshiruvlarining muntazam tashkil etilishi zaruratga
aylanmoqda.
Xo‘jalik jihozlari va inventar – bu ishlab chiqarish jarayonida, xizmat ko‘rsatishda yoki
ma’muriy ehtiyojlarda foydalaniladigan, narxi past bo‘lgan, ammo qayd etilishi zarur bo‘lgan
material-moddiy boyliklardir. Ular asosiy vositalardan farqli o‘laroq, bir necha yillik
amortizatsiya qilinmaydi, biroq ularga nisbatan moddiy javobgarlik, hisob yuritish va nazorat
talablari mavjud. Buxgalteriya hisobi amaliyotida bu turdagi vositalar 10-“Inventar va xo‘jalik
jihozlari” hisobraqamida aks ettiriladi. Ularning hisobga olinishi kirim orderlari, talabnomalar,
chiqim orderlari, harakat dalolatnomalari, foydalanish ro‘yxatlari orqali amalga oshiriladi.
Audit tekshiruvlarining asosiy vazifasi – bu moddiy resurslarning haqiqatda mavjudligini,
ularning buxgalteriya hisobida to‘g‘ri aks ettirilganini va moddiy javobgar shaxslar zimmasida
mavjudligini aniqlashdan iborat. Auditda birinchi navbatda, tegishli buxgalteriya hujjatlari
(qabul qilish va topshirish dalolatnomasi, balansdan chiqarish to‘g‘risidagi buyruq, foydalanish
joyi bo‘yicha belgilash akti) asosida jihozlarning mavjudligi tekshiriladi. Ikkinchidan, har yili
o‘tkaziladigan inventarizatsiya dalolatnomalari auditorlar tomonidan tahlil qilinib, ularning
haqiqatga mosligi va tafovutlar (kamomad yoki ortiqcha topilmalar) hisobda qanday aks
ettirilgani ko‘rib chiqiladi.
Masalan, korxonada kompyuterlar, printerlar, kiritilgan idish-tovoqlar yoki ofis mebellari
hisobda bor, ammo ular real joylashgan xonada yo‘q yoki yaroqsiz holatga kelgan bo‘lsa, bu
holat auditda aniqlanishi kerak. Bunday holatda auditor tomonidan hisobotga yozma eslatma
24
kiritiladi va bu aktivlar bo‘yicha zararning qoplash tartibi (moddiy javobgar shaxs hisobidan,
foyda hisobidan, sug‘urta hisobidan) aniqlanadi.
Shuningdek, auditda jo‘natilgan, ammo hujjat bilan tasdiqlanmagan jihozlar, ikki karra
aks ettirilgan buyumlar, mavjud bo‘lmagan jihozlar uchun ajratilgan xarajatlar kabi buzilishlar
aniqlanadi. Bunday xatoliklar ko‘pincha ichki nazorat tizimining sustligi, hisob yurituvchi
mutaxassislarning malakasi pastligi yoki hujjat aylanishi bo‘yicha aniq mexanizmning
yo‘qligidan kelib chiqadi. Audit jarayonida shuningdek, inventarning eskirganligi, foydalanish
muddati tugaganligi yoki kerakli sertifikatga ega emasligi ham aniqlanishi mumkin.
Audit nazorati ostida shuningdek, hisob siyosatida xo‘jalik jihozlarining ro‘yxatga olish
mezonlari, inventarizatsiya vaqtlarining aniq belgilanmaganligi, javobgar shaxslar bilan
shartnomalar rasmiylashtirilmaganligi holatlari alohida e’tiborga olinadi. Har bir MChJda
ushbu yo‘nalishda ichki audit tizimi mavjud bo‘lishi, u muntazam ravishda ichki nazorat
hujjatlari asosida ishlab borishi kerak. Shuningdek, auditor tashkilotlar tomonidan tashqi audit
o‘tkazilganda, hisobotlarda mavjud zaxira buyumlar, ortiqcha hisoblangan asbob-uskunalar
bo‘yicha alohida bandda ko‘rsatmalar kiritilishi lozim.
2023-yilda auditorlik tashkilotlari tomonidan o‘tkazilgan 180 ta MChJdagi audit
tekshiruvlarida aniqlangan muammolarning 30% dan ortig‘i aynan inventar va xo‘jalik jihozlari
hisobida aniqlangan kamchiliklar bilan bog‘liq bo‘lgan. Jumladan, mavjud bo‘lmagan buyumlar
hisobda yuritilgan (soxta hisob), moddiy javobgarlikni belgilovchi hujjatlar yo‘q, chiqim
hujjatlari rasmiylashtirilmagan, inventarizatsiya to‘liq o‘tkazilmagan. Bu esa moliyaviy
natijalarni sun’iy oshirib ko‘rsatish, mol-mulkni o‘zlashtirish va auditda hisobdorlikni
kamaytirishga olib kelgan. Ana shunday holatlarning oldini olish uchun ichki audit
mexanizmlarini kuchaytirish, avtomatlashtirilgan buxgalteriya tizimlaridan (1C, ERP)
foydalanish va mutaxassislar malakasini oshirish muhim vazifaga aylangan.
Xo‘jalik jihozlari va inventarning buxgalteriya hisobida to‘g‘ri aks ettirilishi va ularning
audit tekshiruvlari orqali nazorat qilinishi har bir MChJda moliyaviy shaffoflikni ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Audit bu jarayonda nafaqat mavjudlikni, balki huquqiy asosda hisob
yuritishni, yaroqlilikni, moddiy javobgarlikni va eskirish darajasini ham aniqlaydi. Shu sababli,
har bir korxona o‘z hisob siyosatida xo‘jalik jihozlariga doir hujjat aylanishi va audit
tekshiruvlari mexanizmini belgilab olishi lozim. Buxgalteriya tizimining zamonaviy talablarga
muvofiqligini ta’minlash, audit hujjatlari asosida hisob ishonchliligini oshirish va ichki
nazoratni avtomatlashtirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar ishlab chiqilishi maqsadga
muvofiqdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021-yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Audit faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021-yil.
3.
Buxgalteriya hisobi milliy standartlari (BHMS), 2023-yilgi tahrir.
4.
Egamberdiyev A. “Buxgalteriya hisobi va audit asoslari”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022.
5.
“Moliyaviy nazorat va audit” jurnali, 2023-yil, 2-son.
6.
www.accounting.uz – buxgalteriya axborot tizimi portali.
7.
www.audit.uz – O‘zbekiston Respublikasi auditorlar palatasi rasmiy sayti.
