20
BUXGALTERIYA AXBOROT TIZIMLARINI MHXS TALABLARIGA
MOSLASHTIRISHDA TEXNOLOGIK YONDASHUVLAR
Mamanazarov Shoxjaxon Abdunazar o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463649
Annotatsiya:
Mazkur tezisda buxgalteriya axborot tizimlarining xalqaro moliyaviy
hisobot standartlari (MHXS) talablariga muvofiqlashtirish masalalari o‘rganiladi. Raqamli
texnologiyalarni joriy qilish, avtomatlashtirilgan dasturlarni xalqaro me’yorlarga
moslashtirish, shuningdek, axborot xavfsizligini ta’minlash orqali korxonalarning moliyaviy
hisobotlarining aniqligi, shaffofligi va solishtiriluvchanligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar
berilgan.
Kalit so‘zlar:
Buxgalteriya axborot tizimi, MHXS, avtomatlashtirish, moliyaviy hisobot,
raqamli transformatsiya, 1C, IFRS.
Hozirgi kunda iqtisodiyotning barcha sohalarida raqamli texnologiyalar keng
qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, buxgalteriya hisobi va moliyaviy tahlil sohasida avtomatlashtirilgan
axborot tizimlari korxona faoliyatining samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston Respublikasida 2020-yildan boshlab bosqichma-bosqich xalqaro moliyaviy
hisobot standartlariga (MHXS) o‘tish jarayoni amalga oshirilmoqda. Bu esa, axborot tizimlarini
yangi standartlarga moslashtirishni talab etmoqda. Ushbu jarayonni samarali amalga oshirish
uchun texnologik yondashuvlar, ya’ni dasturiy ta’minotni moslashtirish, integratsiya qilish,
axborot xavfsizligini ta’minlash va foydalanuvchi interfeysini optimallashtirish zarur
hisoblanadi.
Buxgalteriya axborot tizimlarini MHXS talablariga moslashtirish bugungi iqtisodiy
muhitda muhim vazifa sifatida dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Korxona faoliyatining asosiy
yo‘nalishlaridan biri hisoblangan buxgalteriya hisobi tizimi raqamli transformatsiyaga duch
kelayotgan bir paytda, xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (MHXS) muvofiq hisob
yuritishning texnologik asoslarini yaratish zarurati ortib bormoqda. O‘zbekiston
iqtisodiyotining jahon integratsiyasi jarayonida yirik va o‘rta korxonalar tomonidan ishlab
chiqilayotgan moliyaviy hisobotlarning xalqaro investorlar, auditorlar va boshqaruv organlari
uchun tushunarli va taqqoslanadigan bo‘lishi katta ahamiyat kasb etadi. Shu bois, buxgalteriya
axborot tizimlarining avtomatlashtirilgan texnologiyalar asosida MHXS me’yorlariga
moslashtirilgan holatda faoliyat yuritishi zarur.
Buxgalteriya axborot tizimlari buxgalterlik hisobini yuritishda foydalanuvchiga aniq,
tezkor va tizimli ma’lumotlarni taqdim etuvchi vosita bo‘lib xizmat qiladi. An’anaviy tizimlarda
bu jarayonlar ko‘pincha milliy standartlar asosida shakllangan bo‘lib, ular MHXS talablariga
to‘liq javob bermasligi mumkin. Shuning uchun MHXS asosida hisob yuritishning samaradorligi,
avvalo, mavjud axborot tizimlarining funksional imkoniyatlarini tahlil qilish, ularni zarur
modullar bilan to‘ldirish, interfeys va foydalanuvchi funksiyalarini moslashtirish orqali
ta’minlanadi. Misol uchun, 1C: Buxgalteriya dasturining zamonaviy versiyalarida MHXS
talablariga mos modul va hisobot shakllari mavjud, biroq ularni amaliyotga to‘g‘ri
integratsiyalash ko‘plab texnik va uslubiy muammolarni yuzaga keltiradi. Jumladan, aktivlar va
majburiyatlarning qayta baholanishi, amortizatsiya siyosatining tanlanishi, hujjatlar aylanishi
21
va operatsion xarajatlarning hisobga olinishi MHXSda milliy standartlardan farqli tarzda
yuritiladi. Shu nuqtai nazardan, buxgalteriya axborot tizimlarining ushbu elementlarni o‘z
ichiga olgan holatda ishlashi, MHXS me’yorlarini to‘liq qamrab olgan mexanizmlarni
o‘zlashtirgan bo‘lishi muhim.
Texnologik jihatdan yondashilganda, MHXSga moslashtirishda dasturiy platformalarning
ochiq kodli, moslashuvchan va integratsiyalashuvchan bo‘lishi muhim o‘rin tutadi. Bunday
imkoniyatlar sun’iy intellekt texnologiyalari, mashinaviy o‘qitish algoritmlari, shuningdek,
blokcheyn texnologiyalar orqali yanada kengaymoqda. Jumladan, foydalanuvchi buxgalterlik
operatsiyalarini real vaqt rejimida amalga oshirishi, hujjat aylanishini avtomatlashtirish,
risklarni baholash va moliyaviy hisobotni standart formatda eksport qilish imkoniyatiga ega
bo‘lmoqda. MHXSning ko‘plab bandlari tavsifiy va baholovchi xarakterga ega bo‘lgani uchun
tizimlarda baholovchi algoritmlar, model asosidagi qarorlar qabul qilish mexanizmlari talab
etiladi. Bu esa axborot tizimlarida raqamli analitik modullarni ishlab chiqish,
integratsiyalashgan boshqaruv panellari (dashboard) orqali foydalanuvchiga ko‘rsatkichlarni
vizual taqdim etish zaruratini yuzaga keltiradi.
Shuningdek, moliyaviy hisobotlarning MHXSga mos bo‘lishi uchun buxgalteriya axborot
tizimlarida xavfsizlik masalalariga alohida e’tibor qaratilishi lozim. Raqamli tahdidlar
sharoitida axborotlar bazasini muhofaza qilish, foydalanuvchi kirishlarini nazorat qilish, audit
izlarini yuritish orqali MHXS talablarida ko‘zda tutilgan ishonchlilik, aniqlik va hisobdorlik
prinsiplariga erishish mumkin bo‘ladi. Shu ma’noda, korxonalarda ishlatiladigan dasturlarni
xalqaro standartlarga moslashtirish nafaqat texnologik modernizatsiya, balki institutisonal,
huquqiy va kadrlar malakasi masalalari bilan ham uzviy bog‘liqdir. Chunki har qanday ilg‘or
axborot tizimi samarali ishlashi uchun foydalanuvchi tomonidan to‘g‘ri tushunilishi va
qo‘llanilishi zarur.
Korxona amaliyotida kuzatilayotgan holatlarga asoslangan holda aytish mumkinki, yirik
kompaniyalar SAP, Oracle kabi global ERP tizimlaridan foydalanmoqda, bu tizimlar esa o‘z
ichiga MHXSni qamrab olgan modullarni kiritgan. Biroq o‘rta va kichik korxonalar orasida
bunday yondashuvlar hali to‘liq joriy etilmagan bo‘lib, ularning ko‘pchiligi mahalliy ishlab
chiqilgan dasturlar yoki Excel asosida hisob yuritmoqda. Bu esa hisobotlar sifati va xalqaro
darajadagi solishtiriluvchanlik darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, davlat tomonidan
kichik biznes vakillari uchun subsidiyalangan axborot tizimlari, yagona bulutli buxgalteriya
platformalari va MHXS asosida ishlovchi milliy dasturiy ta’minotlar ishlab chiqilishi dolzarbdir.
Yuqoridagi holatlar shuni ko‘rsatadiki, MHXSga o‘tishda buxgalteriya axborot
tizimlarining modernizatsiyasi markaziy o‘ringa ega. Bu jarayonni tizimli yondashuv,
texnologik moslashuvchanlik, institutsional qo‘llab-quvvatlash va foydalanuvchi malakasini
oshirish bilan uyg‘unlashtirish orqaligina xalqaro moliyaviy axborot maydonida O‘zbekiston
korxonalarining ishtiroki kuchayadi.
O‘zbekistonda ayrim yirik korxonalar (masalan, “O‘zbekneftgaz” AJ, “UzAuto Motors” AJ)
MHXS talablariga mos buxgalteriya dasturlarini joriy qilgan bo‘lsa-da, kichik va o‘rta biznes
vakillarining aksariyatida milliy standartlar asosidagi tizimlar mavjud. Quyidagi tahlillar bunga
misol bo‘ladi:
Buxgalteriya axborot tizimlarini MHXS talablariga moslashtirish nafaqat texnik, balki
institutsional islohotlarni ham talab qiladi. Dasturiy ta’minotlarni modernizatsiya qilish,
kadrlar malakasini oshirish va davlat tomonidan me’yoriy-uslubiy ko‘rsatmalarni ishlab
22
chiqish zarur. Bu esa, O‘zbekistonda xalqaro moliyaviy axborot standartlarini to‘liq joriy
etishga, investitsiya muhitini yaxshilashga va korxonalar faoliyatining shaffofligini oshirishga
xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-fevraldagi PQ–4611-son qarori
2.
“Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun, yangi tahrir, 2021-yil
3.
IFRS Foundation.
International Financial Reporting Standards (IFRS)
. London, 2023
4.
Tillyayeva N.K. – “Moliyaviy hisobotlar va xalqaro standartlar asoslari”, TDIU, 2022
5.
1C: Buxgalteriya – rasmiy dasturiy hujjatlar va modul yo‘riqnomalari
6.
Хайруллаев А., Бухгалтерия ҳисобининг ахборот тизимлари. – Т.: “Iqtisodiyot”, 2021
7.
Deloitte. (2023).
IFRS Implementation and Digital Accounting Tools
– Research Report
