17
MOLIYAVIY VA SOLIQ HISOBOTLARINI TAYYORLASHDA DASTLABKI
HUJJATLARNING ROLI
Mandasheva Madinaxon Adxamjon qizi
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463635
Annotatsiya:
Mazkur tezisda moliyaviy va soliq hisobotlarining shakllantirilishida
dastlabki buxgalteriya hujjatlarining ahamiyati, ularning aniqligi va ishonchliligi hisobot
sifatiga qanday ta’sir qilishi, hamda hisobotlar tayyorlanishida hujjat aylanishining roli
yoritilgan. Hisobot yuritish jarayonida boshlang‘ich hujjatlarning tuzilishi, tasdiqlanishi va
ularni rasmiylashtirishdagi xatoliklarning oqibatlari tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
Dastlabki hujjat, moliyaviy hisobot, soliq hisobotlari, hujjat aylanishi, hisob
ishonchliligi, audit, buxgalteriya nazorati.
Korxonaning moliyaviy faoliyati bo‘yicha rasmiy qarorlar qabul qilinishi, soliq
majburiyatlarini to‘g‘ri hisoblash, hamda audit va davlat nazorati jarayonlarida ishonchli
axborotga ega bo‘lishda moliyaviy va soliq hisobotlari muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu
hisobotlarning shakllanishi esa bevosita boshlang‘ich (dastlabki) buxgalteriya hujjatlariga
tayangan holda amalga oshiriladi. Dastlabki hujjatlar — buxgalteriya yozuvlari uchun asos
bo‘lib xizmat qiluvchi hujjatlar bo‘lib, ular orqali har bir xo‘jalik operatsiyasi tasdiqlanadi va
rasmiylashtiriladi. Shu bois moliyaviy va soliq hisobotlarining aniqligi, ishonchliligi va
qonuniyligi aynan dastlabki hujjatlarning to‘g‘ri yuritilishiga bevosita bog‘liqdir.
Moliyaviy va soliq hisobotlarida keltirilgan barcha ko‘rsatkichlar korxonaning real
xo‘jalik operatsiyalariga asoslangan bo‘lishi kerak. Bu operatsiyalar birinchi navbatda dastlabki
hujjatlar — hisob-fakturalar, tovar-moddiy boyliklar kirim-chiqim orderlari, xizmat ko‘rsatish
dalolatnomalari, bank to‘lov topshiriqlari, shartnomalar va buyrug‘lar orqali hujjatlashtiriladi.
Har bir buxgalteriya yozuvi aynan shu hujjatlarda qayd etilgan asosiy ma’lumotlarga (sana,
miqdor, narx, ishtirokchilar, tasdiq imzolar) tayanadi. Agar bu hujjatlar noto‘g‘ri, to‘liq bo‘lmasa
yoki talab darajasida rasmiylashtirilmasa, bu holda moliyaviy hisobot noto‘g‘ri bo‘lishi, soliq
organlari bilan kelishmovchiliklar yuzaga kelishi yoki auditda xatoliklar aniqlanishi mumkin.
Dastlabki hujjatlar, shuningdek, buxgalteriya yozuvlarining xronologik va tizimli
yuritilishini ta’minlaydi. Ular korxona faoliyatining izchilligini hujjatlashtiradi, har bir mablag‘
harakati yoki mahsulot aylanishining iqtisodiy mazmunini tushuntirib beradi. Bu holat ayniqsa
soliq hisobotlari uchun juda muhim, chunki soliq bazasi aniqlanayotganda har bir tushum,
xarajat, amortizatsiya yoki foyda elementining real mavjudligi va qonuniyligini tasdiqlash talab
qilinadi. Shu nuqtai nazardan, barcha hujjatlar belgilangan tartibda yuritilgan, davlat tilida
rasmiylashtirilgan, zarur rekvizitlarga ega bo‘lgan bo‘lishi lozim.
Avtomatlashtirilgan buxgalteriya tizimlarida (1C, SAP, UzASBO va h.k.) dastlabki hujjatlar
elektron shaklda kiritiladi. Bu shaklda ham aynan shu hujjat bo‘yicha tuzilgan yozuvlar orqali
hisobot ko‘rsatkichlari hosil qilinadi. Demak, zamonaviy hisob yuritishda ham boshlang‘ich
hujjatlar axborot bazasining tayanch elementi hisoblanadi. Elektron hujjatlar tizimi inson
xatolarini kamaytirsa-da, ma’lumotlarni noto‘g‘ri kiritish yoki hujjatni noto‘g‘ri tasdiqlash
holatlari hali ham mavjud. Shu sababli, boshlang‘ich hujjatlarni rasmiylashtirishda ikkilik
18
nazorat, avtomatik validatsiya, shablonlashtirish kabi zamonaviy usullar qo‘llanilishi tavsiya
etiladi.
Moliyaviy hisobotlar tuzilayotganda (balans, foyda va zarar to‘g‘risidagi hisobot, pul
oqimlari hisobotlari) aktivlar, majburiyatlar, daromad va xarajatlar ko‘rsatkichlarining
barchasi aynan shu dastlabki hujjatlar asosida tuziladi. Hisobot ko‘rsatkichlari hujjatsiz
shakllantirilsa, bu holat noqonuniy hisob yuritishga teng bo‘lib, auditorlik xulosasida salbiy
bahoga sabab bo‘ladi. Xususan, moliyaviy yilda 100 mln so‘mga teng asosiy vosita sotib olingani
aks ettirilgan bo‘lsa, ushbu operatsiyani tasdiqlovchi hisob-faktura, sotib olish shartnomasi,
to‘lov topshirig‘i, qabul qilish dalolatnomasi va kirim orderi mavjud bo‘lishi zarur. Bu hujjatlar
bo‘lmasa, aktiv moliyaviy hisobotga kiritilmaydi yoki auditda shubha ostiga olinadi.
Soliq hisobotlari uchun ham dastlabki hujjatlar asosiy isbot vositasidir. QQS, foyda solig‘i,
ijtimoiy soliq kabi to‘lovlar aynan daromadlar va xarajatlar bo‘yicha hujjatlashtirilgan
miqdorlar asosida hisoblanadi. Dastlabki hujjatlar to‘g‘ri yuritilmagan bo‘lsa, bu soliq
bazasining noto‘g‘ri aniqlanishiga, jarima va penya qo‘llanilishiga olib keladi. Misol uchun,
xodimlarga haq to‘lash bo‘yicha dalolatnoma va mehnat shartnomasi bo‘lmasa, ularning ish
haqi xarajat sifatida tan olinmaydi, shuningdek, daromad solig‘i noto‘g‘ri hisoblanishi mumkin.
So‘nggi uch yil davomida olib borilgan amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kichik va o‘rta
biznes korxonalarining 60 foizida dastlabki hujjatlar to‘liq va tizimli yuritilmaydi. Bu holat
asosan kadrlar malakasi pastligi, hujjatlar rasmiylashtirishda soddalashtirishga urinishlar, yoki
hisob tizimining avtomatlashtirilmaganligi bilan izohlanadi. Misol uchun, xizmat ko‘rsatish
sohasidagi kichik korxonalarda xizmat ko‘rsatish dalolatnomasi va qabul-xatolik
dalolatnomalari yuritilmasligi natijasida, foyda solig‘i bo‘yicha noto‘g‘ri hisoblar aniqlangan.
2023-yil yakunlari bo‘yicha yirik auditorlik tashkilotlarining hisoboti shuni ko‘rsatadiki,
auditda eng ko‘p aniqlanayotgan kamchiliklar aynan boshlang‘ich hujjatlarning yo‘qligi yoki
noto‘g‘ri rasmiylashtirilganiga taalluqlidir. Xususan, tovar yetkazib berish bo‘yicha shartnoma
mavjud bo‘lmasdan, faqatgina kirim orderiga tayangan operatsiyalar moliyaviy hisobotda aks
ettirilgani aniqlangan. Bu esa nafaqat auditorlar uchun, balki soliq organlari uchun ham
muammoli holatlarni yuzaga keltirmoqda.
Elektron hujjatlar aylanishi tizimini joriy etgan korxonalarda esa aniqlik va shaffoflik
darajasi sezilarli yuqori. Masalan, 2022-yilda “X” korxonasida elektron to‘lov topshiriqlari va
hisob-fakturalar asosida yuritilgan yozuvlar natijasida hisobot xatoliklari 1,8% ni tashkil qilgan
bo‘lsa, shunga o‘xshash faoliyatdagi boshqa korxonada bu ko‘rsatkich 5,2% ni tashkil qilgan. Bu
farq aynan boshlang‘ich hujjatlarni yuritish madaniyati va avtomatlashtirish darajasi bilan
bog‘liq.
Yana bir muhim jihat – buxgalteriya axborot tizimlarida dastlabki hujjatlar bo‘yicha
avtomatik bog‘liqliklar (masalan, kirim orderidan balansga, xizmat dalolatnomasidan foyda va
zarar hisobotiga) mavjud bo‘lishi, xatoliklar sonini keskin kamaytiradi. Ushbu yondashuv
moliyaviy intizomni kuchaytirish, audit xulosalarini ijobiylashtirish va hisobot yuritish
jarayonini tezlashtirishga xizmat qiladi.
Moliyaviy va soliq hisobotlarining shakllantirilishida dastlabki buxgalteriya hujjatlari
asosiy tayanch va ishonch manbai hisoblanadi. Ularning to‘g‘ri va tizimli yuritilishi nafaqat
hisobotlarning aniqligini, balki korxonaning moliyaviy barqarorligini, soliq intizomini va
investitsion jozibadorligini ta’minlaydi. Shu sababli, korxonalarda dastlabki hujjatlarni
19
rasmiylashtirish tartibiga qat’iy rioya qilish, elektron hujjatlar aylanishini joriy etish, hamda
nazorat tizimini kuchaytirish buxgalteriya hisobining sifatini sezilarli darajada oshiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021-yil
2.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 2022-yilgi tahrir
3.
Moliya vazirligi buxgalteriya standartlari va metodik tavsiyalar to‘plami, 2023
4.
KPMG Uzbekistan – “Audit xatoliklari va ularning sabablari” tahliliy hisobot, 2023
5.
EY Uzbekistan – “Dastlabki hujjatlar asosida moliyaviy nazorat” sharhi, 2022
6.
UzASBO elektron hisob tizimi qo‘llanmasi, 2023
7.
TDIU o‘quv adabiyoti – “Buxgalteriya hisobi nazariyasi va amaliyoti”, 2021
