15
HISOB-KITOBLAR OPERATSIYALARIDA BANK HISOB VARAQLARI
HARAKATINING TAHLILI VA HISOBLASH USULLARI
Muxammadov Azizbek Sodiqjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463624
Annotatsiya:
Ushbu tezisda korxonalarda hisob-kitoblar operatsiyalarida bank
hisobvaraqlari orqali amalga oshiriladigan pul mablag‘lari harakatining tahlili va bu
harakatlarni hisoblash usullari ko‘rib chiqilgan. Bank hisobvaraqlari orqali yuritiladigan
operatsiyalar korxona moliyaviy intizomi, to‘lovga layoqatliligi va pul oqimlarining
shaffofligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tezisda bank hisobvaraqlari harakatlarini hisobga
olishning buxgalteriyadagi aks ettirilish tartibi, bu harakatlar asosida shakllantiriladigan
moliyaviy ko‘rsatkichlar va ularning tahlil metodlari yoritilgan. Amaliy misollar orqali bank
aylanmalari samaradorligini baholash usullari ham bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
hisob-kitob operatsiyasi, bank hisobvarag‘i, pul mablag‘lari, tahlil
ko‘rsatkichlari, buxgalteriya hisobi, naqd pulsiz to‘lovlar.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonaning moliyaviy barqarorligi ko‘p jihatdan uning
to‘lov intizomiga, hisob-kitoblar samaradorligiga va bank hisobvaraqlari harakatlarining
tartibli yuritilishiga bog‘liqdir. Hisob-kitob operatsiyalari orqali amalga oshiriladigan bank
to‘lovlari, o‘tkazmalar, debet va kredit operatsiyalari har bir buxgalteriya hisobida alohida
nazorat ostida yuritilishi lozim. Pul mablag‘larining ko‘pchilik qismi naqd pulsiz shaklda bank
hisobvaraqlari orqali harakatlanayotgani tufayli, bu hisobotlar to‘g‘riligini ta’minlash va tahlil
qilish zarurati ortmoqda. Shunday qilib, bank hisobvaraqlari harakatining moliyaviy
hisobotlardagi aks ettirilishi va ularning tahlili korxonaning ichki nazorat tizimi va moliyaviy
boshqaruvida muhim o‘rin egallaydi.
Bank hisobvaraqlari — bu korxonaning tijorat banklarida ochilgan hisob-kitob, joriy,
valyutaviy, maxsus maqsadli va depozit hisobvaraqlari bo‘lib, ular orqali to‘lovlar amalga
oshiriladi, mablag‘lar qabul qilinadi yoki o‘tkaziladi. Hisob-kitob operatsiyalarida eng ko‘p
uchraydigan bank operatsiyalari quyidagilar: yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar, xizmat
ko‘rsatish uchun to‘lovlar, ish haqi o‘tkazmalari, budjet va byudjetdan tashqari jamg‘armalarga
to‘lovlar, kreditlar bo‘yicha foiz to‘lovlari.
Buxgalteriya hisobida bank operatsiyalari 51-sonli “Bankdagi hisob-kitob hisobvaraqlari”
hisobvaraqlari orqali yuritiladi. Har bir operatsiya tegishli asoslovchi hujjatlar (to‘lov
topshiriqnomalari, inkassolar, schyot-fakturalar, bank ko‘chirmalari) asosida qayd etiladi. Har
bir o‘tkazma, tushum yoki chiqim buxgalteriya registrida aks ettiriladi, jurnal-buyruq va bosh
kitobda jamlanadi.
Bank hisobvaraqlari harakatini hisoblashda quyidagi ko‘rsatkichlar tahlil qilinadi:
Bank aylanmasi ko‘rsatkichi
: davr ichida hisobvaraqqa tushgan va undan chiqib ketgan
mablag‘lar yig‘indisi.
To‘lov intizomi darajasi
: vaqtida amalga oshirilgan to‘lovlar ulushi.
O‘rtacha kundalik qoldiq
: hisobvaraqda mavjud bo‘lgan o‘rtacha mablag‘ hajmi.
Likvidlik koeffitsienti
: naqd va bankdagi mablag‘lar / qisqa muddatli majburiyatlar.
16
Bundan tashqari, bank hisobvaraqlari orqali o‘tkazmalar dinamikasi (oylik, choraklik)
tahlil qilinadi, ularning o‘sish sur’atlari va harakat tarkibi (kirim va chiqim turlari) baholanadi.
Elektron bank xizmatlarining kengayishi, masalan, internet-banking, mobil ilovalar,
elektron to‘lov tizimlari (Humo, Click, Payme) orqali buxgalteriya hisobi real vaqt rejimida
yuritilmoqda. Bu esa tahlilni avtomatlashtirish va nazoratni kuchaytirish imkonini beradi.
“Nurtex Servis” MChJda 2023-yil davomida hisob-kitoblar bo‘yicha bank hisobvaraqlari
aylanmasi 9,8 mlrd so‘mni tashkil etgan. Ushbu ko‘rsatkich 2022-yildagiga nisbatan 17% ga
oshgan. Tahlil davomida aniqlanishicha, mijozlarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha tushumlar 6,4
mlrd so‘m, turli byudjet to‘lovlari esa 2,1 mlrd so‘mni tashkil etgan. Korxonaning o‘rtacha
kundalik qoldig‘i 420 mln so‘m atrofida bo‘lgan.
Likvidlik koeffitsienti 2023-yilda 1,4 birlikni tashkil etgan bo‘lib, bu qisqa muddatli
majburiyatlarni o‘z vaqtida qoplash imkoniyati mavjudligini ko‘rsatadi. To‘lov intizomi darajasi
96% bo‘lgan — ya’ni, barcha majburiy to‘lovlarning deyarli barchasi muddatida to‘langan.
Mazkur natijalar asosida korxona buxgalteriya bo‘limi tomonidan hisob-kitoblar
monitoringi, bank operatsiyalari tasnifi va kunlik nazorat mexanizmlari kuchaytirilgan,
natijada bank hisobvaraqlari harakati aniq va shaffof holatga keltirilgan.
Bank hisobvaraqlari orqali amalga oshiriladigan hisob-kitoblar operatsiyalari
korxonaning pul mablag‘lari harakatini tartibga soladi, moliyaviy shaffoflikni ta’minlaydi va
qaror qabul qilishda asosiy axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu operatsiyalarni to‘g‘ri
buxgalteriya hisobida aks ettirish, ularni doimiy tahlil qilish va boshqaruv ko‘rsatkichlarini
ishlab chiqish orqali korxona moliyaviy intizomini oshirish, to‘lovga layoqatliligini saqlab
qolish hamda bank bilan ishonchli hamkorlikni rivojlantirish mumkin. Shuningdek,
raqamlashtirilgan bank xizmatlaridan foydalanish hisob-kitoblar samaradorligini oshirishga
xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonuni, 1996-yil
2.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 2020-yil
3.
51-sonli milliy buxgalteriya hisobi standarti – “Bankdagi hisob-kitob hisobvaraqlari”
4.
Karimov A. “Moliyaviy hisob va tahlil”, Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2021
5.
– Davlat soliq qo‘mitasining rasmiy sayti
6.
– Me’yoriy-huquqiy hujjatlar portali
7.
– Davlat statistika qo‘mitasi portali
8.
Nurmatov M. “Pul mablag‘lari va ularning nazorati”, Ilmiy maqola, 2022
9.
“Buxgalteriya axborot tizimlari” fanidan o‘quv qo‘llanma, TDIU, 2020
