13
SOLIQ VA YIG‘IMLAR MAJBURIYATLARINI HISOBGA OLISHDA
AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARINING ROLI
Nematov Ilxomjon Ibroximjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463604
Annotatsiya:
Mazkur tezisda soliq va yig‘imlar bo‘yicha soliqqа tortish majburiyatlarini
hisobga olishda avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining ahamiyati, ulardan foydalanish
tartibi va qo‘llanishdagi amaliy imkoniyatlar tahlil qilinadi. Soliq organlari va soliq to‘lovchilar
o‘rtasidagi o‘zaro hisob-kitoblar, to‘lov intizomi, real vaqt rejimidagi monitoring,
axborotlarning aniqligi va xavfsizligini ta’minlashda avtomatlashtirilgan tizimlarning tutgan
o‘rni ilmiy va amaliy jihatdan asoslanadi.
Kalit so‘zlar:
Soliq majburiyati, avtomatlashtirilgan tizim, Soliq.uz, AIS “Soliq”, real vaqt
monitoring, soliq hisobi, elektron hisob-kitob.
Zamonaviy soliq boshqaruvi tizimi raqamli transformatsiyaga asoslangan bo‘lib, soliq
to‘lovchilarning soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha majburiyatlarini samarali boshqarishda
avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining o‘rni tobora ortib bormoqda. O‘zbekiston
Respublikasida ushbu jarayon Soliq kodeksi, raqamli iqtisodiyot konsepsiyasi va “Soliq.uz”
platformasi asosida amalga oshirilmoqda. Soliq hisobi va to‘lov intizomini ta’minlashda raqamli
tizimlar orqali real vaqt rejimida nazorat olib borish, to‘lovlar bo‘yicha qarzdorliklarni aniqlash,
hisob-fakturalarni avtomatik tarzda shakllantirish imkoniyati soliq majburiyatlarini bajarishda
shaffoflik va aniqlikni oshirmoqda. Shu sababli, avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining soliq
hisobidagi roli strategik darajaga ko‘tarilgan.
Soliq va yig‘imlar majburiyatlarini to‘g‘ri, aniq va o‘z vaqtida hisobga olish korxona
faoliyatining qonunchilikka muvofiqligini, davlat byudjetiga tushumlarning barqarorligini va
soliqqa tortish tizimining adolatli ishlashini ta’minlaydi. Bu jarayonni ishonchli yuritishda
avtomatlashtirilgan axborot tizimlari asosiy rol o‘ynaydi. Ushbu tizimlar orqali soliq
to‘lovchilarning to‘lov majburiyatlari shakllantiriladi, avtomatik ravishda hisoblanadi, va turli
hisobot shakllari davlat soliq organlariga elektron tarzda uzatiladi. Xususan, AIS “Soliq”
(Avtomatlashtirilgan axborot tizimi) va “Soliq.uz” portalining yagona elektron maydon sifatida
faoliyat yuritishi soliq to‘lovchi va soliq organi o‘rtasidagi axborot almashinuvini ancha
yengillashtirdi.
Bu tizimlar yordamida jismoniy va yuridik shaxslar o‘z soliq majburiyatlari, mavjud
qarzdorliklar, muddati yaqinlashayotgan to‘lovlar haqida onlayn tarzda ma’lumot olish
imkoniyatiga ega. Ayniqsa, avtomatlashtirilgan tizimlar soliq majburiyatlarining hisobga
olinishi va to‘lovlar bo‘yicha intizomni oshirishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
Korxonalar uchun bu degani – soliqqa oid jarimalar, kechikishlar va hisobda noto‘g‘riliklar
ehtimolini sezilarli darajada kamaytirishdir. Bundan tashqari, bu tizimlar avtomatik eslatmalar,
onlayn to‘lovlar, soliq deklaratsiyalarining tayyor namunalarini ham taqdim etadi, bu esa inson
omilining kamchiligi va subyektiv xatolarni bartaraf etadi.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining yana bir muhim afzalligi – ular orqali davlat
soliq qo‘mitalari o‘z faoliyatini proaktiv tarzda tashkil etishi, ya’ni soliq to‘lovchilarning xatti-
harakatlarini kuzatib borishi, risklarga asoslangan auditni rejalashtirishi va to‘lov intizomini
14
baholashi mumkin bo‘lmoqda. Shu bilan birga, ushbu tizimlar orqali Yagona interaktiv davlat
xizmatlari portali (my.gov.uz) bilan integratsiya asosida soliq to‘lovlarining aniq
identifikatsiyasi, byudjet kodlari bo‘yicha to‘g‘ri yo‘naltirilishi ham ta’minlanmoqda.
Raqamli tizimlar orqali soliq majburiyatlarini hisobga olishda real vaqt rejimidagi
monitoring, masofaviy audit, elektron hisob-fakturalar, QR-kodli cheklar orqali nazorat kabi
funksiyalar nafaqat davlat soliq organlari, balki soliq to‘lovchilar uchun ham qulaylik yaratdi.
Bu tizimlar orqali budjet intizomi mustahkamlanib, soliq to‘lovchilarning ishonchi ortmoqda.
Avtomatlashtirish nafaqat operatsion xarajatlarni kamaytirdi, balki inson resurslarini
optimallashtirishga ham zamin yaratdi.
Shuningdek, AIS “Soliq”, 1C: Buxgalteriya, ERP, SAP kabi dasturlar integratsiyasi orqali
yuridik shaxslar o‘z buxgalteriya tizimidan chiqmasdan turib soliq majburiyatlarini hisoblash,
hisobot topshirish va to‘lovni amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Bu esa soliq hisobi
jarayonlarining uzluksizligini, aniqligini va samaradorligini oshiradi.
Amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, 2021–2024 yillar davomida O‘zbekiston
Respublikasida avtomatlashtirilgan soliq tizimlaridan foydalanuvchi soliq to‘lovchilar soni
yildan-yilga ortib bormoqda. Masalan, 2021-yilda Soliq.uz platformasi orqali 2 milliondan ortiq
interaktiv xizmat ko‘rsatilgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 4,8 millionga yetdi. Shu davrda
soliq deklaratsiyalarining 87 foizi avtomatik tarzda onlayn taqdim etildi. Yuridik shaxslar
tomonidan elektron shaklda topshirilgan hisob-fakturalar soni esa 2024-yil boshida 22
milliondan oshdi. Bu raqamlar avtomatlashtirilgan tizimlarning soliq boshqaruvidagi muhim
o‘rnini ko‘rsatadi.
Soliq va yig‘imlar majburiyatlarini hisobga olishda avtomatlashtirilgan axborot
tizimlarining joriy etilishi davlat byudjetining barqaror daromadlarini ta’minlash, soliq
to‘lovchilarning mas’uliyatini oshirish va soliq boshqaruvining samaradorligini kuchaytirishda
muhim vosita hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar asosida shakllangan bu tizimlar orqali soliq
hisobining shaffofligi, aniqligi va real vaqt monitoringi ta’minlanmoqda. Kelajakda bu
tizimlarning sun’iy intellekt, blokcheyn va mashinaviy o‘rganish asosidagi versiyalarini joriy
qilish orqali yanada mukammal soliq boshqaruv tizimiga erishish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2022-yilgi tahrir).
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–6098-son farmoni, 2020-yil 24-fevral.
3.
Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy sayti:
4.
“AIS Soliq” tizimi texnik yo‘riqnomasi, DSK, 2022.
5.
Karimov Z.R. “Soliq nazorati va soliq hisobi”, Toshkent, 2023.
6.
Deloitte Uzbekistan. “Tax Digitalization in Central Asia: Trends and Challenges”, 2023
hisobot.
7.
World Bank. “Tax Administration Digitalization Index 2024”, Washington D.C.
