11
DIVIDENDLAR VA FOIZ DAROMADLARI HISOBINING MOLIYAVIY
HISOBOTLARDAGI AKS ETTIRILISHI
O‘ktamjonov Javohir O‘tkir o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463577
Annotatsiya:
Ushbu tezisda aksionerlik jamiyatlari va boshqa xo‘jalik yurituvchi
subyektlar moliyaviy faoliyatida muhim o‘rin tutuvchi dividendlar va foiz daromadlarining
buxgalteriya hisobida yuritilishi hamda moliyaviy hisobotlarda to‘g‘ri aks ettirilishi masalalari
yoritilgan. Foiz va dividend shaklidagi passiv daromadlar korxonaning investitsiya faoliyati
natijasi sifatida shakllanib, umumiy daromad tuzilmasining ahamiyatli qismini tashkil etadi.
Tezisda ularning buxgalteriyadagi aks ettirilish tartibi, hisobot shakllarida ifodalanishi, soliq
hisobidagi o‘ziga xosliklari va ularning moliyaviy natijalarga ta’siri amaliy yondashuv asosida
bayon qilingan.
Kalit so‘zlar:
dividend daromadi, foiz daromadi, moliyaviy hisobot, passiv daromad,
buxgalteriya hisobi, investitsiya daromadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonaning moliyaviy barqarorligini belgilovchi asosiy
ko‘rsatkichlardan biri — bu moliyaviy faoliyat natijalaridir. Ayniqsa, aksionerlik jamiyatlarida
investitsiya portfeli, aktsiyalarga egalik, depozitlarga mablag‘ kiritish, qimmatli qog‘ozlarga
sarmoya yo‘naltirish kabi faoliyatlar orqali dividendlar va foiz daromadlari shakllanadi. Ushbu
daromadlar korxonaning asosiy faoliyatidan tashqari manbalardan olingan daromad sifatida
buxgalteriya hisobida alohida tartibda aks ettiriladi. Ularning to‘g‘ri hisobga olinishi va
moliyaviy hisobotlarda aniq ifodalanishi korxona moliyaviy holatining real tasvirini
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli dividendlar va foiz daromadlarini hisoblash,
qayd etish va tahlil qilish masalalari korxona buxgalteriyasi va menejmenti uchun dolzarb
hisoblanadi.
Dividendlar — bu korxona (aksionerlik jamiyati) tomonidan boshqa kompaniyalarning
aksiyalariga egalik qilish evaziga olinadigan foyda ulushidir. Bu daromadlar, odatda, yil
yakunida aksiyadorlar yig‘ilishi qaroriga asosan e’lon qilinadi va pul mablag‘i yoki aksiyalar
ko‘rinishida beriladi. Foiz daromadlari esa korxonaning depozitdagi mablag‘lari, obligatsiyalar,
ssudalar yoki boshqa moliyaviy aktivlardan olinadigan passiv daromadlardir.
Milliy buxgalteriya hisobida dividendlar va foiz daromadlari 91-sonli “Boshqa
daromadlar va xarajatlar” hisobi tarkibida yoki 87-sonli “Moliyaviy investitsiyalar” hisobiga
biriktirilgan holda aks ettiriladi. Amalda, foiz va dividend daromadlari quyidagicha qayd etiladi:
Debit: 87 – Moliyaviy investitsiyalar
Kredit: 91 – Boshqa daromadlar (olingan foizlar yoki dividendlar)
Agar dividend yoki foizlar hali olinmagan, ammo huquqiy asos mavjud bo‘lsa (masalan,
qaror qabul qilingan bo‘lsa), bu holda debet 76 – Debitorlar bilan hisob-kitoblar, kredit 91
yozuvi bilan qayd etiladi.
Moliyaviy hisobotlarda ushbu daromadlar moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda
“Moliyaviy faoliyatdan daromadlar” bandi ostida ko‘rsatiladi. Shuningdek, balansda
korxonaning investitsiyalardan olinadigan daromadlari va debitorlik huquqlari alohida aks
ettiriladi.
12
Foiz daromadlari ko‘p hollarda depozit shartnomalari asosida shakllanadi va oy, chorak
yoki yil yakunida hisobga olinadi. Ular ham soliqqa tortiladigan ob’ektdir, ya’ni yuridik shaxslar
uchun umumiy daromadga qo‘shiladi va foyda solig‘i bo‘yicha hisoblanadi.
“Toshkent Invest Bank” AJ misolida 2021–2023 yillar davomida olingan dividend va foiz
daromadlari tahlil qilindi. Bank boshqa moliya institutlari aksiyalariga ega bo‘lib, har yili
dividend tarzida o‘rtacha 3,5 mlrd so‘m daromad olgan. Shuningdek, tijorat banklarida
joylashtirilgan qisqa muddatli depozitlardan o‘rtacha 2,1 mlrd so‘m foiz daromadi olingan.
Moliyaviy hisobotlarda bu daromadlar boshqa faoliyat daromadlari sifatida to‘liq aks
ettirilgan, bu esa umumiy foydaning 12–15% qismini tashkil etgan. Tahlil shuni ko‘rsatadiki,
passiv daromadlar korxona umumiy moliyaviy natijalariga sezilarli ta’sir o‘tkazadi. Jumladan,
sof foydaning o‘sishiga sabab bo‘lgan, moliyaviy xavfsizlik darajasini oshirgan va dividend
siyosatini yuritishda asos bo‘lib xizmat qilgan.
Dividendlar va foiz daromadlari aksionerlik jamiyatlarining moliyaviy barqarorligini
ta’minlovchi muhim daromad turlaridan hisoblanadi. Ularning to‘g‘ri hisobga olinishi,
moliyaviy hisobotlarda aniq aks ettirilishi hamda buxgalteriya siyosatida qat’iy belgilanishi
zarur. Bunday daromadlar moliyaviy tahlilning asosiy ob’ekti bo‘lib, foyda rentabelligi,
moliyaviy likvidlik va investitsion faoliyat samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, bu daromadlarning soliqqa tortilishi, ularning hisob-kitobdagi yondashuvi va
amaldagi standartlarga muvofiqligini nazorat qilish buxgalteriya va auditorlik amaliyotida
muhim rol o‘ynaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonuni, 1996-yil
2.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 2020-yil
3.
87-sonli milliy buxgalteriya hisobi standarti – “Moliyaviy investitsiyalar”
4.
91-sonli milliy buxgalteriya hisobi standarti – “Boshqa daromadlar va xarajatlar”
5.
Xolmatov A. “Moliyaviy hisobot va buxgalteriya siyosati”, Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2022
6.
– O‘zbekiston Respublikasi davlat statistika qo‘mitasi sayti
7.
– Davlat soliq qo‘mitasining rasmiy portali
8.
– Me’yoriy-huquqiy hujjatlar ma’lumotlar bazasi
9.
Normatov B. “Aksionerlik jamiyatlarida moliyaviy faoliyatni boshqarish”, ilmiy maqola,
2023
