7
MOLIYAVIY HISOBOTLARNING XALQARO STANDARTLARINING
KONTSEPTUAL ASOSLARI
Ermatov Muhammadamin Akmaljon o’g’li
Andijon davlat texnika instituti
Buxgalteriya hisobi va auditi 3- bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463566
Annotatsiya:
Ushbu maqola moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari (IFRS) ning
kontseptual asoslarini chuqur tahlil qiladi va ularning global miqyosda moliyaviy hisobotlarda
shaffoflik, taqqoslanuvchanlik va ishonchlilikni ta’minlashdagi muhim rolini ta’kidlaydi.
Maqolada IFRS tamoyillari, ularning tarixiy rivojlanishi, zamonaviy moliyaviy tizimlardagi
ahamiyati hamda O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda joriy etishdagi qiyinchiliklar
va imkoniyatlar keng yoritiladi. Tadqiqot IFRS ning nazariy va amaliy jihatlarini tushuntirish
orqali moliyaviy sektor ishtirokchilariga ushbu standartlarning global va mahalliy kontekstdagi
o‘rnini tushunishda yordam berishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar.
Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari, IFRS, moliyaviy hisobot,
shaffoflik, taqqoslanuvchanlik, kontseptual asos, buxgalteriya tamoyillari, global iqtisodiyot.
Kirish.
Global iqtisodiyotning jadal rivojlanishi va xalqaro moliyaviy bozorlarning tobora
murakkablashib borishi moliyaviy hisobotlarning sifati va standartlashtirilishiga bo‘lgan
talabni oshirdi. Moliyaviy axborotning shaffofligi, taqqoslanuvchanligi va ishonchliligi
investorlar, kreditorlar, regulyatorlar va boshqa manfaatdor tomonlar uchun qaror qabul
qilishda muhim omil sifatida xizmat qiladi. Ushbu talablarni qondirish maqsadida Xalqaro
buxgalteriya standartlari kengashi (IASB) tomonidan ishlab chiqilgan Moliyaviy hisobotlarning
xalqaro standartlari (IFRS) global miqyosda moliyaviy hisobotlarni tayyorlash va taqdim etish
uchun yagona asos sifatida qabul qilingan. IFRS nafaqat moliyaviy hisobotlarning sifatini
oshirishga xizmat qiladi, balki xalqaro savdo, investitsiyalar va moliyaviy integratsiyani
rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
IFRS ning kontseptual asosi moliyaviy hisobotlarning maqsadlari, sifat xususiyatlari va
elementlarini aniqlovchi nazariy zamin sifatida xizmat qiladi. Bu asos moliyaviy axborotning
foydalanuvchilar uchun dolzarb, ishonchli va tushunarli bo‘lishini ta’minlashga qaratilgan.
Xalqaro miqyosda IFRS ning qabul qilinishi 140 dan ortiq mamlakatda milliy buxgalteriya
tizimlarini uyg‘unlashtirishga xizmat qildi, bu esa global iqtisodiyotda yagona buxgalteriya
tilini shakllantirishga yordam berdi. Biroq, IFRS ni joriy etish jarayoni turli mamlakatlarda
milliy qonunchilik, iqtisodiy sharoitlar va buxgalteriya amaliyotlari tufayli qator qiyinchiliklar
bilan bog‘liq.
O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotga ega mamlakatlarda IFRS ni qabul qilish
xalqaro moliyaviy bozorlarga integratsiyalashuvni tezlashtirish va mahalliy kompaniyalarning
raqobatbardoshligini oshirish uchun muhim strategik qadam sifatida qaralmoqda. So‘nggi
yillarda mamlakatda buxgalteriya hisobi sohasida amalga oshirilgan islohotlar, xususan, 2021
yilda “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonunning yangilangan tahriri IFRS ga o‘tishni qo‘llab-
quvvatladi. Biroq, bu jarayon malakali mutaxassislarning yetishmasligi, infratuzilma
cheklovlari va kichik korxonalar uchun resurslarning kamligi kabi muammolar bilan
murakkablashmoqda.
8
Ushbu maqola IFRS ning kontseptual asoslarini chuqur tahlil qilish, ularning global va
mahalliy miqyosdagi ahamiyatini o‘rganish hamda O‘zbekiston sharoitida ularni joriy etishning
istiqbolli yo‘nalishlarini aniqlashga qaratilgan. Tadqiqot IFRS ning nazariy asoslari va amaliy
qo‘llanilishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib berish orqali moliyaviy hisobot tizimlarini
rivojlantirishda ilmiy yondashuvni targ‘ib qiladi.
Asosiy qism va tahlil
Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari (IFRS) global
iqtisodiyotda moliyaviy axborotning sifatini oshirish va xalqaro bozorlarda ishonchni
mustahkamlashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. IFRS ning kontseptual asosi Xalqaro
buxgalteriya standartlari kengashi (IASB) tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, u moliyaviy
hisobotlarning asosiy maqsadlarini belgilaydi. Bu maqsadlar investorlar, kreditorlar va boshqa
manfaatdor tomonlar uchun moliyaviy qarorlar qabul qilishda foydali bo‘lgan axborot taqdim
etishni o‘z ichiga oladi. Kontseptual asos moliyaviy axborotning sifat xususiyatlarini, ya’ni
dolzarblik, ishonchlilik, taqqoslanuvchanlik va tushunarli bo‘lishni ta’minlashga qaratilgan.
Ushbu tamoyillar moliyaviy hisobotlarning tashkilotning iqtisodiy faoliyati va moliyaviy
holatini haqiqiy aks ettirishini kafolatlaydi.
Kontseptual asos moliyaviy hisobotlarning asosiy elementlarini aniqlaydi: aktivlar,
majburiyatlar, kapital, daromadlar va xarajatlar. Har bir element uchun aniq ta’riflar va tan
olish mezonlari ishlab chiqilgan bo‘lib, bu moliyaviy axborotning turli yurisdiktsiyalarda izchil
taqdim etilishini ta’minlaydi. Masalan, aktivlar kelajakda iqtisodiy foyda keltirishi kutilayotgan
resurslar sifatida aniqlanadi, majburiyatlar esa tashkilotning hozirgi majburiyatlari sifatida
qaraladi. Ushbu ta’riflar va mezonlar IFRS standartlarini ishlab chiqish va qo‘llashda asosiy yo‘l-
yo‘riq sifatida xizmat qiladi.
IFRS ning rivojlanishi 1973 yilda Xalqaro buxgalteriya standartlari qo‘mitasi (IASC)
tashkil etilishi bilan boshlangan. 2001 yilda IASC IASB ga aylandi va shundan so‘ng IFRS global
miqyosda keng tarqaldi. Hozirda 140 dan ortiq mamlakat IFRS ni qabul qilgan yoki milliy
standartlarini unga moslashtirgan. IFRS ning rivojlanishidagi muhim bosqichlar qatoriga 1989
yilda kontseptual asosning dastlabki versiyasining chiqarilishi, 2005 yilda Yevropa Ittifoqi
tomonidan IFRS ning majburiy qabul qilinishi va AQShning GAAP (Generally Accepted
Accounting Principles) bilan uyg‘unlashtirish bo‘yicha davom etayotgan sa’y-harakatlar kiradi.
Ushbu jarayonlar global iqtisodiyotda yagona buxgalteriya tilini shakllantirishga xizmat qildi,
bu esa xalqaro investitsiyalar va transchegaraviy operatsiyalarni osonlashtirdi.
IFRS moliyaviy hisobotlarning sifatini oshirishda bir qator afzalliklarga ega. Birinchidan,
u shaffoflikni ta’minlaydi, bu investorlar va boshqa manfaatdor tomonlar uchun tashkilotning
moliyaviy holatini aniq tushunish imkonini beradi. Ikkinchidan, IFRS taqqoslanuvchanlikni
oshiradi, ya’ni turli mamlakatlardagi kompaniyalar o‘rtasidagi moliyaviy ko‘rsatkichlarni
solishtirish osonlashadi. Bu xalqaro investorlar uchun muhim ahamiyatga ega, chunki ular
investitsiya qarorlarini qabul qilishda ishonchli ma’lumotlarga tayanadi. Uchinchidan, IFRS
kapital xarajatlarini kamaytiradi, chunki kompaniyalar turli mamlakatlarning hisobot
talablariga moslashish uchun qo‘shimcha resurslar sarflashdan ozod bo‘ladi.
Biroq, IFRS ni joriy etish bir qator qiyinchiliklar bilan bog‘liq. Rivojlanayotgan
mamlakatlarda, xususan, O‘zbekistonda, bu jarayon malakali buxgalterlar va auditorlarning
yetishmasligi, infratuzilma cheklovlari va moliyaviy resurslarning kamligi tufayli
murakkablashmoqda. Masalan, IFRS bo‘yicha hisobot tayyorlash buxgalterlardan chuqur bilim
va tajribani talab qiladi, ammo ko‘plab mahalliy mutaxassislar hali bunday malakaga ega emas.
9
Shu bilan birga, IFRS talablari milliy soliq qonunchiligi bilan mos kelmasligi ikki tomonlama
hisobot yuritishga olib keladi, bu esa xarajatlarni oshiradi. Kichik va o‘rta korxonalar uchun
IFRS ga o‘tish ayniqsa qiyin, chunki ular ko‘pincha bu jarayon uchun yetarli moliyaviy va inson
resurslariga ega emas.
O‘zbekiston kontekstida IFRS ni joriy etish bo‘yicha muhim islohotlar amalga
oshirilmoqda. 2021 yilda “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonunning yangilangan tahriri
qabul qilinib, unda IFRS ga o‘tishni tezlashtirish bo‘yicha aniq choralar belgilandi. Katta
korxonalar, banklar va moliyaviy institutlar uchun IFRS bo‘yicha hisobot tayyorlash majburiy
bo‘ldi, bu mamlakatning xalqaro moliyaviy bozorlarga integratsiyasini kuchaytirdi. Masalan,
O‘zbekiston fond birjasida ro‘yxatdan o‘tgan kompaniyalar endi IFRS asosida hisobot taqdim
etmoqda, bu esa xorijiy investorlarning ishonchini oshirishga xizmat qilmoqda. Biroq, kichik va
o‘rta korxonalar uchun bu jarayon hali ham sekin kechmoqda, chunki ular uchun IFRS ning
murakkab talablari va xarajatlari katta to‘siq bo‘lib qolmoqda.
IFRS ni muvaffaqiyatli joriy etish uchun davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik
muhim ahamiyatga ega. Davlat tomonidan buxgalterlar uchun malaka oshirish dasturlari, soliq
imtiyozlari va subsidiyalar kabi qo‘llab-quvvatlash choralari kichik korxonalar uchun IFRS ga
o‘tishni osonlashtirishi mumkin. Xalqaro tajribaga nazar tashlasak, Yevropa Ittifoqi va
Avstraliya kabi mamlakatlar IFRS ni joriy etishda muvaffaqiyatga erishgan, chunki ular keng
ko‘lamli ta’lim dasturlari va qonunchilik islohotlariga sarmoya kiritgan. O‘zbekiston ushbu
tajribadan foydalangan holda, IFRS ni joriy etish jarayonini yanada samarali tashkil etishi
mumkin.
Tahlil qilish jarayonida IFRS ning moslashuvchanligi alohida e’tiborga loyiq. IFRS
tamoyillarga asoslangan yondashuvni qo‘llaydi, ya’ni u qat’iy qoidalarga emas, balki umumiy
tamoyillarga tayanadi. Bu tashkilotlarga o‘ziga xos iqtisodiy sharoitlarini hisobga olgan holda
moliyaviy hisobotlarni tayyorlash imkonini beradi. Masalan, IFRS 15 “Mijozlar bilan tuzilgan
shartnomalar bo‘yicha daromad” standarti kompaniyalarga daromadni tan olishda
moslashuvchan yondashuvni qo‘llashga imkon beradi. Biroq, bu moslashuvchanlik ba’zida
talqin qilishda qiyinchiliklar tug‘diradi, bu esa qo‘shimcha ko‘rsatmalar va auditorlarning
malakasini oshirishni talab qiladi.
IFRS ning iqtisodiy ta’sirini tahlil qilganda, uning kapital bozorlariga ta’siri alohida
e’tiborga loyiq. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, IFRS ni qabul qilgan mamlakatlarda
kompaniyalar o‘rtasida axborot asimmetriyasi kamayadi va investitsiyalar hajmi oshadi.
Masalan, Yevropa Ittifoqida IFRS qabul qilinganidan so‘ng, kompaniyalar o‘rtasidagi moliyaviy
hisobotlarning taqqoslanuvchanligi 30% ga oshgan, bu esa xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni
osonlashtirgan. O‘zbekiston uchun ham bunday imkoniyatlar mavjud, ammo bu jarayon uzoq
muddatli sarmoya va infratuzilma rivojlanishini talab qiladi.
Xulosa.
Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari global moliyaviy tizimlarda
shaffoflik, taqqoslanuvchanlik va ishonchni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. IFRS ning
kontseptual asosi moliyaviy axborotning sifatini oshirish va xalqaro bozorlarda yagona hisobot
tizimini shakllantirish uchun mustahkam zamin yaratadi. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan
mamlakatlarda IFRS ni joriy etish iqtisodiy integratsiyani kuchaytiradi, lekin bu jarayon
malakali kadrlar tayyorlash, infratuzilma rivojlantirish va qonunchilikni takomillashtirishni
talab qiladi. Davlat va xususiy sektorning hamkorligi, shuningdek, xalqaro tajribadan
foydalanish IFRS ni muvaffaqiyatli joriy etishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Kelajakda
10
O‘zbekiston IFRS ni to‘liq qabul qilish orqali xalqaro moliyaviy bozorlarda o‘z o‘rnini
mustahkamlashi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
IASB. *Conceptual Framework for Financial Reporting* (2018).
2.
Alexander, D., Britton, A., & Jorissen, A. *International Financial Reporting and Analysis*
(2020).
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonuni (2021 yil tahriri).
4.
IFRS Foundation. *The Essentials of IFRS* (2023).
5.
PwC. *IFRS Adoption: Challenges and Opportunities* (2022).
