4
KREDIT VA QARZ MAJBURIYATLARINI HISOBGA OLISH VA ULARNI
NAZORAT QILISHDA AUDITORLIKNING ROLI
Faxriddinov Fazliddin Faxriddin o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463543
Annotatsiya:
Ushbu tezisda korxonalarda kredit va qarz majburiyatlarini buxgalteriya
hisobida to‘g‘ri aks ettirish va ularni auditorlik nazorati orqali tekshirishning ahamiyati tahlil
qilinadi. Majburiyatlarning to‘g‘ri hisobga olinishi moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini
ta’minlabgina qolmay, qaror qabul qiluvchilar uchun aniq va o‘z vaqtida axborot taqdim etadi.
Auditorlik jarayoni esa kredit va qarzlarning yuzaga kelishi, to‘lov muddati, foiz xarajatlari va
moliyaviy risklar bo‘yicha chuqur tekshiruv olib borishga imkon yaratadi. Tezisda auditning
nazorat va aniqlik vazifasi bilan birga, tavsiyalar beruvchi roli ham ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
kredit, qarz majburiyatlari, buxgalteriya hisobi, auditorlik, moliyaviy
nazorat, moliyaviy hisobot, to‘lovga qobiliyat.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘z faoliyatlarini
moliyalashtirishda turli manbalardan, xususan, bank kreditlari va qarz mablag‘laridan keng
foydalanmoqda. Ushbu mablag‘lar korxonaning ishlab chiqarish hajmini oshirish, yangi
uskunalar sotib olish yoki oborot mablag‘larini to‘ldirish uchun jalb etiladi. Biroq kredit va qarz
majburiyatlarini noto‘g‘ri hisobga olish yoki nazorat qilmaslik moliyaviy hisobotda salbiy
ko‘rinishga, hatto moliyaviy barqarorlikning buzilishiga olib keladi. Shu sababli buxgalteriya
hisobi va auditorlik tekshiruvlari orqali ushbu majburiyatlar ustidan doimiy monitoring olib
borish zarurdir. Mazkur mavzuni tanlashdan maqsad – kredit va qarz majburiyatlarini hisobga
olish amaliyotini chuqur o‘rganish va bu boradagi auditorlik tekshiruvining nazorat hamda
axborot manbai sifatidagi rolini yoritishdir.
Kredit va qarz majburiyatlari xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatida eng muhim
moliyaviy manbalardan biri bo‘lib, ularning hisobga olinishi va nazorat qilinishi korxonaning
moliyaviy barqarorligi, to‘lovga qobiliyati, soliq majburiyatlari va investorlar oldidagi
ishonchliligi uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bu majburiyatlar o‘z tarkibiga qisqa
muddatli va uzoq muddatli qarzlarni, moliyaviy institutlardan olingan kreditlarni, yetkazib
beruvchilarga va boshqa kreditorlarga bo‘lgan to‘lovlarni, moliyaviy ijarani, foiz to‘lovlarini,
dividend to‘lovlari bo‘yicha majburiyatlarni qamrab oladi. Aynan mana shu majburiyatlar
to‘g‘risida to‘liq va haqqoniy axborot bo‘lmaganda, moliyaviy hisobotlar noto‘g‘ri talqin
qilinadi, investitsion baholashlar xatoga yo‘l qo‘yadi va menejment qarorlarining moliyaviy
asoslanishi yo‘qoladi. Korxona faoliyatining shaffofligini ta’minlash, kredit olishga doir
qarorlarning moliyaviy asoslanganligini tekshirish, qarzga oid shartnomalarning bajarilishini
nazorat qilish, majburiyatlar bilan bog‘liq risklarni aniqlash va baholash — bularning barchasi
auditorlik tekshiruvining ajralmas vazifalaridir.
Buxgalteriya hisobi nuqtayi nazaridan kredit va qarz majburiyatlari milliy standartlar va
xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (xususan, IFRS doirasidagi IAS 1, IAS 37 va IFRS 9)
muvofiq tarzda e’tirof etilishi va moliyaviy hisobotda to‘g‘ri aks ettirilishi lozim. Har bir qarz
bitimi rasmiy hujjatlar asosida rasmiylashtiriladi, buxgalteriyada qarz miqdori, muddati, foiz
stavkasi, ta’minot turi va shartnomaviy shartlari alohida hisobga olinadi. Qarzning harakatini
5
aks ettiruvchi yozuvlar, ya’ni asosiy qarzni jalb etish, foizlarni hisoblash va to‘lash, asosiy qarzni
qaytarish, kechiktirilgan to‘lovlar bo‘yicha penya va jarimalar har biri tegishli buxgalteriya
yozuvlari bilan rasmiylashtirilishi shart. Mazkur hisoblar bo‘yicha yuritiladigan axborotlarning
aniqligi auditorlik tekshiruvida sinchkovlik bilan baholanadi.
Auditorlik amaliyotida bu majburiyatlar bo‘yicha bir qator asosiy savollar paydo bo‘ladi:
korxona tomonidan olgan kredit yoki qarz haqiqatan mavjudmi, bu qarz qachon olingan va
qanday shartlarda, foizlar qanday hisoblangan, to‘lovlar o‘z vaqtida amalga oshirilganmi,
qarzga oid risklar to‘liq hisobga olinganmi, qarzning to‘liq yoki qisman yopilishi hujjatlar bilan
tasdiqlanganmi va buxgalteriya yozuvlarida to‘g‘ri aks ettirilganmi. Auditorlar aynan shularni
hujjatlar asosida tekshiradi va moliyaviy hisobotdagi qarz majburiyatlari to‘g‘risida xulosa
chiqaradi. Shuningdek, ular shartnoma shartlariga zid ravishda yashirilgan qarzlar,
kechiktirilgan foiz to‘lovlari, shartnoma asosida olinmagan qarzlar yoki boshqa moliyaviy
majburiyatlarning hisobotda aks ettirilmasligi holatlarini aniqlaydi. Bu esa auditorlik
faoliyatining faqat xatoliklarni aniqlovchi emas, balki risklarni bartaraf etuvchi va qaror qabul
qilishda axborot ta’minlovchi funktsiyasini namoyon etadi.
Bundan tashqari, kredit majburiyatlari korxona moliyaviy ahvolini ham tahlil qilishda
muhim indikator sifatida qaraladi. Auditorlar qarz va o‘z mablag‘lari o‘rtasidagi nisbati, foiz
to‘lovlarining rentabellikka nisbatan yukini, majburiyatlarning umumiy aktivlardagi ulushini,
to‘lov muddati yaqinlashayotgan qarzlar holatini, kredit shartlariga rioya qilinishini va
qarzlarning qaytarilish muddatlariga muvofiqlikni aniqlaydi. Misol uchun, korxonada kredit
yuki haddan tashqari katta bo‘lsa, bu moliyaviy barqarorlikka tahdid soladi, auditor esa ushbu
faktni moliyaviy hisobotda e’tibor markazida saqlaydi. Aksincha, agar korxona kredit olgan
bo‘lsa, lekin uni hisobotda to‘liq aks ettirmagan bo‘lsa, bu esa moliyaviy natijalarni sun’iy
ravishda bezash, real holatni yashirish degani bo‘ladi va bu holat audit orqali aniqlanishi shart.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, yirik kompaniyalarda kredit va qarzlar bo‘yicha alohida
ichki audit modullari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular kreditning hayot sikli davomida (jalb etish,
foydalanish, qaytarish) avtomatik tarzda moliyaviy nazorat olib boradi. Bunday yondashuv
O‘zbekiston korxonalari uchun ham dolzarb bo‘lib, auditorlar aynan bu jarayonlarni tahlil qilish
orqali ularning zaif nuqtalarini aniqlaydi, ichki nazorat tizimini kuchaytirishga oid tavsiyalar
beradi. Shu jihatdan qarz majburiyatlari nafaqat moliyaviy, balki strategik ahamiyatga ega
bo‘lgan buxgalteriya toifasi hisoblanadi.
Amaliy tahlil “TechnoBiznes Invest” MChJ misolida olib borildi. Ushbu korxona 2022–
2024 yillar davomida 3 ta yirik kredit shartnomasini imzolagan. Har yili bu majburiyatlar
bo‘yicha o‘rtacha 6,4 mlrd so‘mga yaqin foiz xarajatlari hisoblangan. Auditorlik tekshiruvlari
davomida 2023-yilda qarzning 1,1 mlrd so‘mlik qismi moliyaviy hisobotga kiritilmaganligi
aniqlandi. Bu esa korxonaning to‘lovga qobiliyati haqidagi ko‘rsatkichlarning haqiqatga mos
kelmasligiga olib kelgan.
Auditorlik xulosasida qarz majburiyatlarining e’tibordan chetda qoldirilgan qismlarini
to‘liq ochib berish, ularning amortizatsiya grafigi asosida qayta hisob-kitob qilinishini tavsiya
qilish bilan birga, ichki nazorat tizimini kuchaytirish kerakligi ta’kidlangan. Natijada 2024-yil
hisobotida barcha kredit shartnomalari to‘liq aks ettirildi, foiz xarajatlari qayta ko‘rib chiqildi
va moliyaviy hisobotda ishonchlilik darajasi sezilarli darajada oshirildi. Bu korxonaning tashqi
investorlar bilan ishlash salohiyatini mustahkamladi.
6
Korxona kredit va qarz majburiyatlarini hisobga olishda aniqlik va shaffoflikni ta’minlash
zarur. Bunday majburiyatlar to‘g‘ri hisoblanmasa, moliyaviy tahlil noto‘g‘ri natijalarni beradi,
qarorlar xato qabul qilinadi. Auditorlik esa bu borada eng muhim nazorat vositasi bo‘lib, kredit
bitimlarining haqiqatda mavjudligini, shartlarga muvofiqlikni, to‘lovlarning hisobda aks
ettirilganini tekshiradi. Shu bilan birga, auditorlar hisobotlarning ishonchliligini ta’minlabgina
qolmay, moliyaviy risklarni kamaytiruvchi tavsiyalar ham beradi. Xulosa shuki, kredit va qarz
majburiyatlarining hisobini samarali tashkil etish va ularni mustahkam auditorlik nazoratida
ushlab turish — har bir korxonaning moliyaviy sog‘lomligi garovidir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. – 1996 y. (oxirgi
o‘zgartirishlar bilan)
2.
Soliyev S. “Moliyaviy menejment asoslari”, Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2022.
3.
IFRS Foundation, IAS 1, IAS 37 – “Presentation of Financial Statements” va “Provisions,
Contingent Liabilities and Contingent Assets”.
4.
ISA – International Standards on Auditing, IFAC, 2021.
5.
www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi portali.
6.
www.audit.uz – O‘zbekiston auditorlar palatasi rasmiy sayti..
