97
XATOLIKLARNI ANIQLASHDA ICHKI AUDIT VA NAZORATNING O‘RNI
Abdullayev Jamshid Adiljon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463359
Annotatsiya:
Mazkur tezisda buxgalteriya hisobini yuritishda xatoliklarning paydo
bo‘lish sabablari, ularni aniqlashda ichki audit va nazoratning tutgan o‘rni, buxgalteriya
jarayonlarida nazorat nuqtalarini tashkil etish va audit yo‘li bilan aniqlangan xatoliklarni
huquqiy hamda amaliy jihatdan bartaraf etish yo‘llari chuqur tahlil qilinadi. Ichki audit tizimi
orqali xatoliklarni barvaqt aniqlash buxgalteriya axborotining ishonchliligini ta’minlashda
muhim vosita ekanligi ilmiy asosda ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar:
Ichki audit, ichki nazorat, buxgalteriya xatolari, moliyaviy hisobot,
hujjatlashtirish, profilaktika, audit dalolatnomasi.
Korxonalar moliyaviy faoliyatida buxgalteriya hisobining aniqligi va shaffofligi —
ularning soliq organlari, investorlar va audit tashkilotlari oldidagi ishonchlilik darajasini
belgilaydi. Shu sababli buxgalteriya tizimida yuzaga keladigan har qanday xatolik, nafaqat ichki
moliyaviy muammolarni, balki tashqi huquqiy va soliq xavflarini ham keltirib chiqaradi.
Xatoliklar sababi bo‘lib insoniy omillar, noto‘g‘ri hujjatlashtirish, noto‘g‘ri tasniflash, jarayonlar
ustidan nazoratning zaifligi xizmat qiladi. Bunday holatlarning oldini olishda va ularni o‘z
vaqtida aniqlashda ichki audit va nazorat tizimlarining o‘rni beqiyosdir.
Ichki audit — bu korxona ichida mustaqil tarzda faoliyat yurituvchi nazorat tizimi bo‘lib,
u buxgalteriya hisobining qonunchilikka, korxonaning hisob siyosatiga va moliyaviy intizomiga
muvofiqligini baholaydi. Ichki nazorat esa barcha buxgalteriya amaliyotlari ustidan muntazam
va doimiy nazoratni anglatadi.
Xatoliklar turlari:
1.
Hujjat xatolari — noto‘g‘ri to‘ldirilgan rekvizitlar, sanalar, raqamlar;
2.
Hisob yozuvlaridagi xatolar — noto‘g‘ri schyotlar tanlanishi, ikki marta yozuv;
3.
Kalkulyatsion xatolar — noto‘g‘ri summalar, foizlar, diskontlar hisoblanishi;
4.
Tasniflash xatolari — xarajat va daromadlarni noto‘g‘ri bo‘limda ko‘rsatish;
5.
Vaqtinchalik tafovutlar — operatsiyalarni noto‘g‘ri davrda aks ettirish.
Ichki audit aynan mana shunday xatoliklarni aniqlash uchun tekshiruvlar o‘tkazadi. Bu
tekshiruvlar buxgalteriya yozuvlarini hujjatlar bilan solishtirish, hisob-kitoblar aniqligini tahlil
qilish, hisobotlar va real ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi tafovutlarni aniqlash orqali amalga
oshiriladi. Ichki audit natijasida audit dalolatnomasi tuziladi va unda xatoliklar, ularning
sabablari hamda bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar aks ettiriladi.
Ichki nazorat esa buxgalteriya amaliyotida doimiy ravishda ishlovchi jarayondir. U
quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
– hujjatlarning to‘liq rasmiylashtirilganligini tekshirish;
– buxgalteriya yozuvlarining aniq va ishonchli yuritilishini ta’minlash;
– xo‘jalik amaliyotlarini tasdiqlovchi hujjatlar asosida nazorat qilish;
– foydalanuvchi darajadagi dasturlarda (masalan, 1C, UzASBO) avtomatik
ogohlantirishlar orqali xatoliklarni aniqlash.
98
Xatoliklarni bartaraf etish jarayoni buxgalteriya yozuvlarining qayta ko‘rib chiqilishi,
buxgalteriya o‘zgartirish orderlari rasmiylashtirilishi va tegishli tuzatish yozuvlarining
kiritilishini talab qiladi. Barcha tuzatishlar hujjat asosida va ichki audit roziligi bilan amalga
oshiriladi.
2022–2024-yillar davomida Andijon viloyatidagi 7 ta byudjet tashkilotida olib borilgan
ichki audit tekshiruvlari asosida shuni aniqlash mumkin:
– audit natijasida 3 yil davomida jami 51 ta buxgalteriya xatosi aniqlangan;
– ularning 60% noto‘g‘ri schyotda aks ettirilgan xarajatlar, 25% noto‘g‘ri summalar, 15%
esa ikki marta yozuvlar bo‘lgan;
– UzASBO tizimida avtomatik nazorat punktlari joriy etilgach, bu xatoliklar 40% ga
kamaygan.
Masalan, bir maktabda xodimlar uchun ish haqi ustamalarining noto‘g‘ri hisoblangani
oqibatida 2 oy davomida ortiqcha to‘lov amalga oshirilgan. Ichki audit bu holatni aniqlab,
xodimlar bilan qayta hisob-kitob qilinishiga erishilgan. Audit tavsiyasiga asosan foydalanuvchi
darajadagi tekshiruvlar kuchaytirildi, ustamalar va tarif stavkalari avtomatik sozlash asosida
yuritila boshlandi.
Ichki auditning yillik rejalashtirilgan tekshiruvlari davomida moliyaviy hisobotdagi
tafovutlar aniqlanib, korxona ichki nazorat jadvallari orqali bu muammolarning ildizi topildi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, xatoliklarning asosiy sababi — noto‘g‘ri hujjatlashtirish, ish
hajmining ortishi va inson omiliga bog‘liq omillar bo‘lib qolmoqda.
Ichki nazorat mexanizmlarining kuchaytirilgan holatda joriy etilishi buxgalteriya
xatolarini aniqlash muddatini 2 oydan 2 haftagacha qisqartirdi.
Buxgalteriya hisobidagi xatoliklar korxonaning moliyaviy ko‘rsatkichlariga, soliq
majburiyatlariga va hisobotlarning ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun
xatoliklarni aniqlashda ichki audit va ichki nazoratning roli juda muhim. Ular hisobdagi har bir
jarayon ustidan nazoratni tashkil etadi, xatoliklarning ildizini aniqlaydi va ularni bartaraf etish
bo‘yicha takliflar ishlab chiqadi. Kelgusida korxonada moliyaviy barqarorlik va shaffoflikni
ta’minlash uchun buxgalteriya hisobida audit va nazorat mexanizmlarini yanada
avtomatlashtirish va mustahkamlash zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021
2.
Moliya vazirligi buxgalteriya nazorati yo‘riqnomasi, 2022
3.
TDIU – “Ichki audit va nazorat” darsligi, 2023
4.
UzASBO tizimi — rasmiy hujjat aylanishi va audit moduli (metodik qo‘llanma), 2022
5.
Andijon viloyati XTB buxgalteriya bo‘limi audit xulosalari, 2022–2024
6.
KPMG Uzbekistan – “Buxgalteriya xatoliklari va audit tavsiyalari”, 2023
7.
ACCA – International Standards on Internal Audit, 2021
