62
TEXNOLOGIK MUHIT VA QAHRAMON IZOLYATSIYASI: AZIMOVNING
ROBOTLAR OLAMI VA SHAYXOVNING URBANISTIK NASRIDA PSIXOLOGIK
IZTIROBLAR
Fayzullayeva Dilfuzaxon G‘ulomjon qizi
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti mustaqil izlanuvchi
Toshkent, O‘zbekiston
Email: dilfuzamahmudova4@gmail.com
Tel: +998949222278
https://orcid.org/0009-0008-6838-5169
https://doi.org/10.5281/zenodo.15496433
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy Amerika va Oʻzbek nasrining taniqli
namoyandalari — Ayzek Azimov va Hojiakbar Shayxov ijodi tahlil qilinadi. Asarda texnologik
muhit va urbanistik makonning qahramon ruhiyatiga ko‘rsatgan ta’siri, insonning
begonalashuvi, izolyatsiyasi va ruhiy iztiroblari yoritiladi. Mualliflar asarlarida
qahramonlarning ruhiy holati texnologiya taraqqiyoti va jamiyatdagi aloqasizlik orqali chuqur
ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Azimov, Shayxov, texnologik muhit, urbanizm, qahramon ruhiyati,
izolyatsiya, yolg‘izlik, begonalashuv.
ТЕХНОЛОГИЧЕСКАЯ СРЕДА И ИЗОЛЯЦИЯ ГЕРОЯ: ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ
СТРАДАНИЯ В МИРЕ РОБОТОВ АЗИМОВА И ГОРОДСКОЙ ПРОЗЕ
ШАЙХОВА
Файзуллаева Дилфузахон Гуломжоновна
Узбекский государственный университет мировых языков
независимый исследователь
Ташкент, Узбекистан
https://orcid.org/0009-0008-6838-5169
Аннотация:
В статье анализируется творчество представителей современной
американской и узбекской прозы — Айзека Азимова и Ходжиакабара Шайхова. Особое
внимание уделяется влиянию технологической и урбанистической среды на
психологическое состояние героев, их отчуждению, изоляции и внутренним
страданиям. В произведениях авторов раскрываются границы человеческого сознания
на фоне технического прогресса и социокультурного вакуума.
Ключевые слова:
Азимов, Шайхов, технологическая среда, урбанизм, психология
героя, изоляция, одиночество, отчуждение.
TECHNOLOGICAL ENVIRONMENT AND HERO’S ISOLATION:
PSYCHOLOGICAL SUFFERING IN ASIMOV’S WORLD OF ROBOTS AND
SHAYKHOV’S URBAN PROSE
Fayzullayeva Dilfuzaxon Gulomjonovna
Independent researcher,
Uzbekistan State University of World Languages
Tashkent, Uzbekistan
https://orcid.org/0009-0008-6838-5169
63
Abstract:
This article analyzes the works of two prominent authors of modern American
and Uzbek prose — Isaac Asimov and Hojiakbar Shaykhov. It focuses on the impact of the
technological and urban environment on the characters’ psychological states, highlighting their
alienation, isolation, and internal suffering. The article compares how both authors depict the
heroes’ psychological struggles amid the progress of technology and the collapse of human
connection.
Keywords:
Asimov, Shaykhov, technological environment, urbanism, hero’s psyche,
isolation, loneliness, alienation.
Kirish
Zamonaviy adabiyotda insonning ruhiy holatini ochib berish masalasi markaziy
mavzulardan biri bo‘lib qolmoqda. Axborot texnologiyalari, sun’iy intellekt, urbanizatsiya,
kommunikatsiyaning sathiylashuvi va insonlar orasidagi real aloqalarning kamayishi natijasida
zamonaviy jamiyatda shaxsning o‘zini anglash jarayoni yanada murakkablashgan. Ayniqsa,
inson va texnologiya o‘rtasidagi muvozanat, shaxsning ijtimoiy makondagi o‘rni, yolg‘izlik va
begonalashuv holatlari zamonaviy adabiyotda keng aks etmoqda. Ushbu muammolar
adabiyotda yangi badiiy shakl va mazmunlar vositasida talqin qilinmoqda.
Bu borada ikki yozuvchi —
Ayzek Azimov
va
Hojiakbar Shayxov
ijodini solishtirish
alohida ahamiyatga ega. Azimov — XX asr amerika ilmiy fantastikasining yirik vakili bo‘lib,
texnologik jamiyatda insonning o‘zligini saqlab qolish masalasiga e’tibor qaratgan. Uning
robotlar haqidagi hikoyalari insoniyatning texnik taraqqiyot bilan o‘zaro munosabatini falsafiy
va psixologik nuqtai nazardan muhokama qiladi. Bunda inson va mashina o‘rtasidagi chiziqlar
tobora noaniq tus olib, qahramonlar o‘zini anglash jarayonida muayyan iztiroblarga duch
keladi.
Shayxov esa o‘zbek zamonaviy nasrining urbanistik yo‘nalishidagi yetakchi vakillaridan
biri sifatida tanilgan. Uning qahramonlari zamonaviy shaharlik insonlardir — ular
hissiyotlarini erkin ifoda eta olmaydigan, jamiyatdan begonalashgan va ichki iztiroblarini
yashirin tarzda kechiradigan shaxslardir. Shayxovning asarlarida texnologik vositalar emas,
balki shahar muhitining o‘ziga xos ijtimoiy sovuqligi va insonlar o‘rtasidagi aloqa yo‘qligi asosiy
dramatik kuch sifatida namoyon bo‘ladi.
Shunday qilib, mazkur maqolada Ayzek Azimov va Hojiakbar Shayxovning turli madaniy
va ijtimoiy kontekstlardagi asarlari orqali qahramon ruhiyatining texnologik va urbanistik
omillar ta’sirida qanday shakllanishi va o‘zgarishi tahlil qilinadi. Maqolaning asosiy maqsadi —
bu ikki adib ijodidagi ruhiy iztiroblar, begonalashuv va izolyatsiya mavzularining qanday badiiy
vositalar bilan ifodalanganini aniqlash va ularni o‘zaro solishtirishdir.
Asosiy qism
Ayzek Azimov va Hojiakbar Shayxov nasrida qahramonlar ruhiyatini shakllantiruvchi
asosiy omillar sifatida texnologik taraqqiyot va urban muhitning ijtimoiy-psixologik bosimi
ko‘zga tashlanadi. Ikkala muallif asarlarida ham qahramonlar o‘zlarining yashash muhitida
tobora begonalashib boradi, o‘zini anglash va jamiyat bilan uyg‘unlashish borasida ichki
inqirozga duchor bo‘ladi. Ammo bu begonalashuv har ikki muallifda turli manbalardan kelib
chiqadi.
Ayzek Azimov
o‘z asarlarida texnologiyaning insoniylik bilan ziddiyatga kirishishini
markaziy muammo sifatida ko‘rsatadi. Jumladan,
"I, Robot"
to‘plamidagi hikoyalarda robotlar
inson faoliyatining ajralmas qismi sifatida tasvirlanadi, biroq ular bilan aloqa qilayotgan
64
insonlar tobora o‘z his-tuyg‘ularidan uzoqlashib boradi. Masalan, “Liar!” hikoyasida Herbie
ismli robotning odamlar fikrini o‘qiy olishi, o‘zi bilmagan holda ularning ruhiy iztirobini
kuchaytiradi. Bu yerda texnologiya – nafaqat tashqi kuch, balki qahramonning ichki inqiroziga
sabab bo‘luvchi psixologik katalizatordir. Robotlar – begonalik va hissiy sovuqlik timsoli
sifatida talqin qilinadi.
“The Bicentennial Man”
hikoyasida esa bosh qahramon — robot Endryu insoniy
fazilatlarga ega bo‘lishni istaydi, ammo u bu istagi yo‘lida o‘zining robotlik mohiyatidan voz
kechishga majbur bo‘ladi. Bu holat texnologiyaning insonni emas, insonning texnologiyani
insonlashtirishga urinishidan yuzaga kelayotgan paradoksal fojiani aks ettiradi. Azimovning
qahramonlari jamiyat ichida mavjud bo‘lsalar-da, hissiy jihatdan undan ajralgan, o‘zini yolg‘iz
va noaniq his qiluvchi mavjudotlardir. Ular texnologik mukammallikda o‘zligini yo‘qotgan
zamonaviy insonni timsollaydi.
Hojiakbar Shayxov
esa zamonaviy shaharning sovuq, shovqinli va anonim muhitida
yashayotgan qahramonlar orqali boshqa turdagi izolyatsiyani ochib beradi. Uning ayrim
hikoyalaridagi qahramonlar jamiyatda mavjud bo‘lsa-da, “ko‘rinmas”ga aylangan. Bu metafora
orqali muallif insoniy munosabatlar yemirilgan, hissiyotlar ifoda etilmaydigan muhitda
yashayotgan zamonaviy insonning psixologik holatini ochib beradi. Qahramon ko‘zga
ko‘rinmaydi, lekin uning mavjudligi inkor qilinmaydi — u bor, ammo tan olinmaydi. Bu esa
shaxsiy identifikatsiyaning ijtimoiy tan olinishi bilan bevosita bog‘liqligini ko‘rsatadi. Yana bir
boshqa hikoyasida esa qahramon jamiyatdan ajralgan, faqat deraza orqali dunyoni kuzatadigan
passiv holatga tushgan. Bu passivlik – jamiyat bilan aloqaning uzilishi, tashqi dunyoning faqat
tomoshabinga aylanish holati sifatida talqin qilinadi. Shayxovning bu qahramonlari robotlar
bilan emas, insonlar bilan begonalashgan. Ulardagi izolyatsiya ijtimoiy-psixologik sovuqlik va
kommunikatsiya uzilishining mahsulidir.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, har ikki muallifda ham begonalashuv holati tashqi muhit
ta’sirida shakllanadi. Azimovda bu — texnologik zamonning o‘ta rasional, algoritmik muhiti
bo‘lsa, Shayxovda bu — urban hayotning hissiy sovuqligi, shaxsni yo‘qotuvchi anonimligidir.
Azimovning qahramonlari o‘z insoniyligini saqlab qolish uchun robotlardan farq qilishga
urinadi, Shayxovning qahramonlari esa insonlar orasida inson bo‘lib qolishga intiladi.
Azimov va Shayxovning qahramonlari ana shu muhitda o‘z o‘rnini topa olmaydi — bu
ularni doimiy ichki izlanish, yolg‘izlik, hatto depressiv holatga olib keladi. Demak, zamonaviy
adabiyotda qahramon ruhiyati faqat tashqi voqealar bilan emas, balki ijtimoiy-tarixiy va
texnologik kontekstlar bilan shakllanmoqda.
Xulosa
Zamonaviy adabiyotda inson ruhiyati masalasi turli kontekstlarda — texnologik
taraqqiyot va urban hayotning psixologik oqibatlari doirasida tobora chuqurroq
o‘rganilmoqda. Ayzek Azimov va Hojiakbar Shayxovning ijodi ana shu ikki qutbda — g‘arb
fantastik tafakkuri va sharq urbanistik realizmi chorrahasida — shakllanib, zamonaviy
insonning ichki iztiroblarini, ijtimoiy begonalashuvini, yolg‘izlik va izolyatsiyani har xil badiiy
shakllarda ifoda etadi.
Azimov asarlarida texnologik taraqqiyot inson ruhiyatining asosiy sinov maydoniga
aylangan. Robotlar bilan aloqada bo‘lgan insonlar tobora o‘z insoniylik mohiyatini yo‘qotib
boradi, yoki aksincha, robotlarning insoniy bo‘lishga intilishi orqali insoniyatning o‘zi qanday
inqirozda ekani fosh etiladi. Bu yerda inson — o‘zini ongli mavjudot sifatida anglash, empatiya
65
va axloqiy tanlovga asoslangan identitetni saqlab qolish uchun kurashayotgan mavjudot
sifatida tasvirlanadi.
Shayxov nasrida esa inson ruhiyati bevosita ijtimoiy va hissiy aloqalarning uzilishi, urban
muhitning sovuqligi va insoniy munosabatlarning yemirilishi fonida ochiladi. Uning
qahramonlari texnologik vositalar emas, balki odamlarning befarqligi, hissiy mutanosiblik
yo‘qligi bilan kurashadi. Ular hayotda mavjud bo‘lishsa-da, ijtimoiy ongda “yo‘qdek” bo‘lib
qoladilar. Bu esa shaxsning ijtimoiy tan olinishi, o‘zini anglash jarayoni uchun hal qiluvchi omil
ekanini ko‘rsatadi.
Shunday qilib, Azimov va Shayxov ijodidagi umumiylik — bu zamonaviy insonning o‘z
ichki dunyosida izolyatsiyalangan, yolg‘izlikda o‘zini anglashga urinayotgan holatidir. Farqlilik
esa bu izolyatsiyaning sabablari va badiiy ifoda vositalaridadir: Azimovda bu texnologik
antropotsentrizm va mashina-inson dialektikasi orqali, Shayxovda esa ijtimoiy-psixologik
voqe’lik va shahar hayotining hissiy sovuqligi orqali namoyon bo‘ladi.
Ushbu tadqiqot natijalari zamonaviy adabiyotshunoslikda inson va muhit, ruhiyat va
texnologiya, shaxs va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni tahlil qilish uchun yangi
g‘oyaviy va metodologik yo‘nalishlar ochadi. Bu ikki yozuvchi ijodi zamonaviy psixologik
prozaning nafaqat badiiy, balki falsafiy va sotsiologik qirralarini yoritishda muhim nazariy asos
bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kelajakdagi izlanishlar davomida Azimov va Shayxov qahramonlari ruhiyatining gender,
yosh, ijtimoiy tabaqaviylik kontekstlarida tahlil qilinishi, ularning psixologik portretlari boshqa
adiblar bilan qiyoslanishi ilmiy tadqiqotlar uchun istiqbolli yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Asimov, I. (1950).
I, Robot
. New York: Gnome Press.
2.
Asimov, I. (1976).
The Bicentennial Man and Other Stories
. Doubleday.
3.
Shayxov, H. (2021).
Olovdan chiqqan odam
. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot
va san’at nashriyoti.
4.
Fromm, E. (1955).
The Sane Society
. New York: Rinehart.
5.
Bauman, Z. (2000).
Liquid Modernity
. Cambridge: Polity Press.
6.
G‘aniyeva, Z. (2022). “Zamonaviy Oʻzbek nasrida shahar muhitining psixologik talqini”.
Adabiyotshunoslik jurnalining
2-soni.
7.
Bekmurodov, A. (2023). “Inson va sun’iy intellekt: Azimov ijodining falsafiy talqini”.
Falsafa va hayot
, №1.
