59
JАHON INQIROZINING TURIZM INDUSTRIYАSI RIVOJLАNISHIGА TА’SIRI
TENDENSIYАLАRINI АNIQLАSH
Aktamov Uchkun Uyg`un ug`li
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15493975
Jahon miqyosidagi iqtisodiy, siyosiy yoki sog‘liqni saqlash sohasidagi inqirozlar turizm
sohasiga kuchli va salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Turizm eng sezuvchan sohalardan biri bo‘lib, tashqi
shoklarga birinchi bo‘lib javob beradi va eng oxirgi bo‘lib tiklanadi. Ushbu maqolada global
inqirozlar, ayniqsa COVID-19 pandemiyasi, turizm industriyasi rivojlanishiga qanday ta’sir
qilgani va qanday yangi tendensiyalar shakllanayotgani tahlil qilinadi.
Asosiy tendensiyalar
1.
Turistlar oqimi keskin kamaydi
. 2020 yil boshida xalqaro sayyohlik oqimi 22% ga
kamaygan bo‘lsa, mart oyida bu ko‘rsatkich 57% ga tushdi. Bu global miqyosda 80 milliard
AQSh dollari atrofida yo‘qotishga olib keldi (Fedyshyn & Maliuta, 2020).
2.
Yangi turistik tendensiyalar shakllandi
. Sayohat paytida ijtimoiy masofa saqlash,
barqaror turizm, individual (FIT) turizm va raqamlashtirish kabi yo‘nalishlar rivojlanmoqda.
Yangi yo‘nalishlar, xabardorlik va xavfsizlikka urg‘u kuchaydi (Zelenko, 2021).
3.
Krizis boshqaruvi muhim ahamiyat kasb etdi
. Turistik hududlar va kompaniyalar
uchun xavf-xatarlarni oldindan ko‘ra bilish, tayyorgarlik ko‘rish va inqirozga javob berish
qobiliyatlari rivojlantirilmoqda (Raykova, 2021).
4.
Siyosiy mojarolar va xavfsizlik muammolari
. Siyosiy beqarorlik, terrorizm va
iqtisodiy blokadalar xalqaro sayohatlar sonining kamayishiga olib kelmoqda. Bu esa sayyohlik
sohasini global miqyosda zaiflashtirmoqda (Lazarević & Stanišić, 2023).
Jahon inqirozlari turizm sohasiga katta bosim o‘tkazmoqda. Shu sababli, zamonaviy
turizm xavfsizlik, barqarorlik, raqamlashtirish va tez moslashuvchanlikka asoslangan yangi
strategiyalar bilan rivojlanmoqda.
Biroq ushbu inqirozli vaziyatda O‘zbekiston hukumati sohani tiklash va yangi
yo‘nalishlarni rivojlantirish bo‘yicha aniq strategiyalar ishlab chiqdi. Avvalo, ichki turizmga
bo‘lgan e’tibor sezilarli darajada ortdi. Fuqarolarning chet elga chiqishi cheklangani sababli,
mamlakat ichkarisidagi turizm salohiyatiga bo‘lgan talab oshdi. Samarqand, Buxoro, Xiva,
Termiz kabi tarixiy shaharlarga ichki turistlar soni oshdi. Davlat tomonidan “Mahalliy
turizmni qo‘llab-quvvatlash” dasturlari ishlab chiqildi, chegirmalar va bonus tizimlari joriy
qilindi.
Shu bilan birga, pandemiya raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishiga turtki berdi.
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida turizm sohasida ham zamonaviy
texnologiyalar keng joriy etildi. Xususan, onlayn bronlash, to‘lov tizimlari, virtual muzey va
madaniy obidalarni 3D formatda tomosha qilish imkoniyatlari yaratilmoqda. “Safe Travel
Uzbekistan” mobil ilovasi orqali turistlar uchun xavfsizlik, yo‘nalishlar, xizmatlar haqida aniq
va tezkor ma’lumot olish imkoniyati paydo bo‘ldi.
Pandemiya sharoitida sog‘lomlashtirish, ekologik va agro-turizm yo‘nalishlariga bo‘lgan
talab ortdi. Farg‘ona vodiysi bog‘lari, Qashqadaryo va Surxondaryo tog‘li hududlari, cho‘l
zonasidagi yurtlarda dam olish maskanlari sifatida faoliyat yuritish boshlandi. Bu esa
turizmning diversifikatsiyasiga va yangi mahsulotlar ishlab chiqilishiga xizmat qildi.
60
Xalqaro hamkorliklar ham qayta faollashtirildi. O‘zbekiston UNWTO, Islom hamkorlik
tashkiloti, TURKSOY kabi xalqaro tashkilotlar bilan turli yo‘nalishlarda hamkorlik qila
boshladi. Mehmonxonalar va transport xizmatlariga sog‘liqni saqlash standartlari joriy qilindi,
xavfsizlik sertifikatlari orqali xalqaro ishonch tiklandi. Bu esa xorijiy turistlar oqimini qayta
jalb etish uchun zamin yaratdi.
Taqqoslash uchun, boshqa mamlakatlar tajribasini ham tilga olish joiz. Masalan, Italiya
va Ispaniyada “ichki turizmni faollashtirish” dasturlari orqali yaqin masofadagi sayohatlar
targ‘ib qilindi. Birlashgan Arab Amirliklarida esa “xavfsiz turizm” konsepsiyasi asosida
sertifikatlash tizimi joriy qilindi. Turkiya ham “Safe Tourism” dasturini yo‘lga qo‘yib, xalqaro
ishonchni tiklashga muvaffaq bo‘ldi. O‘zbekiston bu tajribalarni moslashtirib, o‘z sharoitida
samarali qo‘lladi.
Xulosa qilib aytganda, jahon inqirozlari, xususan pandemiya, O‘zbekiston turizm
industriyasini jiddiy sinovdan o‘tkazdi. Biroq bu holat yangi imkoniyatlar eshigini ochdi: ichki
turizm kuchaydi, raqamli texnologiyalar joriy etildi, ekologik yo‘nalishlar rivojlandi va xalqaro
hamkorlik yangi bosqichga chiqdi. Kelajakda turizm sohasi inqirozlarga bardoshli,
innovatsion va barqaror rivojlanishga asoslangan holda shakllantirilishi muhim ahamiyat
kasb etadi.
Pandemiya davrida O‘zbekiston turizm infratuzilmasi jiddiy sinovdan o‘tdi. Karantin
cheklovlari, aviaqatnovlar yopilishi, xalqaro savdo va xizmatlar oqimining to‘xtashi
mehmonxona, transport, ekskursiya va ovqatlanish xizmatlarining deyarli falaj holatga
kelishiga olib keldi. Biroq 2021-yilning ikkinchi yarmidan boshlab davlat tomonidan qator
yengilliklar va qo‘llab-quvvatlash choralari tufayli soha tiklana boshladi. Jumladan, kichik va
o‘rta turizm biznes subyektlariga soliq ta’tili, subsidiya va imtiyozli kreditlar ajratildi. Xavfsiz
turizm standartlariga javob beruvchi obyektlarga ustuvor tartibda moliyaviy ko‘mak
ko‘rsatildi.
Xorijiy investitsiyalar va xalqaro aloqalar
turizm sohasini tiklashda hal qiluvchi
omillardan biri bo‘ldi. Jumladan, O‘zbekiston Xitoy, Janubiy Koreya, Turkiya, Rossiya,
Birlashgan Arab Amirliklari bilan turizm sohasida qo‘shma korxonalar tashkil etish,
mehmonxonalar tarmog‘ini kengaytirish, sayyohlik yo‘nalishlarini ochish bo‘yicha bitimlar
imzoladi. Samarqand shahrida bunyod etilgan “Silk Road Samarkand” xalqaro turizm markazi
bu borada eng yirik loyihalardan biri bo‘lib, nafaqat turizmni, balki iqtisodiyot, savdo va
madaniyatni integratsiyalashga xizmat qilmoqda.
Bundan tashqari, sohada
kadrlar tayyorlash tizimi
ham tubdan takomillashtirildi.
Turizm sohasidagi oliy ta’lim muassasalari, masalan, Ipak Yo‘li Turizm va Madaniy Meros
Xalqaro Universiteti, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, Buxoro davlat universiteti
huzuridagi turizm fakultetlari soha ehtiyojlariga mos, zamonaviy bilimlarga ega kadrlar
yetishtirib chiqarmoqda. Raqamli texnologiyalar, xorijiy tillar, menejment va marketing kabi
fanlar ustuvor bo‘lib bormoqda. Bundan tashqari, xususiy sektor bilan hamkorlikda amaliyot
markazlari, dual ta’lim shakllari yo‘lga qo‘yilmoqda.
Yana bir muhim tendensiya —
turizmda barqarorlik va ekologik yondashuvning
kuchayishi
. Inqirozli davr ekologik jihatdan toza, sog‘lom muhitda dam olish istagini
kuchaytirdi. O‘zbekistonning tog‘li hududlari, milliy bog‘lar, ekofazolar, ziyorat joylari ana
shunday ehtiyojlarga javob beruvchi yangi yo‘nalishlarga aylandi. Bunda eko-turizm, agro-
turizm, wellness-turizm (sog‘lomlashtirish) kabi shakllar rivojlanmoqda. Misol uchun,
61
Surxondaryo viloyatining Boysun tumanida tashkil etilgan etno-qishloqlar, Qashqadaryo va
Navoiyda tog‘ dam olish maskanlari ekologik turizmni jonlantirishga xizmat qilmoqda.
Raqamlashtirish
esa pandemiyadan keyingi eng barqaror tendensiyalardan biri sifatida
qolmoqda. Endilikda turistlar O‘zbekiston bo‘ylab sayohatlarini onlayn xaritalar, audio-gidlar,
QR-kodlar orqali amalga oshirishi mumkin. Elektron viza tizimi soddalashtirildi. Mobil
ilovalar yordamida xizmatlar sifati va xavfsizligi real vaqtda nazorat qilinmoqda. Bularning
barchasi O‘zbekistonni raqamli turizm yo‘nalishida mintaqada yetakchi davlatlardan biriga
aylantirmoqda.
Yuqorida qayd etilgan barcha islohotlar va o‘zgarishlar O‘zbekistonning turizm
industriyasini inqirozdan so‘ng tiklabgina qolmay, uni yanada barqaror va zamonaviy tizimga
aylantirishga xizmat qildi. Endilikda asosiy vazifa – bu yutuqlarni saqlab qolish, ularni izchil
rivojlantirish va global bozorda raqobatbardosh turizm mahsulotlari ishlab chiqishdan
iboratdir. Bu borada davlat siyosati, xususiy sektor ishtiroki, xalqaro hamkorlik va ilmiy-
innovatsion yondashuvlar muhim rol o‘ynaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Baum, T. & Hai, N. T. T. (2020).
Hospitality, tourism, human rights and the impact of
COVID-19
. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 32(7), 2397-2407.
2.
Islomov I. I. (2022).
Turizm va pandemiya: O‘zbekistonda xavfsiz turizmni rivojlantirish
strategiyalari
. Samarqand davlat universiteti ilmiy jurnali.
3.
Jalilova D. Sh. (2020).
Pandemiya sharoitida turizm sohasida raqamli transformatsiya
jarayonlari
. “Innovatsion rivojlanish” jurnali, №2.
4.
Raxmatov B. U. (2021).
Mahalliy turizm rivojlanishining iqtisodiy samaradorligi
.
Toshkent: TDIU nashriyoti.
5.
Sigala, M. (2020).
Tourism and COVID-19: Impacts and implications for advancing and
resetting industry and research
. Journal of Business Research, 117, 312–321.
6.
Sultonov M. M. (2020).
COVID-19 pandemiyasining turizm sohasiga ta’siri va ichki turizm
imkoniyatlari
. “Iqtisodiyot va ta’lim” ilmiy jurnali, №3.
7.
Xudayberganov N. A. (2021).
O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini barqaror
rivojlantirish yo‘llari
. Toshkent: Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar instituti.
8.
Zenker, S. & Kock, F. (2020).
The coronavirus pandemic – A critical discussion of a tourism
research agenda
. Tourism Management, 81.
