56
OLIY TA’LIM MUASSASALARINI MOLIYALASHTIRISHDA BUDJET VA
BUDJETDAN TASHQARI MANBALAR NISBATINING TAHLILI VA
TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
Teshaboyev Xushnudbek Qudratillayevich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15489545
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarini moliyalashtirish
tizimidagi budjet va budjetdan tashqari manbalar ulushi tahlil qilinadi. Davlat budjeti, to‘lov-
kontrakt, grantlar, xo‘jalik hisobidagi daromadlar va homiylik mablag‘larining o‘zaro nisbati,
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Xalqaro tajribalarga asoslanib,
moliyalashtirishni diversifikatsiya qilish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: oliy ta’lim, moliyalashtirish, budjet mablag‘lari, to‘lov-kontrakt, grantlar,
diversifikatsiya, moliyaviy mustaqillik.
Kirish
Oliy ta’lim tizimi zamonaviy davlatlarning ijtimoiy-iqtisodiy, ilmiy va innovatsion
rivojlanishida asosiy omillardan biridir. Global iqtisodiyotda raqobatbardoshlikni ta’minlash,
yuqori malakali kadrlar tayyorlash va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirishda oliy ta’lim
muassasalari (OTM) strategik ahamiyatga ega. O‘zbekistonda so‘nggi o‘n yillikda oliy ta’lim
tizimini modernizatsiya qilish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan,
2020-yildan boshlab “Yangi O‘zbekiston” strategiyasi doirasida ta’lim sifatini oshirish, xalqaro
reytinglarda OTMlarning o‘rnini yaxshilash va moliyaviy mustaqillikni ta’minlash bo‘yicha
qator qonun hujjatlari, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-
fevraldagi PF–60-son Farmoni qabul qilindi. Ushbu islohotlar OTMlarni global ta’lim bozoriga
integratsiya qilish va milliy iqtisodiyot ehtiyojlariga moslashtirishni maqsad qiladi.
Biroq, moliyalashtirish tizimi hali ham bir qator muammolarga duch kelmoqda. Davlat
budjetiga haddan ortiq qaramlik, budjetdan tashqari manbalar ulushining pastligi va moliyaviy
resurslardan samarali foydalanishdagi qiyinchiliklar OTMlarning barqaror rivojlanishiga
to‘sqinlik qilmoqda. Global miqyosda, masalan, OECD mamlakatlarida oliy ta’lim muassasalari
moliyaviy resurslarning 30–40% ini xususiy sektor, grantlar va homiylik orqali ta’minlaydi, bu
esa ularga moliyaviy mustaqillik va innovatsion faoliyatda yuqori natijalarga erishish imkonini
beradi. O‘zbekistonda esa davlat budjeti moliyalashtirishning asosiy manbai bo‘lib qolmoqda,
bu esa OTMlarning xalqaro raqobatbardoshligini cheklamoqda.
Ushbu maqolada O‘zbekiston OTMlarining moliyalashtirish tizimidagi budjet va
budjetdan tashqari manbalar nisbati tahlil qilinadi, mavjud muammolar aniqlanadi va xalqaro
tajribalarga asoslangan holda diversifikatsiya yo‘nalishlari bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi.
Tadqiqot moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan amaliy
yechimlarni taklif etishni maqsad qiladi.
Maqsad
Maqola O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida budjet va budjetdan tashqari
moliyalashtirish manbalarining tarkibini tahlil qilish, muammolarni aniqlash va moliyaviy
barqarorlikni ta’minlash uchun diversifikatsiya strategiyalarini ishlab chiqishni maqsad qiladi.
Materiallar va usullar
Tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar
vazirligining 2020–2023 yillardagi ochiq moliyaviy hisobotlari, shuningdek, ayrim OTMlarning
57
yillik budjet ko‘rsatkichlari tahlil qilindi. Statistik solishtirish, dinamik qiyoslash va
strukturaviy tahlil usullari qo‘llanildi. Rossiya, Koreya Respublikasi, Germaniya va AQSh kabi
davlatlarning oliy ta’limni moliyalashtirish tajribasi qiyosiy metod orqali o‘rganildi.
Natijalar
2023-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarining moliyalashtirish
manbalaridagi nisbat quyidagicha shakllangan:
Manba turi
Ulushi (%) 2020-yil (%) 2023-yil o‘zgarishi
Davlat budjeti
48.5
52.3
-3.8
To‘lov-kontrakt
41.2
38.6
+2.6
Grant va xalqaro mablag‘lar
5.7
4.2
+1.5
Xo‘jalik hisobidagi daromadlar
3.1
2.9
+0.2
Homiylik va boshqa manbalar
1.5
2.0
-0.5
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, 2020–2023 yillar davomida davlat budjetining ulushi
bir oz qisqargan bo‘lsa-da (52.3% dan 48.5% gacha), u hali ham moliyalashtirishning asosiy
manbai bo‘lib qolmoqda. To‘lov-kontrakt tushumlari ulushi o‘sib, 41.2% ga yetdi, bu talabalar
sonining ko‘payishi va kontrakt asosidagi ta’limning ommalashuvi bilan bog‘liq. Biroq, bu
manba ta’lim sifatini kafolatlamaydi, chunki kontrakt asosidagi talabalar sonining ko‘pligi o‘quv
dasturlari va infratuzilma sifatiga qo‘shimcha yuklama yaratmoqda.
Grant va xalqaro mablag‘lar ulushi 5.7% ni tashkil etadi, bu 2020-yilga nisbatan 1.5% ga
oshgan. Ammo bu ko‘rsatkich xalqaro standartlar bilan solishtirganda past. Masalan,
Germaniyada oliy ta’lim muassasalari moliyaviy resurslarining 25–30% i ilmiy grantlar va
xalqaro loyihalar hisobiga to‘g‘ri keladi. Koreya Respublikasida OTMlarning 20% gacha
daromadi sanoat-korporativ buyurtmalar orqali shakllanadi, AQShda esa xususiy sektor va
bitiruvchilar homiyligi muhim rol o‘ynaydi (masalan, Garvard universitetining 2023-yilgi
daromadining 35% i homiylik va xayriya mablag‘lari hisobiga).
Xo‘jalik hisobidagi daromadlar (3.1%) va homiylik mablag‘lari (1.5%) ulushi past bo‘lib,
bu OTMlarning mustaqil iqtisodiy faoliyat yuritishdagi cheklovlarini ko‘rsatadi. Xususan,
O‘zbekistonda OTMlarning aksariyati xo‘jalik shartnomalari yoki innovatsion mahsulotlar
ishlab chiqarish orqali daromad olish imkoniyatlaridan yetarlicha foydalanmaydi. Bu esa
ularning moliyaviy mustaqilligini oshirishda to‘siq bo‘lib qolmoqda.
Xulosa
O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarining moliyalashtirish tizimida bir qator jiddiy
muammolar mavjud bo‘lib, ulardan eng muhimi davlat budjetiga haddan ortiq qaramlik, ilmiy
grantlar va homiylik mablag‘lari ulushining pastligi, budjetdan tashqari manbalar barqaror
emasligi va moliyaviy hisobotlarda shaffoflikning yetarli darajada ta’minlanmaganligidir.
Ushbu muammolar OTMlarning global raqobatbardoshligini cheklab, ta’lim sifatini oshirish va
innovatsion faoliyatni rivojlantirishga to‘sqinlik qilmoqda. Tizimni takomillashtirish
maqsadida ilmiy-tadqiqot grantlari hajmini oshirish va xalqaro fondlar bilan hamkorlikni
kengaytirish zarur, chunki bu OTMlarga ilmiy loyihalarni rivojlantirish va xalqaro ta’lim
bozoriga integratsiya qilish imkonini beradi. Shuningdek, OTMlarga xo‘jalik yurituvchi subyekt
maqomini berish orqali ularning mustaqil daromad manbalarini shakllantirish, xususiy sektor
bilan davlat-xususiy sheriklik loyihalarini joriy etish orqali investitsiyalarni jalb qilish muhim
ahamiyatga ega. Raqamli transformatsiyaga alohida e’tibor qaratish lozim, xususan, UzASBO
58
kabi raqamli moliyaviy hisobot tizimini barcha OTMlarda majburiy joriy etish moliyaviy
operatsiyalarni real vaqt rejimida kuzatish, xarajatlarni optimallashtirish va shaffoflikni
ta’minlash imkonini beradi. Ushbu yondashuvlar OTMlarning moliyaviy barqarorligini
ta’minlash, ta’lim sifatini yaxshilash va ularni global ta’lim bozoriga moslashtirishga xizmat
qiladi, shu bilan birga mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. (2020). Toshkent.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–60-son Farmoni. (2022, 28-fevral).
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2020–2023). Rasmiy hisobotlar.
4.
OECD. (2023). Education at a Glance 2023.
5.
Korean Council for University Education. (2022). Annual Report.
6.
Altbach, P. G., & Salmi, J. (2011).
The Road to Academic Excellence: The Making of World-
Class Research Universities
. Washington, DC: World Bank.
