15
TA'LIM TIZIMIDA ALOHIDA EHTIYOJLI O'QUVCHILARNI QO'LLAB-
QUVVATLASH MEXANIZMLARI
Badalov Avazbek Rustamjanovich
Is’hoqxon Ibrat nomidagi Namangan davlat chet
tillar instituti o`qituvchisi
+998 972120385; E-mail: avazbek.badalov 280319855@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478570
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ta'lim tizimida alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-
quvvatlash mexanizmlari ilmiy-nazariy jihatdan tadqiq etilgan. Alohida ehtiyojli o'quvchilar
uchun ta'lim muhitini yaratish, psixologik-pedagogik qo'llab-quvvatlash xizmatlari, individual
ta'lim yo'nalishlarini ishlab chiqish va raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish
masalalari o'rganilgan. Tadqiqot natijasida alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash
mexanizmlarini takomillashtirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so'zlar:
alohida ehtiyojli o'quvchilar, qo'llab-quvvatlash mexanizmlari, psixologik-
pedagogik yordam, individual ta'lim yo'nalishlari, adaptiv texnologiyalar, o'quv muhitini
moslashtirish, inklyuziv ta'lim.
Аннотация:
В данной статье научно-теоретически исследованы механизмы
поддержки учащихся с особыми образовательными потребностями в системе
образования. Изучены вопросы создания образовательной среды для учащихся с
особыми потребностями, службы психолого-педагогической поддержки, разработки
индивидуальных образовательных маршрутов и эффективного использования
цифровых технологий. В результате исследования разработаны научно обоснованные
рекомендации по совершенствованию механизмов поддержки учащихся с особыми
образовательными потребностями.
Ключевые слова:
учащиеся с особыми образовательными потребностями,
механизмы
поддержки,
психолого-педагогическая
помощь,
индивидуальные
образовательные маршруты, адаптивные технологии, адаптация учебной среды,
инклюзивное образование.
Abstract:
This article scientifically and theoretically examines the mechanisms for
supporting students with special educational needs in the education system. The issues of
creating an educational environment for students with special needs, psychological and
pedagogical support services, development of individual educational routes, and effective use
of digital technologies are studied. As a result of the research, scientifically based
recommendations have been developed to improve the mechanisms for supporting students
with special educational needs.
Keywords:
students with special educational needs, support mechanisms, psychological
and pedagogical assistance, individual educational routes, adaptive technologies, adaptation
of the learning environment, inclusive education.
KIRISH.
Zamonaviy ta'lim tizimida alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash
masalasi bugungi kunning dolzarb mavzularidan biri hisoblanadi. Alohida ehtiyojli o'quvchilar
deganda turli jismoniy, ruhiy, intellektual yoki sensor xususiyatlar tufayli ta'lim olish
jarayonida qo'shimcha yordamga muhtoj bo'lgan bolalar tushuniladi. UNESCO ma'lumotlariga
ko'ra, dunyoda 15% dan ortiq bolalar turli darajadagi alohida ehtiyojlarga ega va ularning
katta qismi ta'lim olish imkoniyatidan cheklangan.
16
O'zbekistonda so'nggi yillarda ta'lim tizimini modernizatsiya qilish va barcha toifadagi
o'quvchilar uchun teng ta'lim olish imkoniyatlarini yaratish bo'yicha keng ko'lamli islohotlar
amalga oshirilmoqda. 2019-yil 29-apreldagi "O'zbekiston Respublikasi xalq ta'limi tizimini
2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi"da alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash
va ular uchun teng imkoniyatlar yaratish masalalariga alohida e'tibor qaratilgan. Ushbu
hujjatda ta'kidlanganidek, "2025-yilgacha bosqichma-bosqich barcha ta'lim muassasalarini
alohida ehtiyojli bolalar uchun moslashtirish va ularni malakali pedagog kadrlar bilan
ta'minlash" vazifasi qo'yilgan.
Alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash mexanizmlari ko'p qirrali va
murakkab bo'lib, bu jarayon ta'lim muhitini moslashtirish, pedagog kadrlar tayyorlash,
maxsus o'quv materiallari va vositalarini yaratish, psixologik-pedagogik qo'llab-quvvatlash
xizmatlarini tashkil etish, oila va maktab hamkorligini kuchaytirish kabi yo'nalishlarni o'z
ichiga oladi. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi ta'lim tizimida alohida ehtiyojli o'quvchilarni
qo'llab-quvvatlash mexanizmlarini tadqiq etish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal
qilish yo'llarini taklif etishdan iborat.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR.
Alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-
quvvatlash masalalari bo'yicha ilmiy tadqiqotlar dunyoning ko'plab mamlakatlarida faol olib
borilmoqda. Xususan, Mitchell o'zining tadqiqotlarida alohida ehtiyojli o'quvchilar bilan
ishlashning samarali strategiyalarini ishlab chiqqan va ularning samaradorligini baholash
metodikalarini taklif etgan[1]. U tomonidan ishlab chiqilgan "Iqtisodiy jihatdan samarali
inklyuziv ta'lim modeli" dunyo miqyosida keng e'tirof etilgan. Florian va Spratt alohida
ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlashning nazariy asoslarini tadqiq etib, "Inklyuziv
pedagogika" tushunchasini ilmiy muomalaga kiritganlar [2]. Ular inklyuziv ta'limni tashkil
etishda o'qituvchilarning roli, kasbiy kompetensiyalari va qadriyatlari masalalariga alohida
e'tibor qaratganlar.
O'zbekistonlik tadqiqotchilar ham alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash
mexanizmlarini o'rganishga munosib hissa qo'shmoqdalar. Jumladan, Raxmonova M. o'zining
"Inklyuziv ta'lim sharoitida alohida ehtiyojli bolalarni pedagogik-psixologik qo'llab-quvvatlash"
nomli tadqiqotida alohida ehtiyojli bolalarning psixologik rivojlanish xususiyatlarini va ularni
qo'llab-quvvatlash yo'llarini o'rgangan. Muallif ta'kidlaganidek, "Alohida ehtiyojli bolalarni
qo'llab-quvvatlashda kompleks yondashuv zarur bo'lib, bu jarayonda pedagoglar, psixologlar,
ota-onalar va tibbiyot xodimlarining hamkorligi muhim ahamiyatga ega"[3]. Normurodov Q.
o'zining
"Maxsus ta'lim muassasalarida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish"
nomli
tadqiqotida alohida ehtiyojli o'quvchilar uchun ta'lim texnologiyalarini moslashtirish va
samarali qo'llash yo'llarini tadqiq etgan. Muallif zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
alohida ehtiyojli o'quvchilarning ta'lim olish imkoniyatlarini kengaytirishi va ularning ijtimoiy
moslashuvini yaxshilashini ta'kidlaydi[4]. Gadoyeva M. o'zining
"Alohida ehtiyojli o'quvchilar
bilan ishlashda o'qituvchilarning kasbiy kompetensiyalari"
nomli tadqiqotida o'qituvchilarning
alohida ehtiyojli o'quvchilar bilan ishlash uchun zarur bo'lgan kompetensiyalarini aniqlagan
va ularni rivojlantirish yo'llarini taklif etgan. Muallif fikricha, "Alohida ehtiyojli o'quvchilar
bilan samarali ishlash uchun o'qituvchi nafaqat maxsus bilim va ko'nikmalarga, balki ushbu
toifadagi bolalarga nisbatan ijobiy munosabat va inklyuziv qadriyatlarga ham ega bo'lishi
zarur"[5].
17
Tadqiqot doirasida O'zbekistonning 5 ta viloyatidagi (Toshkent, Buxoro, Samarqand,
Farg'ona, Qashqadaryo) 20 ta maktabda faoliyat yuritayotgan 150 nafar o'qituvchi, 40 nafar
psixolog va 80 nafar ota-ona o'rtasida so'rovnoma o'tkazildi. So'rovnoma natijalari SPSS
dasturi yordamida statistik qayta ishlandi.
NATIJALAR.
Tadqiqot natijalari alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash
mexanizmlarining bir necha muhim yo'nalishlarini aniqlashga imkon berdi.
Alohida ehtiyojli o'quvchilar uchun ta'lim muhitini moslashtirish masalasi tadqiqot
jarayonida o'rganilgan asosiy yo'nalishlardan biri bo'ldi. So'rovnoma natijalariga ko'ra,
O'zbekiston maktablarida ta'lim muhitini moslashtirish bo'yicha quyidagi ko'rsatkichlar
aniqlandi:
Fizik muhitni moslashtirish: Maktablarning 38% ida panduslar, liflar yoki maxsus
sanitariya xonalari mavjud;
O'quv jihozlari bilan ta'minlanganlik: Maktablarning 42% ida maxsus o'quv jihozlari,
moslashtirish vositalari va yordamchi texnologiyalar mavjud;
Sinf xonalarini tashkil etish: Maktablarning 35% ida alohida ehtiyojli o'quvchilar uchun
moslashtirgan sinf xonalari mavjud.
Tadqiqot natijalariga ko'ra, alohida ehtiyojli o'quvchilar uchun ta'lim muhitini
moslashtirish quyidagi yo'nalishlarda amalga oshirilishi kerak:
Maktab binolarini moslashtirish (panduslar, liftlar, maxsus sanitariya xonalari);
Maxsus o'quv jihozlari va vositalarini ta'minlash (Braille alifbosi, eshitish apparatlari,
maxsus kompyuter dasturlari);
Sinf xonalarini ergonomik tashkil etish (yoritish, akustika, o'tirish joylari);
Maktabda harakat qilish imkoniyatlarini ta'minlash (yo'lak belgilari, piktogrammalar).
Individual ta'lim yo'nalishlarini ishlab chiqishda quyidagi tamoyillarga amal qilish zarur:
Bolaning qiziqishlari va ehtiyojlarini hisobga olish;
Bolaning kuchli tomonlariga tayanish;
Ijobiy rivojlanish dinamikasini ta'minlash;
Ota-onalar va mutaxassislar hamkorligini ta'minlash;
Muntazam monitoring va korreksiyani amalga oshirish.
Raqamli texnologiyalar alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlashda quyidagi
imkoniyatlarni yaratadi:
Ovozli kitoblar va matnni o'qish dasturlari: Ko'rish qobiliyati zaif bo'lgan o'quvchilar
uchun;
Nutqni tanib olish va qayta ishlash dasturlari: Eshitish qobiliyati zaif bo'lgan o'quvchilar
uchun;
Adaptiv o'rganish tizimlari: Intellektual rivojlanishda ortda qolgan o'quvchilar uchun;
Virtual va kengaytirilgan reallik texnologiyalari: Harakatlanish qobiliyati cheklangan
o'quvchilar uchun;
Masofaviy ta'lim platformalari: Uzoq muddatli davolanishda bo'lgan o'quvchilar uchun.
Alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlashda oila va maktab hamkorligi muhim
ahamiyatga ega. So'rovnoma natijalariga ko'ra, ota-onalarning 75% i ta'lim jarayonida faol
ishtirok etishni xohlashlarini, biroq ularning 60% i bu borada yetarli bilim va ko'nikmalarga
ega emasliklarini bildirganlar.
18
MUHOKAMA.
Tadqiqot natijalariga ko'ra, alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-
quvvatlash mexanizmlarini rivojlantirishda bir qator muammolar va imkoniyatlar mavjud
.
Muammolar quydagilardan iborat:
1.
Moddiy-texnik bazaning yetarli emasligi: O'zbekiston maktablarining aksariyatida
alohida ehtiyojli o'quvchilar uchun zarur bo'lgan maxsus jihozlar va vositalar yetarli
emas. Maktablarning 38% idagina fizik muhit qisman moslashtirilgan.
2.
Malakali mutaxassislarning yetishmasligi: Alohida ehtiyojli o'quvchilar bilan ishlash
uchun maxsus tayyorlangan pedagoglar, psixologlar va logopedlar soni yetarli emas.
O'qituvchilarning 68% i maxsus bilim va ko'nikmalarga muhtoj ekanliklarini
bildirganlar.
3.
Me'yoriy-huquqiy asoslarning takomillashmaganligi: Alohida ehtiyojli o'quvchilarni
qo'llab-quvvatlash bo'yicha me'yoriy-huquqiy hujjatlar to'liq ishlab chiqilmagan.
4.
Jamiyatda inklyuziv madaniyatning yetarli darajada shakllanmaganligi: Jamiyatda
alohida ehtiyojli bolalarga nisbatan ijobiy munosabat va ularni qo'llab-quvvatlash
madaniyati hali to'liq shakllanmagan.
Tadqiqot natijalariga ko'ra, alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash
mexanizmlarini rivojlantirishda bir qator imkoniyatlar mavjud ular quydagilar:
1.
Xalqaro tajribalarni o'zlashtirish: Rivojlangan mamlakatlarning ilg'or tajribalarini
o'rganish va ularni O'zbekiston sharoitiga moslashtirish imkoniyati mavjud.
2.
Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi: Zamonaviy raqamli texnologiyalar alohida
ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda.
3.
Davlat darajasidagi qo'llab-quvvatlash: O'zbekistonda ta'lim sohasidagi islohotlar
doirasida alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash masalalariga alohida
e'tibor qaratilmoqda.
4.
Xalqaro hamkorlik: Xalqaro tashkilotlar va xorijiy hamkorlar bilan hamkorlikni
kuchaytirish orqali qo'shimcha resurslar va tajribalarni jalb qilish imkoniyati mavjud.
XULOSA.
Alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash ko'p qirrali jarayon bo'lib, bu
jarayon ta'lim muhitini moslashtirish, psixologik-pedagogik yordam ko'rsatish, individual
ta'lim yo'nalishlarini ishlab chiqish, raqamli texnologiyalardan foydalanish va oila-maktab
hamkorligini ta'minlashni o'z ichiga oladi. O'zbekistonda alohida ehtiyojli o'quvchilarni
qo'llab-quvvatlash mexanizmlari rivojlanish bosqichida bo'lib, bu jarayonda bir qator
muammolar mavjud. Xususan, moddiy-texnik bazaning yetarli emasligi, malakali
mutaxassislarning yetishmasligi, me'yoriy-huquqiy asoslarning takomillashmaganligi va
jamiyatda inklyuziv madaniyatning yetarli darajada shakllanmaganligi asosiy muammolar
hisoblanadi. Rivojlangan mamlakatlarning tajribasini o'rganish va ularni O'zbekiston
sharoitiga moslashtirish orqali alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash
mexanizmlarini takomillashtirish mumkin. Bu borada Finlandiya, Yaponiya, AQSh va Italiya
tajribalari ayniqsa qiziqish uyg'otadi. Alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash
mexanizmlarini rivojlantirish uchun kompleks yondashuv zarur bo'lib, bu jarayonda davlat,
ta'lim muassasalari, ota-onalar va jamiyatning birgalikdagi sa'y-harakatlari talab etiladi.
Tadqiqot natijalariga ko'ra, alohida ehtiyojli o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash
mexanizmlarini takomillashtirish bo'yicha quyidagi ustuvor yo'nalishlarni ajratib ko'rsatish
mumkin:
1.
Ta'lim muhitini universal dizayn tamoyillari asosida moslashtirish;
19
2.
Psixologik-pedagogik konsiliumlar va erta diagnostika xizmatlarini rivojlantirish;
3.
Individual ta'lim yo'nalishlarini ishlab chiqish metodikasini takomillashtirish;
4.
Zamonaviy raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish;
5.
Oila va maktab hamkorligini kuchaytirish;
6.
Pedagoglarni maxsus tayyorlash va ularning malakasini oshirish;
7.
Me'yoriy-huquqiy asoslarni takomillashtirish.
Ushbu yo'nalishlarda islohotlarni amalga oshirish orqali alohida ehtiyojli o'quvchilarni
qo'llab-quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirish, ularning sifatli ta'lim olish
imkoniyatlarini kengaytirish va jamiyatga to'laqonli integratsiyasini ta'minlash mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 29 apreldagi "O'zbekiston
Respublikasi xalq ta'limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to'g'risida"gi PF-5712-son Farmoni. O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami, 2019
yil.
2.
Mitchell, D. (2021). What Really Works in Special and Inclusive Education: Using
Evidence-Based Teaching Strategies. New York: Routledge.
3.
Florian, L., & Spratt, J. (2023). Inclusive pedagogy: From learning to action. Supporting
each individual in the context of 'everydiv'. Teaching and Teacher Education, 49, 89-96.
4.
Raxmonova, M. (2022). Inklyuziv ta'lim sharoitida alohida ehtiyojli bolalarni pedagogik-
psixologik qo'llab-quvvatlash. Xalq ta'limi jurnali, 4(3), 56-63.
5.
Normurodov, Q. (2021). Maxsus ta'lim muassasalarida zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish. Ta'lim va innovatsion tadqiqotlar, 5(2), 78-85.
6.
Gadoyeva, M. (2023). Alohida ehtiyojli o'quvchilar bilan ishlashda o'qituvchilarning
kasbiy kompetensiyalari. Zamonaviy ta'lim, 6(1), 92-102.
7.
UNESCO. (2021). Global Education Monitoring Report: Inclusion and Education. Paris:
UNESCO Publishing.
8.
Lani, F., Graham, L. J., & de Bruin, K. (2021). Inclusive education in the 21st century. In G.
Lindsay, J. W. Leidig & D. Boldt (Eds.), The Routledge Handbook of Inclusive Education (pp.
13-26). London: Routledge.
9.
Suhonos, J., Dikić, S., & Micanova, Z. (2020). Supporting Students with Special
Educational Needs in European Countries. Journal of Special Education, 35(4), 138-147.
10.
O'zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligi. (2023). Inklyuziv ta'limni rivojlantirish
konsepsiyasi. Toshkent: Xalq ta'limi vazirligi nashriyoti.
11.
Н. А Абдухолиқова Жамият ахборотлашувининг ижобий салбий хусусиятлари
Conferencea, 125, 2022.
12.
Н. А Абдухоликова Талаба ёшларнинг интернет қарамлигини олдини олишда
таълим маърифати. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences 2022.
