142
QASDDAN BADANGA O‘RTACHA OG‘IR SHIKAST YETKAZISH JINOYATI
BO‘YICHA O‘TKAZILADIGAN EKSPERTIZALAR TURLARI VA UNI
O‘TKAZISHNING XUSUSIYATLARI
Suyunov Shaxzodbek Shovkatovich
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi o'qituvchisi
Abdullayev Shoxbozbek Shuxratjon o‘g‘li
O‘zbekiston Respeblikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 323-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15535464
Annotatsiya
Muallif ushbu maqolada “Qasdan badanga o‘rtacha og‘ir shikast etkazish” jinayati bo‘yicha
o’tkazilishi mumkin bo‘lgan ekspertiza turlari va ularning tadqiqot obyektlari, o‘tkazishning
o‘ziga xos xususiyatlari, ekspertiza imkoniyatlari, ekspertiza tayinlash, ushbu jarayon uchun
savollarni shakillantirish va ekspertiza uchun zaruriy materiallarni taqdim etish tartibi,
ekspertiza xulosasini baholash va jinoyat ishi tergov qilish jarayinida ulardan foydalanish
asoslari va xususiyatlari haqida yoritib bergan.
Kalit so
‘
zlar
Ekspert, ekspertiza, ekspertiza xulosasi, tergovga qadar tekshiruv, badanga shikast
yetkazish, o‘rtacha og‘irlikdagi shikast, sud-tibbiy ekspertizasi, sud-biologik ekspertizasi, sud-
daktaloskopik ekspertizasi, sovuq qurol ekspertizasi, sud-psixiatriya ekspertizasi.
Annotation
The author has covered in this article the types of expertise that can be carried out on the
crime of “deliberate serious injury to the div” and their objects of research, the specifics of
conducting,the possibilities of examination, the appointment of an examination, the procedure
for forming questions for this process and providing the necessary materials for examination,
the assessment of the
Keywords
Expert, examination, examination summary, preinvestigation examination, injury to the
div, moderate-weight injury, forensic medical examination, forensic biological examination,
forensic dactaloscopic examination, cold weapons examination, forensic psychiatric
examination.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 14-may kuni qabul qilingan “Jinoyat va
jinoyat protsessual qonunchiligi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi 3723-son qarori
1
bilan O‘zbekiston Respublikasining jinoyat va jinoyat
protsessual qonunchiligini takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari va vazifalari sifatida:
jinoyat qonunchiligi normalarini unifikatsiya qilish, fuqarolar huquq va erkinliklari, jamiyat va
davlat manfaatlarining ta’sirchan va va ishonchli muhofaza qilinishini; jinoyat protsessida
shaxsning huquq va erkinliklari kafolatlarini ishonchli ta’minlash mexanizmlarini
takomillashtirish; jinoyat protsessining yangi shakl va tartib-tamoyillarini kiritish belgilandi.
Jinoyatlarni tez va to‘la ochish, jinoyat sodir etgan har bir shaxsga adolatli jazo berilishi,
aybi bo‘lmagan hech bir shaxs javobgarlikka tortilmasligi va hukm qilinmasligi uchun
1
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 14-may kuni qabul qilingan “Jinoyat va jinoyat protsessual
qonunchiligi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 3723-son qarori
143
aybdorlarni fosh etish hamda odil sudlov faoliyatini bugungi kunda sud-ekspertizalari
ishtirokisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Sud ekspertizalari odil sudlovni ta’minlash va jinoyat
protsessining vazifalarini amalga oshirishda huquqiy institutlari orasida muhim ro‘l o‘ynaydi.
Ekspertiza xulosalariga ishonchli va maqbul dalil manbai sifatida qaralib jinoyatlarni ochish,
ish bo‘yicha haqiqatni aniqlash borasidagi ahamiyati toboro oshib bormoqda.
Qasddan badanga o‘rtacha og‘ir shikast etkazish jinoyatini tergov qilish jarayonida
vujudga keladigan masalalarni hal etish aksariyat hollarda fan, texnika, san’at yoki hunar
sohasidagi maxsus bilimlardan foydalanish taqozo etadi. Jinoyat ishi yuritishda maxsus bilim
va tadqiqotlardan foydalanish protsessual jihatdan sud ekspertizasi shaklida amalga oshiriladi.
Sud ekspertizasi fuqarolik, iqtisodiy, jinoyat va ma’muriy sud ishlarini yuritishda ish holatlarini
aniqlashga qaratilgan hamda sud eksperti tomonidan fan, texnika, san’at yoki hunar sohasidagi
maxsus bilimlar asosida sud-ekspert tekshirish o‘tkazish va xulosa berishdan iborat bo‘lgan
protsessual harakatdir
2
.
Qasddan badanga o‘rtacha og‘ir shikst yetkazish jinoyati bo‘yicha sud-ekspertizalarni
o‘tkazish sodir etilgan jinoyatni kvalifikatsiya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu
jinoyat bo‘yicha xodisa sodir bo‘lgan joyga chiqqan tergovga qadar tekshiruv organing
mansabdor shaxsi jabrlanuvchiga nisbatan zudlik bilan sud-tibbiy ekspertizasi tayinlash
choralarini ko’rish zarur. Chunki JPKning 173-moddasi “Ekspertiza tayinlash va o‘tkazishning
shartligi” birinchi qismi 1-bandiga asosan “1) o‘limning sababini, etkazilgan tan jarohatlarining
xususiyatlari va og‘irlik darajasini” aniqlash uchun sud-ekspertizasi o‘tkazish shart xisoblanadi.
Eksperiza o‘tkazish to‘g‘risida surushtiruvchi, tergovchi, prokuror qaror, sud esa ajrim
chiqaradi
3
. Sud tibbiy ekspertizasi-jinoyat ishini yuritish jarayonida yuzaga keladigan tibbiy-
biologik masalalarni hal etish uchun o‘tkaziladigan maxsus tekshiruvdir
4
.
Qasddan badanga o‘rtacha og‘ir shikast yetkazish jinoyatini tergov qilishda maxsus
bilimlarning majmui bo‘yicha quydagi sud-ekspertizalarni o‘tkazish mumkin:
– sudga oid tibbiy ekspertiza;
– sud-biologik ekspertiza;
– sud-daktiloskopiya ekspertiza;
– sud-trasologiya ekspertiza;
– sud-ballistika ekspertiza;
– sovuq qurollar sud ekspertizasi;
– sud-psixiatriya ekspertizasi;
– boshqa turdagi sud-ekspertizalari.
Yoqirida sanab o‘tilgan sud-ekspertizalari tergov qilinayotgan ishning holatidan kelib
chiqib, zarur bo‘lgan barcha ekspertizalarni o‘tkazish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Tergovga
qadar tekshiruv organing mansabdor shaxsi, surushtiruvchi, tergovchi, prokuror ekspertiza
2
“Jinoyat ishini yuritishda ekspertiza: mazmuni, axamiyati, tayinlash va o‘tkazish asoslari ” uslubiy qo‘llanma ,
O‘zbekiston Respublikasi Bosh Prokuraturasi 2016- yil 7-bet.
3
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини
кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш, сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда
қўшиб ҳисоблаш методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
4
Аширбоев А. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро тажриба ва ўзбекистон
қонунчилигини такомиллаштириш истиқболлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
144
tayinlash to‘g‘risida qarorida ekspertizaning turi va ularning tadqiqot obyektlaridan kelib
chiqib ekspert oldiga savollarni to‘g‘ri va to‘liq qo‘yishi lozim. Shundagina ekspert holat
yuzasidan to‘liq va aniq, ish uchun ahamiyatli xulosa bera oladi. Bundan tashqari ekspertiza
tayinlashda ekspertiza tayinlash to‘g‘risidagi qarorga ilova qilinadigan hujjatlar va ashyolarni
barchasini berish ekspertga tadqiqot o‘tkazishni onsonlashtiradi. Masalan sud-tibbiy
ekspertiza tayinlash to‘g‘risidagi qarorga jabrlanuvchining kasallik tarixi, tegishli jinoyat ishi
hujjatlarini ilova qilish lozim bo‘ladi
5
.
Surushtiruvchi, tergovchi, prokuror ekspertiza tayinlashda gumon qilinuvchi,
ayblanuvchi, sudlanuvchining huquqlarini to‘liq ta’minlab ekspertiza tayinlash to‘g‘risidagi
qaror bilan tanishtirishi lozim
6
. Bundan tashqari jabrlanuvchini ham o‘ziga nisbatan
tayinlangan ekspertiza bo‘yicha qaror bilan tanishtirish maqsadga muvofiq bo‘ladi
7
.
Qasdan badanga shikast etkazish bo‘yicha tayinlanadigan sud-tibbiy ekspertizasi
yetgazilgan tan jarohatining xusuxiyatlari, og‘irlik darajasi, tan jarohatining yuzaga kelish vaqti,
mexanizmiva boshqa holatlarga oydinlik kiritishga yordam beradi
8
. Sud-biologik ekspertizasi
xodisa sodir bo‘lgan joydan olingan biologik izlarni kimga tegishliligini aniqlash, qon dog‘lari
jabrlanuvchi yoki gumon qilinuvchiga tegishli ekanligini aniqlashda tayinlanadi. Sud-
daktilokopiya ekspertizasi xodisa joyidan olingan barmoq izlarni tekshirish orqali jinoyat sodir
etgan shaxsni aniqlash, jinoyat sodir etishda gumonlanayotgan shaxsning jinoyatga
aloqadorligini aniqlash, voqea joyidan olingan izlarni bir shaxsga tegishlimi yoki bir nechta
shaxsga tegishliligini yoki izlar joylashuviga ko‘ra bitta qo‘ldan qoldirilganligini aniqlash bilan
bog‘liq masalalarni hal qiladi
9
. Sud-ballistika ekspertizasi tan jarohati o‘qotar qurol bilan
yetkazilgan taqdirda o‘tkazilib, ushbu ekspertiza o‘qotar qurolning respeblika hududida
muqaddam sodir etilib, fosh etilmay qolgan jinoyatlarga aloqadorligi, turi va rusumi, o‘q otishga
yaroqliligini , ishlatilgan o‘qotar qurol, otilgan yoki gilzalardagi izlarning o‘ziga xos
xususiyatlariga qarab identifikatsiya qilish hamda o‘qdorilarning turi va rusumini, ularning
jangovor o‘q dorilar turkumiga tegishliligi va yaroqliligini, shuningdek, o‘q otish masofasi
hamda yo‘nalishini aniqlash bilan bog‘liq masalalarni hal etadi
10
.
Qasddan badanga o‘rtacha og‘ir shikat yetkazish jinoyati bo‘yicha Sovuq qurol sud
ekspertizasi tan jarohati o‘tkir jism bilan yetkazilgan taqdirda o‘tkaziladi. Ushbu ekspertiza
xodisa sodir bo‘lgan joydan olingan ashyoviy dalil sovuq qurollarga taalluqli yoki taaluqli
emasligini, ularning ko‘rinishi, turlari, tayyorlanish usuli, o‘lchamlari kabi belgilarni aniqlashda
yordam beradi. Sud-psixiatriya ekspertizasi jinoyat ishini tergov qilish jarayonida gumon
qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi tergov jarayonida o‘zini tutishida, so‘roq jarayonida
5
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном процессе //Общество и
инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
6
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари //Академические
исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
7
Усманалиев Н. “Oқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий жиҳатлари //Наука и инновации
в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
8
Хушвактова Н.А. Prospects for ensuring the safety of public memberships in criminal proceedings// An International
German Journal World Bulletin of Management and Law (WBML) (ISSN (E) – 2749-3601) Published: Volume-12, July-
2022 | Pages: 207-209 (Journal Impact Factor: 7.424) (12.00.00).
9
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари //Академические
исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14
10
“Jinoyat ishini yuritishda ekspertiza: mazmuni, axamiyati, tayinlash va o‘tkazish asoslari ” uslubiy qo‘llanma ,
O‘zbekiston Respublikasi Bosh Prokuraturasi 2016- yil 85-bet.
145
berayotgan ko‘rsatuvlarida haqiqatdan yiroq, mantiqsiz va ma’nisiz ko‘rsatuvlar bergan
taqdirda o‘tkazilishi mumkin
11
.
Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror ekspertiza xulosasi bilan tanishib chiqib uni
baholashda xulosadan dalil manbai sifatida foydalanish mumkinligini nazarda tutadi.
Yuqoridagi mansabdor shaxslar ekspertiza xulosasini baholashda quyidagi qoidalarga roiya
qilish lozim:
– ekspertiza xulosasi tergovchining ichk ishonchi asosida baholanishi lozim;
– tergovchi ekspert xulosasini baho bera turib, qonun talablariga qat’iy rioya etishi lozim;
– tergovchi ekspert xulosasiga baho bera turib, sud ekspertizasi muayyan turning
imkoniyatlarini belgilab beruvchi umumnazariy asoslaridan kelib chiqishi lozim;
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi “Toshkent” 2024.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat protsessula kodeksi .
3.
O‘zbekiston Respublikasi Jinopyat kodeksi.
4.
O‘zbekiston Respublikasining 2010-yil 1-iyunda qabul qilingan 249-sonli “Sud
ekspertizasi to’g’risida”gi qonuni.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 14-may kuni qabul qilingan “Jinoyat va
jinoyat protsessual qonunchiligi tizimini tubdan takomillashtirishchora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
3723-son qarori.
6.
“Jinoyat ishini yuritishda ekspertiza: mazmuni, axamiyati, tayinlash va o‘tkazish asoslari”
uslubiy qo‘llanma, O‘zbekiston Respublikasi Bosh Prokuraturasi 2016- yil. 7.“Qasddan badanga
shikat yetkazish jinoyatlarini tergov qilishda ilgari surilgan versiyalarni tekshirishning ayrim
masalalari” maqola Yesimbetova.B.Y
7.
“Qasddan badanga og‘ir yoki o‘rtacha og‘irlikda tan jarohati yetkazish jinoyatlarini
kvalifikatsiya qilish ” maqola Yesimbetova.B.Y 2024-yil 15-mart
8.
“Badanga tan jarohati etkazish jinoyatlarini tergov qilishdagi ekspertiza va mutaxassislik
bilimlari” maqola Yesimbetova.B.Y 2024-yil 5-noyabr “Ilm-fan yangiliklari konferensiyasi”
9.
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual qonun normalarini erkinlashtirish yo‘llari // Oliy
yuridik o‘quv yurtlarida inson huquqlari muhofazasini ta’minlovchi fanlarning o‘qitishning
zamonaviy muammolari. Toshkent. O‘zbekiston Milliy universiteti huquqshunoslik fakulteti
2009. B. 66-69.
10.
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki //
“Advokatlik faoliyati: nazariya va amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya
materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti. –
Toshkent, 2010. B. 171-175.
11.
B.B.Murodov. Xususiy ayblov institutini qo‘llash samaradorligini oshirish yo‘llari //
Xususiy ayblov va yarashuv institutlarini takomillashtirish choralari: Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi materiallari. T:O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015y.B. 34-40.
11
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению, хранению наркотических
средств, их аналогов или психотропных веществ без цели сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S.
– С. 267-277.
146
12.
B.B.Murodov. “Jinoyatlarni tergov qilish metodikasi” fanidan o‘quv dasturi. T.: O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. B.24
13.
B.B.Murodov. Predvaritelnoe sledstvie v organax vnutrennix del. Uchebnik. T.:
Akademiya MVD Respubliki Uzbekistan, 2014. 395 B.
14.
Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof
ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari.
“Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali 10soni. 01.10.2022 yil B. 105-109.
15.
Sh.Sh.Suyunov. Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati
turlari. “Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi. 9.06.2023 yil
16.
Sh.Sh.Suyunov. Hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan kechirish tergov xarakatining jinoyat
sodir etgan shaxslarni aniqlash xamda ularning aybini isbotlashdagi axamiyati. “Zamonaviy
dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
17.
Sh.Sh.Suyunov. Some aspects of qualifying drug-related crimes. Koreya Respublikasining
“Digital Fashion Conference” jurnali 5.10.2022 y B. 13-15
18.
A.T.Ashirboev. Ayblanuvchining qaerda ekanligi noma’lum bo‘lgan hollarda jinoyat ishini
to‘xtatishning nazariy va amaliy jihatlari. Jamiyat va innovatsiyalar № 1 (2024).– 2024. – 314-
320 b.
19.
Murodov, B. “Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da’vo muddati o‘tganligi
munosabati bilan tugatish asoslarini takomillashtirish”. O‘zbekiston qonun hujjatlari sharhi 3
(2016): 47-50.
20.
Murodov, B. (2016). Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da'vo muddati o'tganligi
munosabati bilan tugatish asoslarini takomillashtirish. O‘zbekiston qonunchiligiga sharh , (3),
47-50.
21.
Suyunov Sh. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarni
sotish maqsadisiz noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash jinoyati tushunchasi // Jamiyat va
innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
22.
Аширбоев А. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
23.
Аширбоев А. Ислом ҳуқуқи таъсири кучли давлатларда суриштирув ва дастлабки
терговни тўхтатиш институтининг ўзига хос хусусиятлари //Наука и технология в
современном мире. – 2024. – Т. 3. – №. 13. – С. 35-38.
24.
Хушвактова Н.А. The Improvement Of Exploiting Public Assistance In Investigator`S
Crime Prevention Activities // The American Journal of Political Science Law and Criminology
(ISSN
–
2693-0803)
Published:
March
30,
2021
|
Pages:
55-59
https://doi.org/10.37547/tajpslc/Volume03Issue03-09 (Impact Factor SJIF 2020: 5. 453)
(12.00.00).
25.
Хушвактова Н.А. Prospects for ensuring the safety of public memberships in criminal
proceedings// An International German Journal World Bulletin of Management and Law
(WBML) (ISSN (E) – 2749-3601) Published: Volume-12, July-2022 | Pages: 207-209 (Journal
Impact Factor: 7.424) (12.00.00).
26.
Усманалиев Н. “Oқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
147
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
27.
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки терговни тўхтатишнинг генезиси,
унинг ўзига хос хусусиятлари //Eurasian Journal of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №.
5-2. – С. 116-128.
