75
“ALVIDO, QUROL!” ROMANINING RUS VA O‘ZBEK TILLARI TARJIMALARIDA
USLUBIY O‘XSHASHLIK VA FARQLAR
Ibragimova Shahnoza Xalilovna
Samarqand davlat chet tillari instituti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15501033
Annotatsiya
: Ushbu maqola “Alvido, qurol!” romanining rus (Ye.Kalashnikova) va o‘zbek
(I.G‘afurov) tillari tarjimalarida uslubiy o‘xshashliklar va farqlar keltirib o’tilgan. Ikkala tarjima
ham Ernest Xemengueyning sodda, ta’sirli va yurakka yetib boruvchi uslubini, asosiy ruhini va
urush haqidagi achchiq haqiqatlarni asliga yaqin yetkazishga harakat qilgan.
Kalit so’zlar
: tarjima strategiyasi, uslub, yondashuv, realism, falsafiy qatlam, badiiylik.
Ernest Xemenguey Amerika adabiyotining yorqin namoyandasi hisoblanib, uning qisqa,
ammo ta'sirli soʻzlari bilan urush, sevgi va inson ruhiyatining murakkabliklari haqidagi
hikoyalari kitobxonlar qalbiga chuqur iz qoldirgan. 1929-yilda yozilgan "Alvido, qurol!" asari
Birinchi jahon urushi fonida shakllangan sevgi va yoʻqotishlar haqida boʻlib, insoniyatning
qorongʻu kunlarida ham umid, jasorat va umidsizlik yonma-yon yashashini koʻrsatib beradi.
Romanning oʻziga xosligi – sodda, ammo yurakka yetib boruvchi tili, urushning shafqatsizligini
real aks ettirishi va insoniy munosabatlarning murakkabligini ochib berishidir. "Alvido, qurol!"
nafaqat Xemengueyning eng mashhur romani, balki adabiyotshunoslar, tanqidchilar va
tarjimonlar tomonidan ham koʻplab bor tahlil qilingan va bahslarga sabab boʻlgan asardir. Turli
tadqiqotchilar romanning urush, sevgi, yoʻqotish va qayta tiklanish, jamiyat va shaxs oʻrtasidagi
ziddiyat kabi asosiy mavzularini oʻz nuqtai nazarlaridan kelib chiqib talqin qilishgan. Ulardan
baʼzilari asar qahramonlarining ichki dunyosiga chuqur kirib borib, ularning ruhiy iztiroblarini
va shaxsiy oʻsishini tahlil qilgan boʻlsa, boshqalari romanning tarixiy va ijtimoiy ildizlarini
oʻrganib, urushning insoniyatga taʼsirini va jamiyatning axloqiy qadriyatlarini tahlil etishga
harakat qilishgan.
Bundan tashqari, "Alvido, qurol!" asari dunyoning turli tillariga tarjima qilingan. Har bir
tarjima – bu muallifning asar mazmunini yangicha tushunish, oʻz madaniyatiga moslashtirish
demakdir. Yevgeniya Kalashnikova va Ibrohim Gʻafurovning oʻzbek va rus tillaridagi tarjimalari
– bu romanning eng yaxshi va eʼtiborga molik talqinlaridan hisoblanadi. Ular oʻz tarjimalarida
Xemenguey uslubini, asar ruhini va asosiy mavzularini saqlab qolish bilan birga, oʻzlarining
madaniy va lingvistik tajribalarini ham aks ettirishga harakat qilishgan. Ushbu maqola "Alvido,
qurol!" asarining mohiyatini tahlil qilish hamda Yevgeniya Kalashnikova va Ibrohim Gʻafurov
tomonidan amalga oshirilgan tarjimalarni qiyosiy oʻrganishga bagʻishlangan. Maqolada
tarjimalarning oʻxshash va farqli jihatlari, tarjimonlar tomonidan qoʻllanilgan strategiyalar va
ularning asarning asl nusxaga qay darajada yaqinligiga taʼsiri, shuningdek, romanning oʻzbek
va rus kitobxonlari tomonidan qanday qabul qilingani tahlil etiladi.
Kalashnikova va G‘afurov tarjimalari “Alvido, qurol!” romanining asosiy ruhini saqlagan
bo‘lsa-da, ularning yondashuvi va ifoda uslubi ancha farq qiladi. Kalashnikova tarjimasida
qisqalik, soddalik va originalga sodiqlik ustun:
“Меня всегда смущали слова “священный”, “славный” и “жертва”. Я видел много
жертв, но ни одной славной. И ни одной священной. То, что было славным, не имело славы,
и жертвы не были священны, а то, что считалось жертвой, приносилось не
добровольно.”
(Ye.Kalashnikova tarjimasi)
76
“Men uchun ‘muqaddas’, ‘shonli’ va ‘fidokorlik’ so‘zlari doim g‘alati tuyulgan. Ko‘p
fidokorliklarni ko‘rdim, lekin birortasini shonli deb bo‘lmasdi. Hech biri muqaddas ham emasdi.
Shonli deb atalgan narsa aslida shonli emas, fidokorliklar esa ko‘pincha majburlikdan bo‘lardi.”
(I.G’afurov tarjimasi)
Har ikkala tarjima ham muallifning “muqaddas”, “shonli” va “fidokorlik” tushunchalariga
shubha bilan qarashini, hayotda bu so‘zlarning mohiyati yo‘qligini ko‘rsatadi, qurbonliklar
ko‘pincha majburlikdan bo‘lishini va ular aslida shonli yoki muqaddas emasligini ta’kidlaydi.
Ye,Kalashnikova tarjimasi qisqa, aniq va hissiyotdan xoli ifodalangan: “Я видел много
жертв, но ни одной славной. И ни одной священной...” – bu yerda muallifning befarqligi va
shubhasi kuchli seziladi.
I.G‘afurov tarjimasida esa matnga ko‘proq hissiyot ohang qo‘shadi: “fidokorlik” so‘zini
tanlab, o‘zbek mentalitetiga moslashtiradi, jumlalar esa yumshoqroq va badiiyroq. “Ko‘pincha
majburlikdan bo‘lardi” iborasi hayotiylik va achinishni kuchaytiradi.
Tarjimonlar qo’llangan tarjima strategiyasi ham o’zaro farqlanadi: Ye.Kalashnikova
“to‘g‘ri tarjima” usulini tanlab, matnni iloji boricha qisqa va aniq saqlashga harakat qilgan.
I.G‘afurov esa “ijodiy va moslashtiruvchi” strategiyaga tayanib, o‘zbek o‘quvchisi uchun matnni
yanada iliq, obrazli shaklda ifodalagan.
Adabiyotshunoslar A. Qodirov, M. Jo‘rayev va N. Karimov Kalashnikova va G‘afurov
tarjimalarini turlicha baholashadi. A. Qodirov Ye.Kalashnikova tarjimasini realizm va muallif
pozitsiyasini aniq, sovuqqon tarzda yetkazgani uchun yuqori baholaydi — bu tarjimada
asarning falsafiy va tanqidiy qatlamlari chuqur ochiladi. I. G‘afurov tarjimasida esa o‘zbekona
badiiylik, milliylik va hissiylik kuchli: u o‘zbek o‘quvchisi uchun yaqin, hayotiy va ta’sirchan
ohangda yozilgan.
N. Karimov ham shu fikrni qo‘llab-quvvatlab, I. G‘afurovning tarjimasi o‘zbek o‘quvchisi
uchun yaqin va ta’sirchan chiqishini, Ye.Kalashnikova esa asarning falsafiy qatlamini chuqurroq
ochib berganini ta’kidlaydi. M. Jo‘rayev esa I.G‘afurovda milliy ruh va badiiylik ustunligini,
Ye.Kalashnikovada esa muallifning asosiy g‘oyasi va ichki kechinmalari aniq aks etishini yozadi.
Xulosa qilib aytganda, “Alvido, qurol!” romanining o‘zbek va rus tarjimalari – I. G‘afurov
va Ye. Kalashnikova tomonidan asarning asosiy ruhini va mazmunini saqlab qolgan, biroq
ularning yondashuvi va ifoda uslubi sezilarli darajada farq qiladi. Kalashnikova tarjimasi qisqa,
aniq va originalga sodiq bo‘lib, muallifning sovuqqon realizmini va falsafiy qatlamini chuqur
ochib beradi, G‘afurov esa o‘zbek o‘quvchisi uchun matnni iliqroq, hissiy va milliy ohangda,
hayotiylik va badiiylik bilan boyitgan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xeminguey, E. “Alvido, qurol!” [Roman]. Rus tilidan tarjima: Ye. Kalashnikova. —
Moskva: Progress, 1982. — 384 bet.
2.
Xeminguey, E. “Alvido, qurol!” [Roman]. O‘zbek tiliga tarjima: I. G‘afurov. — Toshkent:
G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1984. — 416 bet.
3.
Qodirov, A. “Xeminguey tarjimalari: realizm va muallif pozitsiyasi” // Adabiyotshunoslik
jurnali, 2019, №2, 45-56-betlar.
4.
Jo‘rayev, M. “Tarjimalarda milliy ruh va badiiylik” // Tarjima nazariyasi, 2020, №1, 33-
77
41-betlar.
5.
Karimov, N. “Asl va tarjima: ‘Alvido, qurol!’ romanining talqinlari” // O‘zbek adabiyoti,
2021, №3, 27-35-betlar.
