23
BO‘LAJAK SPORT MURABBIYLARIDA KOGNITIV QOBILIYATLARNI
RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK YONDASHUVI
Boboyorov Sherzod Shuxratovich
BuxDPI, Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15621295
Annotatsiya:
Maqolada bo‘lajak sport murabbiylarining kognitiv qobiliyatlarini
shakllantirish va rivojlantirishning pedagogik-psixologik asoslari yoritilgan. Kognitiv qobiliyatlar
sport murabbiyligidagi muhim psixik jarayonlar – analitik fikrlash, muammoni hal qilish, diqqatni
boshqarish kabi jihatlar bilan bog‘liq holda tahlil qilingan. Shuningdek, ushbu qobiliyatlarni
rivojlantirish uchun samarali pedagogik texnologiyalar va psixologik yondashuvlar bayon etilgan.
Maqolada amaliy tavsiyalar ham berilgan.
Kalit so‘zlar:
kognitiv qobiliyat, sport murabbiyi, psixologik rivojlanish, pedagogik
texnologiya, tafakkur, refleksiya, motivatsiya, analitik fikrlash, stressga chidamlilik, trening.
Sport sohasida murabbiy nafaqat jismoniy tayyorlovchi, balki lider, psixolog, va strateg
sifatida faoliyat yuritadi. Zamonaviy murabbiylik faoliyatida faqat sport texnikasini o‘rgatish
emas, balki sportchilarni anglash, ularga individual yondashish, tez va samarali qaror qabul qilish
qobiliyatlari talab etiladi. Bularning barchasi kognitiv qobiliyatlar bilan chambarchas bog‘liq.
Kognitiv qobiliyatlar – bu insonning atrof-muhitni idrok etishi, fikrlashi, tahlil qilishi,
muammoni hal etishi va qaror qabul qilishdagi psixik jarayonlar majmuidir. Bo‘lajak sport
murabbiylarining quyidagi kognitiv funksiyalari ustida ishlashi muhim:
Analitik fikrlash: o‘yin yoki musobaqa tahlilini amalga oshirish.
Muammoni hal qilish: murakkab sport vaziyatlarida strategik echimlarni topish.
Ijodiy tafakkur: mashg‘ulotlarni innovatsion tarzda tashkil etish.
Diqqatni boshqarish: bir vaqtning o‘zida bir nechta sportchilarga e’tibor qaratish.
Sport murabbiylarining kognitiv qobiliyatlarini shakllantirishda quyidagi pedagogik
texnologiyalar muhim rol o‘ynaydi:
a) Kognitiv o‘yinlar va simulyatsiyalar – Sport maydonidagi real vaziyatlar asosida
modellashtirilgan o‘yinlar murabbiylarda tez fikrlashni rivojlantiradi.
b) Keys-stadi (keys tahlil) texnologiyasi – Murabbiylar o‘quv jarayonida real sport
muammolarini tahlil qilib, ularga amaliy echimlar taklif etadilar.
c) Aqliy hujum (brainstorming) usuli – Mashg‘ulotlarda yangi yondashuvlarni jamoa bo‘lib
ishlab chiqish orqali murabbiy tafakkuri va tasavvurini kengaytirish.
Murabbiylik faoliyatida emotsional barqarorlik va stressga chidamlilik katta ahamiyatga ega.
Kognitiv rivojlanish quyidagi psixologik omillarga bog‘liq:
Stress-boshqaruv ko‘nikmalari – murabbiy qarorlarini bosim ostida ham samarali qabul qila
olishi kerak.
Ichki motivatsiya – kognitiv o‘sishning doimiy manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Refleksiya va metakognisiya – o‘z bilim va faoliyatini tahlil qilish orqali murabbiy o‘z ustida
ishlashni davom ettiradi.
Murabbiylik kurslariga kognitiv psixologiya fanini kiritish.
Individual kognitiv diagnostika asosida shaxsiy rivojlanish dasturlarini ishlab chiqish.
Virtual sport simulyatorlaridan foydalanish orqali qaror qabul qilish tezligini oshirish.
24
Kognitiv qobiliyatlar bo‘lajak sport murabbiylarining kasbiy kompetensiyasining ajralmas
qismidir. Ularni maqsadli rivojlantirish orqali sportchilarga yanada sifatli ta’lim va tayyorgarlik
berish mumkin. Murabbiy qanchalik intellektual va psixologik jihatdan yetuk bo‘lsa, sport
jamoasining natijalari shunchalik barqaror va yuqori bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abduqodirov A.A., Xamidov A.H.
Pedagogika
. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020.
2.
Hasanboyeva S.
Kognitiv psixologiya asoslari
. – Samarqand: “SamDU nashriyoti”, 2021.
3.
Rahmonov R.X.
Sport psixologiyasi
. – Toshkent: “Sharq”, 2018.
4.
Anderson J.R.
Cognitive Psychology and Its Implications
. – New York: Worth Publishers, 2010.
5.
Vygotskiy L.S.
Psixologik rivojlanish nazariyasi
. – Moskva: Pedagogika, 1984.
