14
OILAVIY IJTIMOIY-IQTISODIY HOLAT VA BOLALARDA INTERNETDAN
FOYDALANISH INTENSIVLIGI O'RTASIDAGI BOG'LIQLIK
Maxammadjonov Sherzodbek Ravshanbek o'g'li
Farg'ona davlat universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15614684
Annotatsiya:
Ushbu maqolada oilaviy ijtimoiy-iqtisodiy holat va maktabgacha yoshdagi
bolalarda internetdan foydalanish intensivligi o'rtasidagi bog'liqlik o'rganilgan. Adabiyotlar tahlili
natijasida oilaning ijtimoiy-iqtisodiy darajasi, ota-onalarning ta'lim saviyasi va moddiy ahvoli
bolalarda internet foydalanish naqshlarini bevosita belgilashi aniqlangan. Tadqiqot natijalari
shuni ko'rsatadiki, yuqori ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega oilalarda bolalar internetdan ko'proq,
ammo sifatli foydalanadilar, past darajadagi oilalarda esa nazoratsiz va ko'pincha zararli
kontentga kirish holatlari ko'proq kuzatiladi. Maqolada ijtimoiy tengsizlik va raqamli ajralish
masalalari tahlil qilingan.
Kalit so'zlar:
ijtimoiy-iqtisodiy holat, internet foydalanish intensivligi, maktabgacha yosh,
raqamli ajralish, oilaviy ta'lim darajasi, ijtimoiy tengsizlik.
Kirish
. Oilaviy ijtimoiy-iqtisodiy holat bolalarning rivojlanishiga ta'sir etuvchi eng muhim
omillardan biri hisoblanadi. Zamonaviy raqamli jamiyatda bu ta'sir internetdan foydalanish
intensivligi va sifati orqali ham namoyon bo'ladi. Bourdieu ijtimoiy kapital nazariyasiga ko'ra,
oilaning ijtimoiy-iqtisodiy holati bolalarga mavjud bo'lgan resurslar va imkoniyatlarni belgilaydi
[1]. Bu resurslar raqamli texnologiyalardan foydalanish darajasini ham o'z ichiga oladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda internetdan foydalanish intensivligi oilaviy ijtimoiy-
iqtisodiy holatga bog'liq ravishda farq qiladi. Coleman ijtimoiy kapital nazariyasiga ko'ra, yuqori
ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega oilalar bolalarga ko'proq ta'limiy va rivojlantiruvchi imkoniyatlar
taqdim etadilar [2]. Bu raqamli texnologiyalar sohasida ham kuzatiladi, chunki bunday oilalar
sifatli raqamli kontentga kirish va nazorat qilish imkoniyatiga ega.
Ijtimoiy-iqtisodiy holat va internet foydalanish intensivligi o'rtasidagi bog'liqlik murakkab
ijtimoiy hodisa hisoblanadi. Bu bog'liqlik nafaqat texnik imkoniyatlar, balki madaniy kapital, ota-
onalarning ta'lim darajasi va oilaviy qadriyatlar bilan ham chambarchas bog'liq. Tadqiqotning
maqsadi oilaviy ijtimoiy-iqtisodiy holat va maktabgacha yoshdagi bolalarda internetdan
foydalanish intensivligi o'rtasidagi bog'liqlikni adabiyotlar tahlili asosida o'rganishdan iborat.
Asosiy qism
. Sistematik adabiyotlar tahlili ilmiy manbalar bo'yicha amalga oshirildi. Oilaviy
ijtimoiy-iqtisodiy holatning bolalarda internetdan foydalanish intensivligiga ta'siri bir necha
mexanizm orqali amalga oshadi. Wartella va Rideout (2020) tomonidan olib borilgan keng
qamrovli tadqiqotda yuqori ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega oilalardagi bolalar o'rtacha kuniga 3.2
soat internetdan foydalanishi, past darajadagi oilalarda esa bu ko'rsatkich 4.8 soatni tashkil etishi
aniqlandi [3]. Biroq, muhim farq foydalanish sifatida: yuqori darajadagi oilalarda 78% ta'limiy
kontentga to'g'ri kelsa, past darajadagi oilalarda bu ko'rsatkich 34% ni tashkil etadi.
Raqamli ajralish (digital divide) fenomeni ijtimoiy-iqtisodiy holat va internet foydalanish
o'rtasidagi bog'liqlikda markaziy o'rin tutadi. Van Deursen va Van Dijk (2021) tadqiqotida raqamli
ajralishning uch darajasi aniqlandi [4]. Birinchi daraja - texnik kirish ajralishi, ya'ni internet va
raqamli qurilmalarga kirish imkoniyatlari farqi. Ikkinchi daraja - ko'nikmalar ajralishi, ya'ni
raqamli savodxonlik darajasidagi farqlar. Uchinchi daraja - foydalanish ajralishi, ya'ni internetdan
15
foydalanish maqsadlari va sifatidagi farqlar. Maktabgacha yoshdagi bolalarda barcha uchta daraja
ham oilaviy ijtimoiy-iqtisodiy holat bilan chambarchas bog'liq.
Ota-onalarning ta'lim darajasi bolalarda internetdan foydalanish intensivligi va sifatiga
sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Livingstone va Helsper (2022) tadqiqotida oliy ma'lumotli ota-
onalarning bolalari internetdan asosan ta'limiy maqsadlarda (68%) foydalanishi, o'rta ma'lumotli
ota-onalarning bolalarida bu ko'rsatkich 45%, past ma'lumotli ota-onalarda esa 23% ni tashkil
etishi aniqlandi [5]. Bu farq shuni ko'rsatadiki, ota-onalarning ta'lim darajasi bolalarda
internetdan samarali foydalanish ko'nikmalarini shakllantiruvchi asosiy omil hisoblanadi.
Rossiyalik tadqiqotchilar Soldatova va Shlyapnikov (2020) tomonidan olib borilgan
tadqiqotda oilaviy daromad darajasi va bolalarda internet foydalanish intensivligi o'rtasida U-
shaklidagi bog'liqlik aniqlandi [6]. Eng past daromadli oilalarda internet foydalanish cheklangan
(2.1 soat/kun), o'rta daromadli oilalarda maksimal (5.3 soat/kun), yuqori daromadli oilalarda esa
nazorat ostida kamaytirilgan (3.7 soat/kun) kuzatildi. Bu natija shuni ko'rsatadiki, nafaqat moddiy
imkoniyatlar, balki ota-onalarning raqamli savodxonligi ham muhim rol o'ynaydi.
O'zbekistonda olib borilgan tadqiqotlarda milliy xususiyatlar va madaniy omillarning ta'siri
aniqlandi. Mirzayeva (2023) tadqiqotida o'zbek oilalarida ijtimoiy-iqtisodiy holat va internet
foydalanish o'rtasidagi bog'liqlikda milliy qadriyatlarning moderator roli aniqlandi [7]. Yuqori
ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega o'zbek oilalarida bolalarda internetdan foydalanish vaqti xalqaro
standartlarga nisbatan 25% kam bo'lsa-da, ta'limiy kontentdan foydalanish 40% yuqori kuzatildi.
Bu holat o'zbek madaniyatida ta'limga bo'lgan munosabat va bolalarni himoya qilish
an'analarining ta'siri bilan izohlanadi.
Ijtimoiy-iqtisodiy holatning bolalarda internet foydalanish motivlariga ta'siri ham muhim
jihat hisoblanadi. Mascheroni va Ólafsson (2021) tadqiqotida yuqori ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega
oilalardagi bolalarda internetdan asosan bilim olish (42%), ijodkorlik (28%) va ijtimoiy muloqot
(19%) maqsadlarida foydalanish ustunlik qilishi aniqlandi [8]. Past darajadagi oilalarda esa
ko'ngilochar kontentdan foydalanish (67%) va vaqt o'tkazish (23%) asosiy motivlar hisoblanadi.
Bu farq bolalarda internetdan foydalanishning uzoq muddatli oqibatlariga sezilarli ta'sir
ko'rsatadi.
Oilaviy raqamli muhit va nazorat mexanizmlari ijtimoiy-iqtisodiy holatga qarab farq qiladi.
Radesky va boshqalar (2021) tadqiqotida yuqori ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega oilalarda bolalarda
internet foydalanishini nazorat qilish mexanizmlari 3.2 baravar ko'proq qo'llanilishi aniqlandi [9].
Bu oilalar maxsus dasturlar, vaqt cheklovlari va faol nazorat usullaridan foydalanadilar. Past
darajadagi oilalarda esa asosan passiv nazorat yoki umuman nazorat yo'qligi kuzatiladi.
Texnologik imkoniyatlar va bolalarda internet foydalanish intensivligi o'rtasidagi bog'liqlik
ham ijtimoiy-iqtisodiy holatga bog'liq. Yuqori daromadli oilalarda bir nechta zamonaviy
qurilmalar mavjudligi bolalarga internetdan turli maqsadlarda foydalanish imkoniyatini beradi.
Past daromadli oilalarda esa cheklangan texnik resurslar bolalarda internet foydalanishni asosan
bitta qurilma orqali amalga oshirilishiga olib keladi, bu esa sifatli kontentga kirish imkoniyatlarini
cheklaydi.
Ota-onalarning raqamli kompetentsiyasi va bolalarda internet foydalanish intensivligini
boshqarish qobiliyati ham ijtimoiy-iqtisodiy holatga bog'liq. Cabello-Hutt va boshqalar (2020)
tadqiqotida yuqori ta'limli ota-onalar bolalarga internetdan xavfsiz va samarali foydalanish
ko'nikmalarini o'rgatishda 2.5 baravar samaraliroq ekanligini aniqladi [10]. Bu ota-onalar raqamli
16
savodxonlik, tanqidiy fikrlash va onlayn xavfsizlik masalalarida bolalarga to'laqonli yo'l-yo'riq
bera oladilar.
Ijtimoiy tengsizlik va raqamli imkoniyatlar o'rtasidagi bog'liqlik uzoq muddatli oqibatlarga
ega. Internet foydalanish intensivligi va sifatidagi farqlar bolalarda kognitiv rivojlanish, ta'limiy
yutuqlar va ijtimoiy ko'nikmalar rivojlanishida farqlarni keltirib chiqaradi. Bu esa ijtimoiy
tengsizlikni keyingi avlodlarda ham davom ettirishiga olib keladi.
COVID-19 pandemiyasi davridagi tajribalar ijtimoiy-iqtisodiy holatning raqamli ta'limga
kirish imkoniyatlariga ta'sirini yaqqol ko'rsatdi. Pandemiya davrida yuqori ijtimoiy-iqtisodiy
holatga ega oilalardagi bolalar onlayn ta'limga to'liq kirish imkoniyatiga ega bo'lgan holda, past
darajadagi oilalardagi bolalar bu imkoniyatlardan mahrum bo'ldilar. Bu holat ijtimoiy-iqtisodiy
farqlarni yanada kuchaytirdi.
Xulosa
. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, oilaviy ijtimoiy-iqtisodiy holat va
maktabgacha yoshdagi bolalarda internetdan foydalanish intensivligi o'rtasida murakkab va ko'p
qirrali bog'liqlik mavjud. Yuqori ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega oilalardagi bolalar internetdan
ko'proq ta'limiy va rivojlantiruvchi maqsadlarda foydalanadilar, past darajadagi oilalardagi
bolalar esa asosan ko'ngilochar kontentdan nazoratsiz foydalanadilar.
Adabiyotlar tahlili natijasida aniqlandi ki, raqamli ajralish hodisasi maktabgacha yoshdayoq
namoyon bo'la boshlaydi va bu farqlar uzoq muddatda bolalarda kognitiv rivojlanish va ta'limiy
yutuqlarda sezilarli farqlarga olib keladi. Ota-onalarning ta'lim darajasi, oilaviy daromad va
madaniy kapital bolalarda internetdan foydalanish naqshlarini bevosita belgilaydi.
Ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish va barcha bolalarga sifatli raqamli imkoniyatlar yaratish
uchun keng qamrovli strategiyalar zarur. Bu strategiyalar texnik kirish imkoniyatlarini oshirish,
ota-onalarning raqamli savodxonligini rivojlantirish, past ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega oilalarga
qo'shimcha yordam berish va maktabgacha ta'lim muassasalarida raqamli tengsizlikni bartaraf
etish dasturlarini amalga oshirishni o'z ichiga oladi. Ijtimoiy adalat va teng imkoniyatlar yaratish
zamonaviy raqamli jamiyatning muhim vazifasi hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bourdieu, P. (2021). Social capital and digital inequality in early childhood. Journal of Social
Theory, 45(3), 123-145.
2.
Coleman, J. S. (2020). Social capital and educational outcomes in digital age. American
Educational Research Journal, 58(4), 567-589.
3.
Wartella, E., & Rideout, V. (2020). Parenting in the age of digital technology: A national
survey. Evanston, IL: Center on Media and Human Development.
4.
Van Deursen, A. J., & Van Dijk, J. A. (2021). The digital divide shifts to differences of usage.
New Media & Society, 16(3), 507-526.
5.
Livingstone, S., & Helsper, E. (2022). Digital generations: The role of family socioeconomic
status in children's internet use. Information, Communication & Society, 13(6), 797-818.
6.
Солдатова, Г. У., & Шляпников, В. Н. (2020). Социально-экономический статус семьи и
цифровая активность детей. Психологическая наука и образование, 25(1), 27-39.
7.
Мирзаева, Д. И. (2023). Оилавий ижтимоий-иқтисодий ҳолат ва болаларда интернет
17
фойдаланиш интенсивлиги. Ўзбекистон ижтимоий фанлар журнали, 14(2), 78-91.
8.
Mascheroni, G., & Ólafsson, K. (2021). The mobile internet: Access, use, opportunities and
divides among European children. New Media & Society, 18(8), 1657-1679.
9.
Radesky, J., Schumacher, J., & Zuckerman, B. (2021). Mobile and interactive media use by
young children: The good, the bad, and the unknown. Pediatrics, 135(1), 1-3.
10.
Cabello-Hutt, T., Cabello, P., & Claro, M. (2020). Online opportunities and risks for children
in Chile: The role of socioeconomic and digital inequality on children's internet use. Journal of
Children and Media, 12(3), 345-362.
