10
HAYOTIY KOMPETENSIYALAR VA O‘QUVCHILARNING SHAXSIY
RIVOJLANISHI: O‘ZARO BOG‘LIQLIK TAHLILI
Davletov Erkaboy Yusubovich
Ma’mun universiteti “Umumkasbiy fanlar” kafedrasi dotsenti, p.f.f.d. (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15614425
Annotatsiya:
Ushbu tezisda hayotiy kompetensiyalar tushunchasi, ularning mazmun-
mohiyati hamda zamonaviy ta'lim jarayonida o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishi bilan uzviy
bog‘liqligi tahlil qilinadi. Muallif hayotiy kompetensiyalarni shakllantirish o‘quvchilarda nafaqat
bilim va ko‘nikmalarni, balki tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, ijtimoiy-emotsional
barqarorlik kabi shaxsiy xususiyatlarni rivojlantirish bilan chambarchas bog‘liq ekanligini
asoslaydi. Tezisda ilg‘or xorijiy va milliy tajribalarga tayanilgan holda, umumta’lim
muassasalarida hayotiy kompetensiyalarni rivojlantirish orqali o‘quvchilarning shaxsiy
taraqqiyotiga erishish yo‘llari yoritiladi. Tadqiqot natijalari hayotiy kompetensiyalarni ta’limning
mazmuniy asosi sifatida qarash zarurligini ko‘rsatadi.
Абстрактный
. В диссертации анализируется понятие жизненных компетенций, их
содержание и сущность, а также их неразрывная связь с личностным развитием
обучающихся в современном образовательном процессе. Автор утверждает, что
формирование жизненных компетенций тесно связано с развитием у студентов таких
личностных качеств, как не только знания и умения, но и критическое мышление, решение
проблем, социально-эмоциональная устойчивость. В диссертации рассматриваются пути
достижения личностного развития учащихся посредством развития жизненных
компетенций в учреждениях среднего профессионального образования на основе
передового зарубежного и отечественного опыта. Результаты исследования
свидетельствуют
о
необходимости
рассматривать
жизненные
навыки
как
содержательную основу образования.
Abstract
. This thesis analyzes the concept of life competencies, their content and essence,
and their inextricable link with the personal development of students in the modern educational
process. The author substantiates that the formation of life competencies is closely related to the
development of personal characteristics such as critical thinking, problem solving, and socio-
emotional stability in students. The thesis, based on advanced foreign and national experiences,
highlights ways to achieve personal development of students through the development of life
competencies in general education institutions. The results of the study indicate the need to
consider life competencies as the substantive basis of education.
Kalit so‘zlar
: shaxsiy rivojlanish, umumta’lim, tanqidiy fikrlash, ijtimoiy-emotsional
barqarorlik, muammolarni hal qilish, kompetensiyaviy yondashuv.
Ключевые слова:
развитие личности, общее образование, критическое мышление,
социально-эмоциональная устойчивость, решение проблем, компетентностный подход.
Keywords
: personal development, general education, critical thinking, socio-emotional
stability, problem solving, competency-based approach.
Kirish
Zamonaviy taʼlim tizimi globallashuv va innovatsion texnologiyalar ta’sirida tubdan
yangilanib, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni asosiy metodologik prinsip sifatida qabul
qilmoqda. Bu holat o‘quvchilarda faqat an’anaviy bilimlarni emas, balki hayotda muvaffaqiyatli
11
faoliyat yuritishga xizmat qiladigan hayotiy kompetensiyalarni shakllantirish zaruratini keltirib
chiqarmoqda. Hayotiy kompetensiyalar – bu shaxsning kundalik hayotda, ijtimoiy
munosabatlarda, kasbiy faoliyatda va shaxsiy o‘sishda zarur bo‘lgan ko‘nikma, malaka va ijtimoiy-
psixologik tayyorgarlik darajasidir. Ta’limdagi kompetensiyaviy yondashuv o‘quvchining
mustaqil fikrlashi, muammoni tahlil qilish va amaliy yechim topish, jamoa bilan samarali muloqot
qilish, axborot texnologiyalaridan foydalana olish kabi funksional bilim va ko‘nikmalarini
shakllantirishga qaratilgan. Bu esa, o‘z navbatida, o‘quvchining shaxsiy rivojlanishi – ya’ni
intellektual, axloqiy, ijtimoiy-emotsional va madaniy kompetensiyalarining uyg‘un taraqqiyotini
ta’minlaydi.
Xalqaro tashkilotlar, xususan, UNESCO, OECD, UNICEF kabi muassasalar tomonidan ishlab
chiqilgan zamonaviy ta’lim modellari ham aynan hayotiy kompetensiyalarni maktab ta’limining
markaziga qo‘yishni ta’kidlamoqda. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi ta’lim siyosatida ham
o‘quvchilarni bilimdon emas, balki ijtimoiy moslashuvchan, madaniyatli, ongli fuqarolar sifatida
tarbiyalash ustuvor vazifa sifatida belgilanmoqda. Ushbu tezisda hayotiy kompetensiyalar va
o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ilmiy-nazariy asosda tahlil
qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – zamonaviy ta’lim tizimida hayotiy kompetensiyalarni
shakllantirish orqali o‘quvchining shaxsiy taraqqiyoti va ijtimoiy integratsiyasini ta'minlovchi
omillarni aniqlash va ilmiy asoslashdan iborat.
Metodologiya:
Har qanday ilmiy tadqiqot, ayniqsa shaxsiy rivojlanish va kompetensiyalar kabi ko‘p qirrali
tushunchalarni o‘rganishda, aniq metodologik asosga tayanishi lozim. Hayotiy kompetensiyalar va
o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tahlil qilish jarayonida biz
zamonaviy pedagogika fanining asosiy yondashuvlarini uyg‘unlashtirishga harakat qildik. Avvalo,
tadqiqotda kompetensiyaviy yondashuv asosiy konseptual mezon sifatida tanlandi. Bu yondashuv
o‘quvchining bilimga egalik qilishidan ko‘ra, shu bilimdan qanday foydalanishini, uni real hayotga
qanday tatbiq etishini aniqlashga yo‘naltiriladi. Kompetensiyalarni faqat bilimlar majmui emas,
balki bilim, ko‘nikma, qadriyat va munosabatlar birligi sifatida talqin qiluvchi nazariy asoslar
tadqiqotning kontseptual poydevorini tashkil etdi. Metodologik jihatdan, shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuv tanlab olindi, chunki bu yondashuv o‘quvchining individual rivojlanish dinamikasini,
o‘ziga xos psixologik va ijtimoiy xususiyatlarini hisobga olish imkonini beradi. Shaxsiy rivojlanish
– bu faqat bilim va ko‘nikmalarning ortishi emas, balki insonning ongli tanlov qilish qobiliyati,
o‘zini anglash, ijtimoiy mas’uliyatni his qilish darajasi kabi murakkab jarayonlarni o‘z ichiga oladi.
Tadqiqot usullari sifatida nazariy-tahliliy tahlil, empirik kuzatuv, anketaviy so‘rov, hamda
intervyu metodlaridan foydalanildi. Avvalambor, mavjud ilmiy adabiyotlar, xalqaro standartlar
(masalan, UNESCO va OECD hujjatlari) va milliy ta’lim me’yoriy hujjatlari o‘rganilib, hayotiy
kompetensiyalarning tarkibiy qismlari va ularning shaxsiy rivojlanishga ta’siri haqida nazariy
xulosa chiqarildi. Shuningdek, umumta’lim maktablarida faoliyat yuritayotgan o‘qituvchilar va
o‘quvchilar orasida o‘tkazilgan anketalar orqali amaliy holat o‘rganildi. Shu bilan birga, sifatli tahlil
(qualitative analysis) metodlariga asoslangan intervyular orqali o‘quvchilarning o‘z fikrlari, his-
tuyg‘ulari va hayotiy tajribalari orqali kompetensiyalarni qanday shakllantirayotganliklari chuqur
o‘rganildi. Bu esa faqat sonli ma’lumotlargagina emas, balki real psixologik va ijtimoiy
jarayonlarga asoslangan tushunchalar hosil qilish imkonini berdi. Natijada, tadqiqot
metodologiyasi nazariy asoslar bilan amaliy kuzatuvlarni birlashtirishga, hamda har bir
o‘quvchining rivojlanishini individual kontekstda baholashga xizmat qildi. Aynan shu integrativ
12
yondashuv orqali hayotiy kompetensiyalar va shaxsiy rivojlanish o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
aniqroq ochib berish mumkin bo‘ldi.
Muhokama
Zamonaviy ta’lim paradigmasining markazida inson kapitalini rivojlantirish yotadi. Bu esa
o‘z navbatida o‘quvchilarni faqatgina intellektual bilimlar bilan emas, balki ular hayotda duch
keladigan real vaziyatlarda mustaqil qaror qabul qila oladigan, moslashuvchan, mas’uliyatli va
ijtimoiy faol shaxs sifatida shakllantirishni taqozo etadi. Shu ma’noda, hayotiy kompetensiyalarni
o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishi bilan bog‘lab o‘rganish ta’lim jarayonining eng dolzarb
vazifalaridan biriga aylanmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, hayotiy kompetensiyalar
— bu shunchaki funksional ko‘nikmalar majmuasi emas, balki shaxsning kognitiv, metakognitiv,
ijtimoiy-emotsional, va axloqiy-axboriy jihatdan yuksalishiga olib keladigan ko‘p qirrali va
murakkab tizimdir. Masalan, tanqidiy fikrlash, ijodiy yondashuv, muammoli vaziyatlarda
yo‘nalishni belgilash va samarali muloqot qilish kabi kompetensiyalar o‘quvchining ichki
motivatsiyasini, o‘zini anglash darajasini va ijtimoiy rollarga tayyorlikni mustahkamlaydi. Ko‘plab
empirik kuzatuvlar shuni tasdiqladiki, hayotiy kompetensiyalarning rivojlanish darajasi yuqori
bo‘lgan o‘quvchilarda avtonomiya, refleksiya, va ijtimoiy adaptatsiya ko‘rsatkichlari ham yuqori
bo‘ladi. Bunday o‘quvchilar nafaqat o‘quv faoliyatida, balki kundalik hayotda, o‘zaro
munosabatlarda, ijtimoiy loyihalarda ham faol ishtirok etadi. Ularning shaxsiy rivojlanish
trayektoriyasi ongli va barqaror yo‘nalishda shakllanadi.
Bundan tashqari, hayotiy kompetensiyalarni rivojlantirish o‘quv jarayonining o‘zi bilan
emas, balki unga integratsiyalashgan pedagogik strategiyalar bilan chambarchas bog‘liq. Bu yerda
faol-ta’lim metodlari, muammoli o‘qitish, aks ettiruvchi o‘yinlar, real hayotiy kontekstlarda
o‘qitish, hamda emotsional-intellektual yondashuvlar o‘z samarasini bermoqda. Ayniqsa,
interaktiv va kollaborativ o‘quv muhitida o‘quvchilar hayotiy tajriba asosida bilimlarni
mustahkamlaydi va o‘z shaxsiy imkoniyatlarini anglab yetadi. Shu bilan birga, ta’kidlash joizki,
hayotiy kompetensiyalarni shakllantirishga to‘siq bo‘layotgan ayrim omillar ham mavjud:
o‘qituvchilarning yetarli metodik tayyorgarlikka ega emasligi, o‘quv dasturlarining statik va
akademik yo‘nalishda shakllangani, baholash mezonlarining faqat bilimni o‘lchashga
yo‘naltirilgani va eng muhimi — o‘quvchining individual psixologik xususiyatlariga yetarlicha
e’tibor qaratilmasligi. Shunday ekan, muhokama davomida aniqlangan asosiy xulosa shundan
iboratki, hayotiy kompetensiyalarni o‘quvchilarda tizimli ravishda shakllantirish — ularning
shaxsiy rivojlanish trayektoriyasini belgilovchi hal qiluvchi omildir. Bu jarayonda ta’lim
ishtirokchilarining — o‘qituvchi, o‘quvchi va ota-onalarning faol hamkorligi, hamda maktabning
ijtimoiy muhit sifatidagi roli muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa
Hayotiy kompetensiyalar va o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishi o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikni chuqur tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bu ikki tushuncha zamonaviy ta’limning bir-
birini to‘ldiruvchi, hatto o‘zaro qarama-qarshi emas, balki o‘zaro shartli komponentlaridir.
O‘quvchi nafaqat bilim egallashi, balki hayotda bu bilimlarni to‘g‘ri qo‘llay olishi, muammolarni
hal qila olishi, jamoada ishlashi, o‘z fikrini asoslab bera olishi va eng muhimi – o‘zini anglay olishi
kerak. Aynan hayotiy kompetensiyalar ushbu ko‘nikmalarni rivojlantiradigan asosiy omil sifatida
namoyon bo‘ladi.
Shaxsiy rivojlanish – bu izchil va ongli jarayon bo‘lib, u insonning butun hayoti davomida
amalga oshadi. Ta’lim bu jarayonda boshlang‘ich nuqtani belgilaydi. Maktab davridayoq
13
o‘quvchida ijtimoiy-emotsional barqarorlik, mas’uliyat, mustaqillik, tanqidiy va ijodiy fikrlash,
hamda ijtimoiy rollarni to‘g‘ri anglash kompetensiyalari shakllanmasa, keyingi bosqichlarda
shaxsiy taraqqiyot sekinlashadi yoki notekis kechadi. Shu bois, hayotiy kompetensiyalarni
rivojlantirish — shaxsiy rivojlanishga investitsiya sifatida qaralishi zarur. Bundan tashqari,
kompetensiyaviy yondashuv asosida tashkil etilgan ta’lim o‘quvchining shaxsini faollashtiradi, uni
o‘z taqdiri uchun mas’ul bo‘lgan faol subyektga aylantiradi. Bu esa nafaqat ta’lim samaradorligini
oshiradi, balki ijtimoiy barqarorlik va taraqqiyotga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda,
o‘quvchilarda hayotiy kompetensiyalarni shakllantirish — bu oddiy metod emas, balki ta’limning
falsafasi, maqsadi va istiqboli bilan uzviy bog‘liq yondashuvdir. Ushbu yondashuvni samarali joriy
etish orqali biz nafaqat bilimdon, balki ongli, faol va ijtimoiy mas’uliyatli avlodni tarbiyalaymiz.
Demak, kelajak ta’limining muvaffaqiyati bugungi ta’limda hayotiy kompetensiyalarga
berilayotgan e’tibor darajasiga bevosita bog‘liqdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bim-Bad B.M. Kompetentnostniy podxod: chto za etim stoit? // Vissheye obrazovaniye v
Rossii. – 2004. – № 11. – S. 25–30.
2.
Zimnyaya
I.A.
Klyuchevie
kompetensii
kak
rezultativno-selevaya
osnova
kompetentnostnogo podxoda v obrazovanii // Vissheye obrazovaniye segodnya. – 2003. – № 5. –
S. 34–42.
3.
Xutorskoy A.V. Klyuchevie kompetensii kak komponent lichnostno-oriyentirovannoy
paradigmi obrazovaniya. – M.: Narodnoye obrazovaniye, 2003. – 112 s.
4.
UNESCO. Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. – Paris:
UNESCO Publishing, 2017. – 55 p.
5.
OECD. Future of Education and Skills 2030: OECD Learning Compass 2030. – Paris: OECD
Publishing, 2019. – 20 p.
6.
Abdurasulova M.A. Ta’limda kompetentli yondashuvning nazariy asoslari // Pedagogika
fanlari. – Toshkent: 2021. – № 4. – B. 43–49.
7.
Hamrayeva Sh.X. Shaxs rivojlanishida kompetensiyaviy yondashuvning o‘rni // Jamiyat va
innovatsiyalar. – 2022. – T. 3, № 1. – B. 185–193.
8.
Yunusova D.S. Kompetensiyalar tizimi va uning ta’limdagi ahamiyati // Innovatsion ta’lim. –
2023. – № 2(5). – B. 71–76.
