46
INKLYUZIV VA BIRGALIKDA O'QITISH: ULARNING ASOSIY FARQLARINI
ASOSLASH
Eshmuratova Dildor
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika
fakulteti Pedagogika kafedrasi oʻqituvchisi
Omonova Ruhshona
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika
fakulteti biologiya yoʻnalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15638688
Annotatsiya:
Ushbu maqolada “inklyuziv ta’lim” va “birgalikda o‘qitish” tushunchalari
o‘rtasidagi asosiy farqlar, ularning mazmun-mohiyati, qo‘llanilish sohasi va ta’lim jarayonidagi
roliga oid ilmiy-nazariy tahlil berilgan. Mazkur yondashuvlar ko‘p hollarda sinonim sifatida
ishlatilsa-da, ularning pedagogik va metodik jihatdan farqli tamoyillarga asoslanganligi asoslab
beriladi. Inklyuziv ta’lim – barcha o‘quvchilar uchun ta’limda teng imkoniyatlar yaratishga
qaratilgan tizimiy yondashuv bo‘lsa, birgalikda o‘qitish esa o‘qituvchilar hamkorligiga asoslangan
metodik uslubdir. Maqola davomida har ikki modelning afzalliklari, cheklovlari va qo‘llanilish
shartlari tahlil qilinadi.
Kalit so'zlar:
Inklyuziv ta’lim, birgalikda o‘qitish, pedagogik yondashuv, metodika, ta’limda
tenglik, o‘qituvchilar hamkorligi, o‘quvchilarning ehtiyojlari.
Kirish.
Zamonaviy ta’limda barcha o‘quvchilar uchun barobar sharoit va imkoniyatlarni
ta’minlash dolzarb masalaga aylangan. Bu borada ikki asosiy pedagogik yondashuv –
inklyuziv
ta’lim
va
birgalikda o‘qitish
keng qo‘llanilmoqda. Har ikki yondashuv o‘quvchilarning
ehtiyojlariga qarab individual va differensial ta’limni tashkil etishga qaratilgan bo‘lsa-da, ularning
maqsadi, usullari va qo‘llanish sohasi jihatidan sezilarli farqlar mavjud.
Inklyuziv ta’lim — bu maxsus ehtiyojli o‘quvchilarni umumta’lim muassasalariga qo‘shish,
ularni ijtimoiy va ta’limiy jihatdan integratsiya qilishga qaratilgan tizim. Birgalikda o‘qitish esa
ko‘pincha ikkita yoki undan ortiq o‘qituvchining bir sinfda hamkorlikda dars o‘tishiga asoslangan
yondashuv bo‘lib, u o‘quvchilarning turli ehtiyojlarini qamrab olishda metodik jihatdan
qo‘llaniladi. Ushbu maqolada inklyuziv ta’lim va birgalikda o‘qitishning nazariy asoslari, amaliy
qo‘llanilishi, o‘xshash va farqli jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, har ikki yondashuvning
O‘zbekiston ta’lim tizimidagi qo‘llanilish holati ham muhokama qilinadi.
Adabiyotlar tahlili.
Pedagogik amaliyotda “inklyuziv ta’lim” va “birgalikda o‘qitish”
tushunchalari ko‘p hollarda sinonim sifatida ishlatilsa-da, ilmiy adabiyotlar ularning mohiyatan
turli yondashuvlar ekanligini aniq ajratib beradi. Quyidagi manbalar ushbu farqlarni tahlil qilishda
muhim asos bo‘ladi:
UNESCO (2009) ta’limda inklyuzivlikni “barcha bolalarning o‘qishga bo‘lgan huquqini tan
olish va ularni ijtimoiy va ta’lim muhitiga qo‘shish” deb ta’riflaydi. Bu yondashuv o‘quvchilarning
nogironligi, millati, tili, jinsiyati yoki boshqa farqlardan qat’i nazar, bir maktabda birgalikda
o‘qishiga asoslanadi.
L. Florian va K. Black-Hawkins (2011) inklyuziv pedagogikani "barchani o‘z ichiga oluvchi va
hech kimni chetda qoldirmaydigan o‘qitish amaliyoti" sifatida belgilaydi. Bu yondashuvda o‘quv
dasturi, baholash tizimi va sinf muhitining moslashuvchanligi muhim rol o‘ynaydi.
Birgalikda o‘qitish (co-teaching) – bu ikki yoki undan ortiq o‘qituvchining (masalan, fan
o‘qituvchisi va maxsus pedagog) bir sinfda hamkorlikda dars o‘tish modelidir. B. Friend va L. Cook
47
(2010) tomonidan ishlab chiqilgan bu model oltita asosiy shaklni o‘z ichiga oladi: parallel o‘qitish,
almashtirib o‘qitish, stansiyalarga bo‘lish, yordamchi o‘qitish, hamkorlikda rejalash va qo‘llab-
quvvatlash.
Bu model asosan sinfdagi turli ehtiyojlarga ega o‘quvchilarning individual rivojlanishiga
yordam berish, o‘qituvchilar orasida resurs almashinuvini ta’minlashga xizmat qiladi. U inklyuziv
ta’limda uslub sifatida ishlatilishi mumkin, ammo mustaqil tizim emas.
Ba’zi adabiyotlar, masalan, Villa & Thousand (2005) ishlarida har ikki yondashuv bir-birini
to‘ldiruvchi komponentlar sifatida tavsiflanadi. Ya’ni, inklyuziv ta’lim siyosati muvaffaqiyatli
amalga oshishi uchun, sinf ichida birgalikda o‘qitish kabi metodik vositalar zarur bo‘ladi.
O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim masalasi davlat darajasida yo‘lga qo‘yilmoqda (Prezident
qarori PQ-4869, 2020). Biroq, birgalikda o‘qitish metodikasi hali keng joriy qilinmagan va uni
amaliyotga tatbiq etish uchun pedagoglarni maxsus tayyorlash zarur.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’lim va birgalikda o‘qitish bir-biriga bog‘liq,
ammo mohiyat jihatidan farqli tushunchalardir. Inklyuzivlik — bu ta’lim muhitini o‘zgartirish,
birgalikda o‘qitish esa o‘sha muhit ichida samarali dars olib borish vositasidir. Ularni bir-biriga
almashtirib ishlatish ilmiy-nazariy xatoliklarga olib kelishi mumkin.
Natija va muhokama
. Tadqiqot davomida inklyuziv ta’lim va birgalikda o‘qitish
tushunchalari o‘rtasidagi asosiy farqlar aniqlandi hamda ularning pedagogik amaliyotdagi o‘rni
tahlil qilindi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bu ikki yondashuv ko‘pincha bir-biriga yaqinlashtirilgan
holda qo‘llaniladi, biroq ular mohiyat jihatidan farqli tizim va metodologik asoslarga ega:
Inklyuziv ta’lim
– bu ta’lim siyosati va ijtimoiy yondashuv bo‘lib, barcha o‘quvchilar,
ayniqsa imkoniyati cheklanganlar uchun ochiq va teng imkoniyatli o‘quv muhitini yaratishga
qaratilgan. Bu yondashuvda maktabning butun tizimi, madaniyati va amaliyoti qayta ko‘rib
chiqilishi talab etiladi.
Birgalikda o‘qitish
– bu metodik yondashuv bo‘lib, ikkita yoki undan ortiq o‘qituvchining
bir sinfda hamkorlikda ishlashini anglatadi. Bu uslub o‘quvchilarning turli ehtiyojlarini hisobga
olib, individual ta’limni samarali tashkil etishga xizmat qiladi.
Muhokama qilinadigan asosiy farqlar quyidagicha:
Mezoni
Inklyuziv ta’lim
Birgalikda o‘qitish
Mohiyati
Siyosiy va tizimli yondashuv
Metodik va tashkiliy uslub
Maqsadi
Ta’limda tenglik va ishtirokni
ta’minlash
Individual ehtiyojlarga mos o‘qitishni
tashkil etish
Ko‘lam
Butun ta’lim tizimi (maktab,
hudud, davlat)
Sinf yoki fan doirasida
Amalga
oshiruvchilar
Davlat, maktab ma’muriyati,
barcha pedagoglar
2 yoki undan ortiq o‘qituvchi (odatda
umumiy va maxsus pedagog)
Mustaqilligi
Mustaqil ta’lim yondashuvi
Inklyuziv ta’lim ichida qo‘llanilishi
mumkin bo‘lgan metod
O‘zbekistonda olib borilayotgan islohotlar kontekstida inklyuziv ta’lim tizimi asta-sekin
rivojlanmoqda, biroq birgalikda o‘qitish uslubining qo‘llanishi hali keng miqyosda yo‘lga
qo‘yilmagan. Bu esa ko‘p jihatdan o‘qituvchilarning tayyorgarligi va resurslarning yetarli emasligi
bilan bog‘liq. Shu sababli, har ikkala yondashuvni bir-biridan to‘g‘ri farqlash va ularni mos
ravishda joriy etish ta’lim sifatini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
48
Xulosa va takliflar.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, inklyuziv ta’lim va birgalikda
o‘qitish pedagogik jihatdan bir-birini to‘ldiruvchi, ammo mohiyat jihatidan farqli yondashuvlardir.
Inklyuziv ta’lim — bu ijtimoiy adolat va ta’limdagi tenglik tamoyillariga asoslangan tizimli va
siyosiy yondashuv bo‘lib, butun ta’lim muhitini o‘zgartirishga qaratilgan. Birgalikda o‘qitish esa
sinf darajasida qo‘llaniladigan metodik model bo‘lib, o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga
moslashgan o‘qitish shaklini ta’minlaydi. Ularni chalkashtirib yuborish ta’lim siyosati va
amaliyotida noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishiga olib kelishi mumkin. Shu bois har ikki
yondashuvning o‘z o‘rnini to‘g‘ri belgilash, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olib qo‘llash
muhimdir. Pedagogika va maxsus pedagogika yo‘nalishlarida o‘qitilayotgan talabalarga inklyuziv
ta’lim va birgalikda o‘qitish tushunchalari, ularning farqlari va amaliy qo‘llanilishi haqida chuqur
bilim berish zarur. Inklyuziv ta’lim muhitini samarali tashkil etish uchun maktablarda birgalikda
o‘qitish uslubini sinov tariqasida joriy etish va amaliy tajriba to‘plash kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNESCO. (2009).
Policy Guidelines on Inclusion in Education
. Paris: UNESCO Publishing.
2.
Florian, L., & Black-Hawkins, K. (2011). Exploring inclusive pedagogy.
British Educational
Research Journal
, 37(5), 813–828.
3.
Friend, M., & Cook, L. (2010).
Interactions: Collaboration Skills for School Professionals
(6th
ed.). Boston: Pearson.
4.
Villa, R. A., & Thousand, J. S. (2005).
Creating an Inclusive School
(2nd ed.). Alexandria, VA:
ASCD.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-noyabrdagi PQ–4869-sonli qarori.
“2020–2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasida inklyuziv ta’limni rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”.
